نيتسشە سومداعان ادەبي-فيلوسوفيالىق قاھارمان زاراتۋشترا ءۇستىرت, قىرات بەتىمەن قىدىرعاندا, شىڭنان شىڭعا اتتاپ, قۇزدان قۇزعا اۋىسىپ, سەرۋەندەيدى ەكەن. ول تومەن قاراپ كەلە جاتادى, ەتەكتەگىلەر ءجۇزىن كوتەرىپ, جوعارى تەلمىرەدى. قارعىپ شىققانداردىڭ ادىمى ۇلكەن, جىلدامدىعى قاتتى. ولجاس بيىكتە ءومىر ءسۇردى. عۇمىرى اسقاق ەدى, ەندى – ۇزىن بولسىن. تىلەۋقورمىز.
قالا پەرزەنتى («يا سىن گورودا, منە ۆوەۆات سو ستەپيۋ»: پاسساج قىردا شاھار مادەنيەتى وركەندەگەنىن بىلدىرەدى), گەولوگيالىق كاسىپتى يگەرۋشى («شۋرفى»), جورنالشى («كازاحستانسكايا پراۆدا»), شايىر («ارگاماكي»), پوەما اۆتورى («زەمليا, پوكلونيس چەلوۆەكۋ»), ءتىلتانۋشى («ازيا», «ۋلىبكا بوگا», «يازىك پيسما», «پەرەسەكايۋششيە پارالەلي», «كود سلوۆا»), تۇركولوگ («تيۋركي ۆ دويستوري»), شۋمەرولوگ («تىسياچە ي ودنو سلوۆو»). ءارى دەپۋتات, ۇلت قايراتكەرى, عارىش جىرشىسى, ەلشى...
ەسىمىزدە, ەڭبەگى ەرەن, ەسىمى ەلگە تانىمال اقىن, وقىمىستى. ورەلى, ويشىل تۇلعا. قانداي ماداق ايتىلسا دا, قانشا ايتىلسا دا از.
- تانىم تابالدىرىقتارى
سوڭعى ەكى عاسىردا ىرگەلى عىلىمدار ءىرى تابىستارعا قول جەتكىزىپ, تانىم الدىنان جاڭا كوكجيەكتەر اشىلدى. مەتافيزيكادا – كوزقاراس, فيلوسوفيادا – قۇندىلىقتار, فيزيكادا تۇسىنىكتەر وزگەردى.
كەزىندە باتىستا شىركەۋ تابالدىرىعىنان اتتاپ, كوشەگە شىققان كىتاپتار ءتارىزدى, عىلىمي جەتىستىكتەر ءۇي تىرشىلىگىنەن تەحنولوگيالىق تۇرمىس زاتتارى تۇرىندە كورىندى. كومپيۋتەر, پروتسەسسور, پرينتەر, كلاۆياتۋرا, سكانەر, كسەروكس ءتارىزدى اپپاراتتاردىڭ ارقايسىسى ءبىزدى قورشاعان كۇندەلىكتى انتۋراجدارىمىزدىڭ بىرىنە اينالدى. قالالىق پەيزاج, اۋلا لاندشافتى تەحنيكالىق-تەحنولوگيالىق كومفورتقا تاۋەلدەندى, امبەباپ دۇكەندەر ۇزاردى, تەرەڭدەدى, بيىكتەدى, بىرتە-بىرتە شاھاردىڭ شاعىن ۇلگىسىنە اينالدى, ساۋدا كوزدەرى ىقشام اۋداندار قۇرادى, ادامدى عارىشقا ۇشىرعان راتسيوناليستىك كوزقاراس, پروگرەسكە دەگەن سەنىمدىلىك, تانىس عالام ءپىشىنى, ءسويتىپ, ۇلكەن پوستمودەرنيستىك توڭكەرىستەرگە ۇلاستى. مودەرندىك ارحيتەكتۋرا اقپاراتتىق قوعام, تاۋەكەل قوعام, جاھاندانعان قوعام تۇزىلۋىنە سەپتەستى. سالتاناتتى شەرۋ عالامتور شەڭبەرىندە جالعاستى.
عالامتوردىڭ پايدا بولۋى, ماڭىزدىلىعى تۇرعىسىنان, دۇنيەنى جاراتقان الاپات جارىلىستىڭ سالدارىنان كەم ەمەس ەدى. پاراللەل الەم قالىپتاستى.
