حالىقارالىق قوعامداستىق جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنان باس تارتا الا ما؟

يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ – وسى زاماننىڭ يمپەراتيۆى يادرولىق دەرجاۆالار كلۋبىنىڭ باقىلاۋسىز كوبەيۋى – ءححى عاسىردىڭ ەڭ قاۋىپتى پروبلەمالارىنىڭ ءبىرى. ەگەر الەمدىك قوعامداستىق ساياسي ەرىك-جىگەر تا­نىتپاسا, بۇل ۇدەرىس جالعاسا بەرەتىن ءتۇرى بار. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ماسەلەسى دە يدەالدى تۇردە قاداعالانۋدا دەپ ايتۋ قيىن. يادرولىق قارۋدى تارات­پاۋ جونىندەگى شارت (ياقتش) وزىنە جۇك­تەلگەن مىندەتتى تولىق اقتاي الماي وتىر, ويتكەنى, ول اسسيمەتريالىق باعىت ۇستاپ, جازالاۋ سانكتسيالارىن تەك يادرولىق قارۋى جوق ەلدەرگە عانا قولدانا الادى. سونىمەن قاتار, يادرولىق نىساندارعا حالىقارالىق باقىلاۋشى ينسپەكتور­لاردى جىبەرۋدەن باس تارتقان ەلدەرگە ماگاتە مەن بۇۇ-نىڭ ءدال انىقتالعان اسەر ەتۋ شارالارىن قاراستىرماعان. ياقتش-نىڭ تاعى ءبىر كەمىستىگى سول – ول وزىنە قول قويعان قاتىسۋشى مەملەكەت­تەر­دىڭ ودان باس تارتۋىنا ەشقانداي شارا قولدانا المايدى. وسىنىڭ ءبارى شارتتىڭ تيىمدىلىگى تومەن ەكەنىن كورسەتەدى. سون­دىقتان قازاقستان ياقتش-نىڭ امبەباپ رەجىمىن ساقتاۋ ءۇشىن يادرولىق قارۋدى گوريزونتالدى جانە ۆەرتيكالدى باعىتتا تاراتپاۋ ءۇشىن جاڭا قۇجات ازىرلەۋ تۋرالى يدەيا ۇسىنىپ وتىر. بۇل قۇجات ەكى ءتۇرلى ستاندارت ۇستانۋدان ساقتاندىراتىن كە­پىلدىك بەرىپ جانە تاراپتاردىڭ ناقتى مىندەتتەمە الۋىن, سونداي-اق ونى بۇز­عاندارعا قولدانىلاتىن سانكتسيالاردىڭ تەتىگىن قاراستىرۋى قاجەت. سونىمەن قاتار, ءبىز تەز ارادا اسكەري ماقسات ءۇشىن قولدانىلاتىن شاشىرايتىن ماتەريال­دار­دى شىعارۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى كەلىسىم قابىلدانۋى كەرەك ەكەندىگىنە سە­نىم­دىمىز. قازىر الەمدە وسىنداي ماتە­ريالداردىڭ ەكى مىڭ تونناعا جۋىق زاپاسى ساقتالىپ وتىر. بۇل قور اسكەري سەكتوردا قولدانىلماعانىمەن, يادرولىق جارىلىس قۇرالدارىن جاساۋعا ابدەن جا­رايدى. وسىنداي قۇرالدار تەرروريس­تەر­دىڭ قولىنا تۇسسە, ولار مەملەكەتارالىق ۇلكەن كيكىلجىڭدەردىڭ تۋىنا سەبەپ بولماسىنا كىم كەپىل بولا الاتىنى تۋرالى ويلانىپ كوردىك پە؟ فاكتىلەردى سارالاي كەلە, قازاق­ستان­نىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى حالىقارالىق وقۋ ورتالىعى بولۋعا ەڭ وڭتايلى كانديدات ەكەندىگى انىقتالىپ وتىر. وسى ورتالىقتىڭ شەڭبەرىندە قاجەتتى دالالىق وقۋلار مەن تەوريالىق سەمينارلار وتكىزۋگە بولار ەدى. سىناققا موراتوريدەن تولىق تىيىم سالۋعا دەيىن يادرولىق سىناقتاردىڭ زاردابىن باسىنان تولىق وتكىزگەن قازاقستان حالقى وعان تولىق تىيىم سالۋدى ارقاشاندا قۋانا قولدايدى. 