يممانۋيل كانت اقيقات قۇرىلىمىن, اقىل-وي قابىلەت-قارىمىن, تانىم شەكاراسىن ايقىنداپ ەدى, بولجامدارى كۆانتتىق فيزيكا اياسىندا راسقا شىقتى. گەيزەنبەرگ بەلگىسىزدىگى جاراتىلىستىڭ قانشالىقتى كۇردەلى ەكەندىگىن جاريا ەتتى. كەزىندە, ەينشتەين عارىش كەڭىستىگىندە ابسوليۋتتىك تۇراقتى ۋاقىت جوق ەكەندىگىن مالىمدەدى. بۇگىندە ەلەكتروندى بولشەكتەردىڭ ءالى اشىلا قويماعان جۇمباق قاسيەتتەرى باسقارۋعا كونىپ, ءبىزدىڭ سمارتفوندارىمىزعا اينالىپ وتىر. حات تا, جىبەرىلگەن بەلگى دە, ىستىق-سۋىعى دا, الىس-جاقىنى دا, ءبارى ەلەكتروندار قارىم-قاتىناسىنان تۇزىلەدى, قاتىستىلىعىنان قۇرالادى.
بىراق پوستمودەرنيستىك عىلىمنان بۇرىن ادامعا تابىنعان راتسيوناليستىك پاراديگمالىق گنوسەولوگيا ادامزاتتىڭ العاشقى جەتىستىكتەرىنە قۋانا قول سوعىپ جاتتى. ءبىز بۇل جەڭىستەرىمىز ءۇشىن, كەيىن, جاۋاپ بەرەتىنىمىزدى الدىن الا بولجاي العان جوقپىز.
- مودەرن عارىشتارى
تارەلكەلەرگە مىنگەن باسقاپلانەتالىقتاردى ۇيدە وتىرىپ كۇتىپ ءجۇرىپ ءبىز, تەگى, كوممۋنيكاتسيالىق ءدۇمپۋدى اڭعارا دا الماي قالدىق. پەندە بويىندا تىلدەسۋگە دەگەن شەكسىز قاجەتتىلىك بار ەكەنىن كەشىگىپ بارىپ بايقادىق, باسىمىزعا تۇسكەندە ءبىر-اق بىلدىك. كوكجيەكتەردەن كورىنىپ قالار دەپ دامەتىپ كۇتكەن اۋە كەمەلەرى ورنىنا جۇرت سمارتفوندارمەن قۇشاقتاسىپ ۇيىقتايتىن بولدى.
مەنىڭ ويىمشا, مودەرن مەن پوستمودەرن اراسىنا جۇرگىزىلگەن شەكارا – گاگارين كوسموسقا ۇشقان 1961جىلدىڭ بويىمەن وتەدى.
قارعا تامىرلى كوشپەلى جۇرت, جەرگە بايلانعان وتىرىقشى ادام پلانەتادان بىرنەشە مينۋتقا قول ءۇزىپ, ساعىنىشىن (گراۆيتاتسيالىق كۇشىن) جەڭىپ, قۇشاعىنان بوساپ شىققاندا, الدىنان شەت-قيىرسىز شالقىپ جاتقان الىپ كوسموستى كوردى.
گاگارين قازاق بولسا تۇسىنەر ەدى, الەمنىڭ كيىز ءۇي ءتارىزدى بۇرىشى جوق, عارىشتىڭ بەتپاق دالا سەكىلدى شەكاراسى بولمايدى. ۇركەردەي توپتانعان شوق جۇلدىزدار, تارىداي شاشىلعان ءىرىلى-ۇساقتى اسپان دەنەلەرى قيىردا قونىپ وتىرعان اۋىل سياقتى, الىستاعان سايىن جيناقى, جاقىنداعان سايىن سەلدىرەيدى, بولەك-بولەك, بۇل شەكسىزدىك زاڭى, بيىك, اسقاق نارسە دەر كەزىندە ەمەس, ۋاقىت وتكەن سوڭ كورىنەدى. باعالانادى.
ال ءبىر ورىندا تۇرىپ, جان-جاعىن باقىلاعان سۋبەكت جۇلدىزدار شوعىرىنىڭ ءبىر-بىرىنەن جايلاپ قاشىقتاپ بارا جاتقانىن بايقار ەدى, بۇل قۇبىلىس, پاراللاكس, جالپى عالامنىڭ ۇلعايىپ بارا جاتقاندىعىنىڭ كورىنىسى. ءبارى سالىستىرمالى. ءبىز كوسموستى قاشاندا, قاي نۇكتەدەن قاراساق تا, تەك وتكەن شاقتا كورىپ تۇرامىز. سەبەبى الاپات جارىلىس ۇنەمى الدا, بىزدەن بۇرىن, ىلگەرىدە وزىپ بارا جاتادى. بىلگەن, وسكەن سايىن بىلمەگەندى وسىرەدى. ەسەلەپ. شەڭبەر ۇلكەيە بەرەدى. ەشكىم شەكسىز عالامدى تۇبىنە شەيىن سارقىپ, تانىپ-ءبىلىپ بولمايدى, بىراق بىلۋگە, تانۋعا, ۇيرەنۋگە قۇشتار ادام بالاسىنىڭ بىلىمگە دەگەن ماحابباتى تاۋسىلا ما, بۇلاعىنا باس قويىپ, قانشا سۋسىنداسا دا, ءشولى قانا ما. بۇگىندە, جوعارى تەحنولوگيالار زەرتتەۋلەر مەرزىمىن قىسقارتتى, تانىم دالدىگىن كۇشەيتتى, شىندىق سانى ءوستى, ءساتتى جۇرگىزىلگەن ەكسپەريمەنتتەر ارقاسىندا, تاجىريبەلەردىڭ وڭ ناتيجەلەرى كوبەيدى. بىراق جالپى, ادام بىلىمگە تويا ما. عارىش بىزدەن سىرت ەمەس, ءبىز عارىشتىڭ ىشىندەمىز. شاڭىراق – كەڭىستىك تۇرعىسىنان شەكسىز, ۋاقىت تۇرعىسىنان – ماڭگىلىك.
زەمليا – ەتو كرۋگ, پەرەچەركنۋتىي تونكيم كرەستوم. چەتىرە دۋگي ۆ تسەنترە گلياديات چەتىرەح ستورون.
(«قىش كىتابىنان», پوەما).
ءوز زامانىندا پايعامبارلاردىڭ ءىزباسارلارى شاعىن بولاتىنى دا سوندىقتان. ۇلى نارسەنى دەر شاعىندا ۇلىقتاۋعا ورنىقتىلىق, تياناقتى تۇسىنىك كەرەك, تۇسىنىك ۇزاق جىلدار بويى قالىپتاساتىن دۇنيە. فريدريح نيتسشە ءوزىن ادامزات ەكى ءجۇز جىل ءوتىپ بارىپ تاني الاتىنىن العا تارتقان ەدى.
جۇمىر باستى پەندە پلانەتادان عارىشقا قارعىدى. قۇس جولىنا قاراي العاشقى قادام جاسادى. شەكارادان اتتادى. الدە اتتاندى.
ولجاس – مودەرن تۇلەگى. مودەرندىك ساپارى پوستمودەرنيستىك ساياحاتقا اينالدى. الەمدى گاگارين كوزىمەن كوردى. كۇللى ادامزات قۋانىشىن جىرعا قوستى. پوەما اقىن فانتازياسى نە شابىتى ەمەس, جەر شارىن جايلاعان, ادامزات كوڭىل كۇيىن بيلەگەن ەيفوريانىڭ بەينەسى, اتموسفەراسى, قاجەت دەسەڭىز, پافوسى ەدى.
«ادامعا تابىن, جەر, ەندى!» دەگەن پوەما اتاۋى اتەيستىك كوزقاراس تۇجىرىمداماسىنان تۋعان جوق, عىلىمدى مەڭگەرگەن ءناسىلدىڭ العاشقى تابىستارىنا, قۇدىرەتىنە سەنگەن, قۋانعان ەسسىز قۋانىش-شاتتىقتىڭ بەلگىسى بولاتىن. ءدىندار (تەولوگيالىق) ءھام ءدىلمار (فيلوسوفيالىق) تانىم كەزەڭدەرىنەن ءوتىپ, پوزيتيۆيزم پوستۋلاتتارىنا جەتتىك.