40 جىل بويى جۇمىس ىستەگەن سەمەيدىڭ يادرولىق پوليگونىندا 450 سىناق وتكىزىلىپ, سونىڭ كەسىرىنەن 1,5 ملن. ادام زارداپ شەكتى. سوندىقتان دا 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ونى ءوزىنىڭ جارلىعىمەن جاپتى. ناق وسى كۇن قازاقستاننىڭ باستاماشىلدىعىمەن بۇۇ-دا يادرولىق سىناققا قارسى ارەكەت­تەر­دىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريا­لان­دى. قازىر قازاقستان ماگاتە-مەن, كرا­كوۆ باستاماسىمەن, تسانگەر كوميتەتىمەن جانە ت.ب. تىعىز ىنتىماقتاستىق ورنات­قان. يادرولىق ماتەريالداردىڭ قازاق­ستان­نىڭ اۋماعىنان زاڭسىز شىعىپ كەت­پەۋىن باقىلايتىن ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلدى. بۇل كوميسسيا يادرولىق تسيكلعا قاتىستى بارلىق ماسەلەگە قاداعالاۋ ورناتقان. قازاقستان, اسىرەسە, يادرولىق قارۋدى باقىلايتىن حالىقارالىق مو­ني­تورينگ جۇيەسىن دامىتۋ جونىندەگى يادرو­لىق سىناقتارعا ءبىرتۇتاس تىيىم سالۋ جونىندەگى شارتتىڭ (ياسبتش) دايىندىق كوميسسياسى ۇيىمىمەن ىنتىماقتاسۋعا قاتتى كوڭىل بولەدى. وسى ىنتىماق­تاس­تىقتىڭ شەڭبەرىندە 2008 جىلى سەمەي يادرولىق پوليگونى اۋماعىندا جەرگىلىكتى جەردى ينسپەكتسيالاۋ ماقساتىمەن ينتە­گرا­تسيالانعان دالالىق ەكسپەريمەنت ءجۇر­گىزىلدى. ءبىز كوپتەگەن ەلدەردىڭ وسى كۇنگە دەيىن ياسبتش-عا قول قويماعانىنا جانە ونى راتيفيكاتسيالاماعانىنا وكىنىش بىلدىرەمىز. مۇنداي جاعداي يادرولىق مەم­لەكەتتەرگە دە, ونى جاڭا جاساعالى جات­قان ەلدەرگە دە وسى قارۋدى سىناقتان ءوت­كىزۋ جونىندەگى وزدەرىنىڭ باعدارلاماسىن جالعاستىرا بەرۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. وسىنداي جاعدايدا يادرولىق مەملەكەت­تەرگە وزدەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىكتەرىن سەزىنۋلەرى كەرەك ەدى. وزدەرى يادرولىق قارۋدى جەتىلدىرۋگە ۇمتىلىپ وتىرىپ, ونى جاڭادان جاساپ جاتقان ەلدەرگە مۇنداي باعدارلامالارىڭدى توقتاتىڭدار دەپ اقىل ايتۋعا بولا ما؟ بەيبىت يادرولىق باعدارلامالاردى دامىتۋ – تاۋەلسىز ەلدەردىڭ قول سۇعۋعا بولمايتىن قۇقى يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءىسى بويىنشا اسا ماڭىزدى زاڭدى جانە بارلىق ادامزاتقا قاجەتتى شارالاردى جا­ساي وتىرىپ, الەمدىك قوعامداستىق ەنەر­گەتيكا سالاسى مەن جوعارى تەحنولو­گيا­لارعا دەگەن ۇمتىلىستى دا كوزگە ىلمەۋىنە بولمايدى. سوندىقتان يادرولىق تەرروريزمگە قارسى جاھاندىق كۇرەس پەن حالىقارالىق قۇقىقتىڭ پايىمداۋىنشا, ءومىر سۇرۋگە قۇقىلى يادرولىق باعدار­لا­مالاردىڭ اراسىنداعى تەڭگەرىمدىلىكتى ەستەن شىعارماۋ كەرەك. بۇل جەردە, ن.