بىراق, ەكىنشى تاراپتان, دۇنيەجۇزىلىك رەۆوليۋتسيانى اڭساعان كوممۋنيستەر جاساعان قوعامدىق مورال, بۋرجۋازيالىق مەملەكەتتەردىڭ فەتيشكە قۇرىلعان كاپيتاليستىك قۇندىلىقتارى فيلوسوفيالىق جۇيەلەردە كورىنىس تاۋىپ جاتقان شاق ەدى. ەۋروپادا, XX عاسىردا, قاپتاعان, قوعامتانۋشى اعىمدار فيلوسوفياسى جاپپاي ءجۇرىپ جاتقان modern/postmodern ۇدەرىستەرىن, تۇزىلىستەرىن, قۇبىلىستارىن تۇسىنۋگە, تۇسىندىرۋگە تىرىستى. تەحنيكالىق, جاراتىلىستانۋ عىلىم سالالارى گۋمانيتارلىق پاندەرمەن بىرىكتى. تەكتى, تەكتونيكالىق وزگەرىستەر ءجۇردى, جالعان سالت-داستۇرلەردى قۇلاتتى, جىلدامدىق ارتتى, كوسموستى ءساتتى يگەرۋ اسپان كەڭىستىگىنە جەر سەرىكتەرىن ۇشىرۋعا سەپتەستى. بايلانىس كوسموستا ءىلىنىپ تۇرعان نە اينالىپ جۇرگەن كۇردەلى ماشينالار ارقىلى ۇشتاستى. كەيىن ماشينالار ورنىنا كومپيۋتەرلەر كەلدى. بۇل رەۆوليۋتسيا بۇكىل الەمدى وزگەرتىپ, جاڭا ساتىعا كوتەردى, الايدا تاعى باسقا پروبلەمالار تۋعىزدى.
ولجاس جازعان عارىش جىرلارى جاڭا اۋقىمدى تالاپ ەتتى. نيتسشە اتاپ كورسەتكەن بەس انتي-يدەيانىڭ ءبىرى «قۇداي قازاسى» تۇجىرىمداماسى, شىن مانىندە, كىسى جۇرەگىندە قۇدايعا دەگەن سەنىمنىڭ ولگەنىن, كوكىرەگىندە ۇلى ماحابباتىنىڭ نۇرى سونگەنىن ءبىلدىردى. پوستمودەرنيستەر اجال تۇجىرىمداماسىن دامىتا, كەڭەيتە ءتۇستى, كوپتەگەن ينستيتۋت اقىرى جاريالاندى: اۆتور ءولدى, تاريح تاۋسىلدى, فيلوسوفيا قۇرىدى, اقيقات جويىلدى, شىندىق سالىستىرمالى. XIX عاسىر XX جۇزجىلدىقتىڭ مازمۇنىن قۇرادى, ءتىپتى XXI عاسىردىڭ وزىنە اسەر ەتە باستادى.
كارل ماركس, ليۋدۆيگ فەيەرباح سەكىلدى ويشىلدار ەڭبەكتەرى, كريستيان دىنىنە قاتىستى ايتىلعان سەرەن اابە كەركەگور, بلەز پاسكال وي-پايىمدارى يمان كەلتىرگەندەر قاراسى سيرەپ كەلە جاتقانىن اڭعارتتى.
الەمدى جايلاعان قۇدايسىزدىق كونتسەپتى, دالىرەك يمانسىزدىق بەلگىسى, ءسويتىپ نيتسشەنىڭ ماتىندەرىنەن بوي كورسەتتى.
- مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەر:
ولجاستىڭ سۇراقتارى
ولجاس ءوز جاۋابىن سومداۋ ءۇشىن ءبىر-بىرىنە وزەكتەس ءتىل مەن تاڭبا اراسىنداعى ديالەكتيكالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ باستاۋىن ىزدەپ تاپقىسى كەلدى. ءتىل XX-XXI عاسىرلاردا وزەكتى ماسەلەگە اينالدى. ءتىلدىڭ قۇرىلىمى, تابيعاتى, ءپىشىنى, امبەباپتىعى, دىبىستىق ۇلگىسى مەن تاڭبالىق بەلگىسى جاڭا مودەلدەر جاساۋعا نەگىز بولدى.
ولجاس ماڭىزى اسا زور ەكى ماسەلەگە قاتتى كوڭىل اۋداردى: ءبىرى – ءتىلتانۋ, ەكىنشىسى كوسموستى يگەرۋ. ەكەۋىنىڭ دە شىعۋ تەگى تۋرالى اڭگىمە كوپ, قىزمەتى جونىندەگى تالاس-تارتىس ءالى كۇنگە شەيىن تولاستاعان ەمەس. ءتىلدىڭ قاينارى تابىلسا, قۇرىلىمى دا بەلگىلى بولادى.
بىراق ەكەۋىن دە كىم جاراتتى؟ انا ءتىلىن ۇستازسىز, وقۋسىز مەڭگەرىپ الاتىن بالا قابىلەتىنىڭ سىرى نەدە؟ قازىر ءتىلدى يگەرۋ جۇمباعى ءتورتىنشى ينستينكت اتالىپ وتىر. ماتەماتيكا ءتىلى, ارحيتەكتۋرالىق ءتىل, كينو ءتىلى, باعدارلامالار ءتىلى... لينگۆيستيكا الگەبرامەن تۇتاستى.
ۇلت قازىناسىمەن قاتار, دۇنيەجۇزىلىك مادەنيەت-ونەر قاينارىنان سۋسىنداعان, ەر تۇلعالى ەرەن اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ جاس ادامزات زامانىندا بارىمىزگە ورتاق ءبىر ءتىل بولعانى جونىندە دالەلدەرىن كىتاپتارىندا كەلتىرە باستادى.
ءوزى شەتەل ادەبيەتىن سارقىپ وقىپ, باتىس پەن شىعىس ايىرماشىلىعىن جويعان, الەمگە, عارىشتارعا, تەگىندە, پلانەتا جۇرتشىلىعى, بۇكىل ادامزات اتىنان سويلەگەن اقىن.
بۇگىندە ادام بالاسى ءتىل بويىندا تاريح تا, شەجىرە دە, ءبىلىم دە, بولاشاق تا جاتقانىن ءتۇسىنىپ وتىر. ءبىز كوسموستا جالعىز ەمەسپىز, عالىمدار ايقىنداعان انىق, عىلىم تۇجىرعان اقيقات. ءتىل, ءماتىن – ءبىزدىڭ شيفرلانعان حاتتارىمىز. شايىر كىتابىنان «تسيۆيليزاتسيا» دامۋىن وقىپ, «كۋلتۋرا» ءمانىن بىلە الامىز.
«كۋلتۋرا» مەن «تسيۆيليزاتسيا» ءسوزى – ەتيمولوگيالىق ىزدەنىستەرگە, شەجىرەسىن تارقاتۋعا, سويى-تەگىن ايقىنداۋعا اسا قولايلى مەتافورالار. دىڭگىر تانىمى دا كورشىلەرىمىزدىڭ بار ەكەندىگىن بىلدىرەدى. ءبىز كوسموستا جالعىز ەمەسپىز.
ليۋدۆيگ ۆيتگەنشتەين ءتىل مەن الەمنىڭ ءبىر-بىرىنە تەڭ ەكەندىگىن نەگىزدەدى. الەم وبەكتىلەر جيىنتىعى ەمەس, دەرەكتەردەن (فاكت) تۇراتىن قۇرام. دۇنيەدە بار اقيقاتتىڭ انىقتاماسى دا بار. بەيسانا ءتىل ءتارىزدى قۇرىلعان, جاك لاكان. تۇسىنىكسىز ءسوز تانىم قىزمەتىندە قولدانۋعا جارامسىز. ەڭ قولايلىسى – ادەپكى نەمەسە, احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايتقانداي, انشەيىن ءتىل. ءتىل بولمىستى تۇگەل قامتىپ, وزىنە سىيعىزىپ تۇر. بەلگى – باسقانىڭ اتىنان سويلەۋگە قابىلەتى بار سىلتەمە, سيمۆول, دەيدى چارلز پيرس, تۇڭعىش انىقتاما بەرۋشى. ۇستازى چارلز مورريس بەلگىلەر تۋرالى عىلىم سالاسىن ويلاپ تاپتى: سەميوتيكا نەمەسە سەميولوگيا. فەرديناند دە سوسسيۋر بويىنشا, ءتىل – بەلگىلەر جۇيەسى – ءماتىن. جاك دەرريدا: ماتىننەن تىس ەشتەڭە جوق.
ءتىل الەمنىڭ ۇلگىسىنە اينالدى. دەمەك ءتىلدىڭ تابيعاتىن تانۋ, سىرىن اشۋ – دۇنيەتانۋدىڭ نەگىزى. كوپ فيلوسوفتار ءتىلدىڭ ابستراكتسياسىن كۇشەيتە وتىرىپ, رەالدى ومىردەن قول ءۇزىپ الدى. ادەپكى (اشەيىن) تىلگە ورالۋ كەرەك. ءتىلدى قىزمەتىنە قاراپ تانيمىز. ونىڭ ءمانى – الەمنىڭ ءومىر ءسۇرۋ فورمۋلاسىن تابامىز. مارتين حايدەگگەر: ء«تىل – بولمىستىڭ العاشقى (باستاپقى) اتاۋى».
ءسويتىپ, ءتىل تانىم كىلتى رەتىندە كوپتەگەن قۇپيانىڭ قۇلپىن اشتى. ولجاس سۇلەيمەنوۆ تۇتاس ءبىر عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ مىندەتىن اتقارىپ وتىر. ونىڭ جاساعان قىرۋار ەڭبەگى ءتىلتانۋدا, دۇنيەتانىم قالىپتاستىرۋدا الەمدىك ماڭىزعا يە.