نا­زارباەۆتىڭ ويىنشا, ماسەلەگە تەك سانك­تسيالار جاساۋ تۇرعىسىنان عانا كەلمەگەن ءجون. ءبىر مەملەكەتتەر مەن حالىقتاردى تۇتاسىمەن وسى ءۇشىن ايىپتاپ, ولاردىڭ بەيبىت اتومدى قولدانۋ قۇقىن شەكتەۋگە جانە وسىنداي ارەكەتپەن ولاردىڭ ۇلت­تىق نامىسىن اياققا باسۋعا بولمايدى. وسىناۋ كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋ بارى­سىندا وڭ ىنتالاندىرۋلار مەن پرەفە­رەن­تسيالار جاساۋ قاجەت. مەم­لەكەتتەرگە تەك قانا بەيبىت اتومدىق باع­دارلامانى دامىتۋ جانە حالىقارالىق-قۇقىقتىق الاڭدا قالۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمدى بولۋى كەرەك. ۋراننىڭ اسا ۇلكەن كولەمدەگى تابيعي قورىنا يە بولىپ وتىرعان قازاقستاننىڭ دا اتومدى بەيبىت ماقساتقا پايدالانۋ جولىنداعى ءوزىنىڭ قۇقىن قولدانۋعا تولىق حاقى بار. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ودان ءارى قازاقستاننىڭ تەك شيكىزات شىعاراتىن ەل ەمەس, الەمدىك تەحنولوگيالىق تىزبەكتە ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن الۋعا ۇمتى­لا­تىندىعىن دا اتاپ ءوتتى. سوندىقتان دا قازاقستان رەسەيمەن بىرىگىپ انگارسكىدە ۋراندى بايىتۋ جونىندەگى حالىقارالىق ورتالىقتى سالىسۋعا اتسالىساتىنىن ايتتى. بىزگە ماگاتە-ءنىڭ شەڭبەرىندە يادرولىق وتىننىڭ حالىقارالىق بانكىن قۇرۋ يدەياسى بارىنشا جاقىن ءارى ءتۇ­سى­نىكتى, دەدى ول. قازاقستان ءوزىنىڭ اۋما­عىن­دا وسى بانكتى ورنالاستىرۋعا دايىن. يادرولىق ارسەنالداردى ازايتۋ – يادروسىز الەمگە قاراي ءجۇرۋدىڭ ناقتى قادامى ستراتەگيالىق يادرولىق قارۋ-جاراقتى قىسقارتۋ جونىندەگى وسى كۇنگە دەيىن قول جەتكىزىلگەن تابىستارعا ماستانۋعا بولمايدى. ءالى كۇنگە دەيىن تاكتيكالىق يادرولىق قارۋ-جاراقتار عالامشاردىڭ كوپتەگەن ايماقتارىندا شوعىرلانىپ تۇر. ن.نازارباەۆ وسىلاي دەي كەلىپ, جاقىن ۋاقىتتا تاكتيكالىق يادرولىق قارۋ-جاراقتى قىسقارتۋ ماسەلەسى عالامدىق كۇن تارتىبىنە ەنگىزىلۋى قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى ول تىنىق مۇحيتىنىڭ وڭتۇستىگىن, لاتىن امەريكاسى, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا جانە افريكا, ورتالىق ازيا ايماقتارىنىڭ وزدەرىن يادرولىق قارۋدان ازات ايماق دەپ جاريالاعان تاجىريبەلەرىن تاراتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. “لەنتا ru”.