دانا ويشىلدىڭ ىزدەنىستەرى تاريحتىڭ, لينگۆيستيكانىڭ, فيلوسوفيانىڭ, ەتنولوگيانىڭ, الەۋمەتتانۋدىڭ, لوگيكانىڭ, شۋمەرولوگيانىڭ, ادەبيەتتانۋدىڭ, تۇركولوگيانىڭ, سلاۆيانتانۋدىڭ جالپى دامۋىنا, جاڭا ستراتەگيالار, پەرسپەكتيۆالاردىڭ اشىلۋىنا قاتتى اسەر ەتتى.
ول تانىم كوكجيەگى كەڭەيىپ, مازمۇنى تەرەڭدەگەن ينتەللەكتۋال عاسىردىڭ (XX) تۋى بولدى, ادامزاتتىڭ جۇزجىلدىق اقىنى اتانىپ, اسقار ويدىڭ اسقاق شىڭىنا شىقتى, تانىمنىڭ تەرەڭ قويناۋىنا ءتۇستى.
ەر ولجاس تۇركى تىلدەس ۇلت- ۇلىستاردىڭ جورىق جىرىنا, جورتۋىلداردا سالعان انىنە, تاستاعان ۇرانىنا, تۇران حالقىنىڭ جاعالاي كوتەرگەن بايراقتارىنا اينالدى.
«سايىپقىران شىڭعىسحان زامانىندا تۋسا, ولجاس قول باستاعان تۇمەنباسى بولار ەدى», دەگەن ءۋاج ايتتىق.
كوپ جازدى. پاراساتتى قالامى سۇرىنبەي, ۇشان-تەڭىز ءبىلىمى سارقىلماي, جان-جاعىن تاڭعالدىرىپ جاڭا عاسىرعا كەلدى, ايتار اقىل-كەڭەسى, كورسەتەر كومەگى تاۋسىلعان جوق. ولجاستىڭ قاي كەزدە جازاتىنى جۇمباق, سوسىن, قالاي, قايتىپ كوپ وقىعانى جۇمباق. ۇنەمى ەل الدىندا, جۇرت نازارىندا, حالىق ورتاسىندا جۇرەدى. بىراق ءبارىن بىلەدى. تۇگەل وقىعان.
ەل قۇرمەتىنە بولەنىپ, الەمدىك اتاق-داڭققا يە بولدى. ەڭگەزەردەي اقىن قازاقتىڭ, تۇركى جۇرتىنىڭ ەڭسەسىن كوتەردى, كونە گرەكتەر, ۇلى دالا ابىزدارى, كورشى داو ويشىلدارى ءتارىزدى, تاۋ تۇلعالى, تولاعايداي – الىپ-تۇعىن: ويى دا, بويى دا, سويى دا.
شىنىندا, ولجاستىكى – قايراتتى پوەزيا. قول باستاعان ەر جىراۋلاردىڭ تولعاۋلارىنداي.
بۇرىنعى, ىلگەرىدەگى ءبىر ەسسەمىزدە: «ولجاس زامانىندا تۇركولوگيا مەن ەتيمولوگيا, ءتىپتى, شىڭعىسحان جورىقتارى, ونىڭ شىققان تەگى ءساندى, ءناشتى تاقىرىپتارعا (مودنىە تەمى), جۇرت قىزىققان (مودنىە وتراسلي ناۋكي) عىلىمي سالالارعا اينالدى», دەپ جازدىق. سوندا, تومەندەگى دەرەكتى دە كەلتىرە كەتكەن ەدىك.
«امەريكالىق «كوممۋنيزم ماسەلەلەرى» جورنالى 1986 جىلى «از ي يا»-نى سولجەنيتسىننىڭ «گۋلاگ ارحيپەلاگى» اتتى ەڭبەگىنەن كەيىنگى قايتا قۇرۋدى دايىنداعان ەكىنشى كىتاپ دەپ باعا بەردى».
- پلانەتالىق ادام
جەر بەتىندە پلانەتالىق سانا قالىپتاسىپ كەلە جاتىر, ازىرشە ءبىزدىڭ قازىرگى ۇيىمىزدەن باسقا مەكەنىمىز جوق, سوندىقتان انتۋان دە سەنت-ەكزيۋپەريدىڭ جاس حانزاداسى سەكىلدى, پلانەتامىزعا ۇقىپتاپ قاراپ, كۇتىپ ۇستاۋىمىز كەرەك. وسىمدىگىن سۋارىپ, جەرىن تازا ۇستاپ, تۇتىندەتىپ اۋاسىن بۇلدىرمەي, اسپانىن تەسپەي, قامقورلىعىمىزعا الىپ, ۇرپاقتان ۇرپاققا ميراس ەتىپ قالدىرىپ وتىرۋعا ءتيىسپىز. ولجاستىڭ فيلوسوفياسى وسى. جۇرت ولجاس شىعارماشىلىعىن, عۇمىرناماسىن, جىرلارىن جاتقا دا بىلەدى, جاقسى دا بىلەدى.
البەتتە, اقىن مۇراسىنا عاسىرلار توعىسىندا, جاڭا زاماندار قارساڭىندا, تاريحي باعا بەرەتىن كەز كەلدى. كوپ ماقتادىق, بايگەدەن كوردىك, جەڭىمپاز اتادىق. ول جەڭگەن ۇستىنە جەڭە بەردى. بىردە باقىتجان مومىش ۇلى: «ولجاس سۇلەيمەنوۆ ماقتاۋعا ۇيرەنىپ العان, وعان ەشقانداي ماراپات اسەر ەتپەيدى», دەپ ايتىپ ەدى.
بۇل ەسسەنىڭ ماقساتى – جەكەلەگەن شىعارمالارىن تالداۋ ەمەس, جالپى شىعارماشىلىق فيلوسوفياسىنا توقتالۋ ەدى. كىسىلىك نەگىزدەرىن ءتۇسىنۋ, قاينار كوزىن تابۋ, تاقىرىپتارىن جىكتەۋ, جۇمباقتارىن شەشۋ. جاھاندىق دەڭگەيدە, جالپىادامزاتتىق شەڭبەردە, دۇنيەجۇزىلىك اۋقىمدا, الىپ تەوريالار اياسىندا – ولجاستىڭ ورنىن ىزدەۋ.
تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, ولجاس – «وسنوۆاتەل اناليتيچەسكوي پوەزي». دەمەك, سينتەتيكالىق جىر ۇلگىلەرىنىڭ العاشقى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى. كەيبىر ولەڭى عىلىمي گيپوتەزا ءتارىزدى, پوەماسى, تۋىندىلارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى – وقىعان, بىلەتىن وقىرمانعا ارنالعان تۋىندىلار.
ولجاستىڭ اكەلگەن وزگەرىستەرى كوپ. جاۋھار جىرلارىنان قازاق پوەزياسىنىڭ ەكپىنى, كۇش-قۋاتى سەزىلەدى. شىعارماشىلىعى لينگۆيستيكالىق ىزدەنىستەردەن, اقىندىق ونەردەن, تەگەۋرىندى كوسەمسوزدەن قۇرالادى. ءدىلمار. شەشەن. قاۋلاپ, جالىنداپ سويلەگەندە, ۇيىتىپ اكەتەدى,
ول – قايتا ورلەۋ, اعارتۋ زاماندارى اماناتتاعان گۋمانيزمدى مودەرنيستىك جيىرماسىنشى عاسىردا پاش ەتكەن ابىز ءۇنى. وكىنىشكە قاراي, رەنە دەكارت, وگيۋست كونت شارتتارى مەن تالاپتارى ۇدەسىنەن شىعا الماعان كوسموستىق ءداۋىر كۆانتتىق فيزيكا جۇمباقتارىن شەشە الماي قالدى. ادام كونە گرەكتەردەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن تۇرعان, تۇرىپ كەلە جاتقان التىن تۇعىرىنان قۇلادى. تاس-تالقانى شىقتى. قىلمىستار كوبەيمەسە, ازايعان جوق, ماشينالار قوعامنىڭ وزىنە قاۋىپ توندىرە باستادى, ۇلى روماندار ادام بويىنا ىزگىلىك قاسيەتىن سىڭىرە المادى, ءبىر ادامزات ءناسىلى بىرنەشە دىنگە, ورتاعا, ەلدەرگە ءبولىندى.
ءسوز تۇسىنىكتى بىلعادى. كىسىلىك مۇراتتاردى كوزدەگەن قارۋلى مەملەكەتتەر گۋمانيزم اتىمەن بەيبىت قالالاردى بومبىلادى, جازىقسىز جاندار, بەيكۇنا ءسابي بالالاردى قىردى. كىسى ءولتىرۋ تەحنولوگياسى عىلىمعا ارقا سۇيەدى, كەمەلدەندى, كۇردەلەندى.
- اقىنداردىڭ اقىنى
پافوس باسىلدى. جاھاندانۋ كەز كەلگەن جەرگىلىكتى قاۋىپ-قاتەردى عالامدىق دەڭگەيگە شىعاردى. ورتاق پروبلەمالار سانى ارتتى. ورمان ورتتەرى, وزونداعى ساڭىلاۋلار, تەرروريستىك شاعىن توپتار ءبىر ەلدىڭ ەمەس, بۇكىل پلانەتانىڭ دەرتىنە اينالدى. ونى, قورقىنىشتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ەسەلەپ كۇشەيتە ءتۇستى. سمارتفوندار كورسەتكەن ۆيرتۋالدى الەم رەالدى دۇنيەدەن گورى شىنايىراق كورىندى. بۇل – پوستمودەرنيستىك كەزەڭ. بىراق ادامزاتتىڭ التىن ۋاقىتى – مودەرن الديلەگەن اقىل-ويدىڭ راتسيوناليستىك پافوسى – ءالى كۇنگە شەيىن ءبىزدى باسقا جاقتارعا, باقىتتى ءومىر سۇرۋگە شاقىرادى.
بىراق ءبىز «تۋرا قازىر, ءدال وسى جەردە» قالايمىز. كوممۋنيستىك ۇمىتتەن كۇدەر ۇزگەلى كاپيتاليستىك باقىتقا سەنبەيمىز. ءناسىلدىڭ ناعىز دوسى قۇداي عانا.
قازىرگى كۇندە جارناما قالالاردىڭ جاناما وبرازىنا اينالدى. ساۋىق مادەنيەتى جەڭىپ, بيلەپ-توستەپ كەلە جاتىر. ەڭ كۇشتىسى مەن, دەيدى مەديا-جۇزدەر, ءبىزدىڭ ءفيلمدى تاماشالا, كورشى تاقتا – جايىلعان داستارقان – ءدام اۋىز تي, سىرادان كور, سىردان (ىرىمشىك) تات, ءبىزدىڭ استى ءىش, ءتاتتى توقاشتان جەپ كورىڭىز... ەلىكتىرۋ, ەلتۋ مادەنيەتى ورنادى.
ونەرگە ورىن جوق, ۇلى كىتاپتار وقىلمايدى, كوركەمسوز ونەرىنىڭ ءداۋىرى, داۋرەنى وتكەنى مە, كىم ءبىلسىن, جاۋاپتى بار ما, نە كىنالى؟
جوق, پافوس تالعامدى بۇزدى ما, الدە فالش ەستەتيكانى ءبۇلدىردى مە, ءبىز پروگرەستىڭ جاسامپازدىعىنا كۇمان كەلتىرسەك تە, اسقاق ستيلگە سەنەمىز, ءبىر-بىرىنە تۋىس تۇسىنىكتەر – اسەمدىك تە, ادەمىلىك تە, كىسىلىك تە ماڭگى جاسارى ءسوزسىز. ادەمىلىك ادەپتىلىككە كوشەدى, اسەمدىك ادىلەتتىلىككە ۇلاسادى.
ولجاس سۇلەيمەنوۆ – الەمنىڭ ۇلى اقىندارىنىڭ ءبىرى, ۇلى اقىنداردىڭ ۇلىلىعى تىڭدارماندار سىيماعان الىپ اۋديتوريالاردىڭ شۇپىرلەپ تولعان كەڭدىگىنەن كورىنەدى. ول الىپ اۋديتوريالار مىنبەرىنە كوتەرىلگەندە الاپات ۋاقيعالار, جويقىن زاماندار, تاريحي حالىقتار اتىنان سويلەيدى.
ءار ۋاقىتتىڭ ءوز كەڭىستىگى, ءار كەڭىستىكتىڭ ءوز ۋاقىتى بار. ءبارى وتپەلى – بايانسىز, بەرەكەسىز, اينىمالى, تەك تاسقا جازىلعان تاڭبالار عانا تۇراقتى, قارىپتە كورسەتىلگەن مازمۇن عانا ماڭىزدى. ويدىڭ تياناقتالعانى – ورنىقتى ءسوزدىڭ ورنىن تاپقانى.
بۇرىن, ايتىلعان ءسوز ولمەيدى دەۋشى ەدى, قازىر تاڭبالانعان تۇسىنىك – ماڭگى.
و, دۋلات, چەلوۆەك بەسسيلەن
پرەرۆات رازۆيتيە زناكا...
(«قىش كىتابىنان», پوەما)
ديدار امانتاي
