– عالامدىق Tب Cocus (GTBK ) – تۋبەركۋلەز ەپيدەمياسىن توقتاتۋعا دەگەن ورتاق نيەتپەن بىرىكتىرىلگەن پارلامەنتارشىلەردىڭ بىرەگەي عالامدىق جەلىسى. تۋبەركۋلەز الەمدە باياعىدان كەلە جاتقان, سوڭى قايعىلى وقيعالارعا دۋشار ەتەتىن دەرتتىڭ ءبىرى. ءالى دە كەز كەلگەن باسقا جۇقپالى اۋرۋلارعا قاراعاندا قاۋىپتى, دەگەنمەن ەمدەۋگە بولادى.
جاھاندىق تب كوكۋسىنا مۇشە پارلامەنتارشىلەر ءوز ەلدەرىندەگى تۋبەركۋلەزدى جويۋ ءۇشىن وزدەرىنىڭ ساياسي ارەكەتتەرىن ۇيلەستىرەدى, بۇل بۇكىل الەم ستاتيستيكاسىنا اسەر ەتەدى, ويتكەنى وكپە قۇرتى كەسەلىندە شەكارا جوق. عالامدىق تب كوكۋس مۇشەلەرى – الەمنىڭ 150-دەن استام ەلىنەن كەلگەن پارلامەنتارشىلەر. ءار ەلدە ۇلتتىق تب كوكۋسى جاسالادى. مەن – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ۇلتتىق تب كوكۋسىمىن.
ۇلتتىق دەڭگەيدە عتبك ازاماتتىق قوعام ۇيىمدارىمەن جۇمىس ىستەيدى. ولار ۇيلەستىرۋشى رەتىندە ارەكەت ەتەدى جانە پارلامەنت مۇشەلەرىنىڭ قۇرت اۋرۋى سالاسىنداعى نەگىزگى تاراپتارمەن ەلدىڭ ساياسي پروتسەستەرىنە قاتىسۋىن رەتتەۋگە كومەكتەسەدى. وسىلايشا, تۋبەركۋلەزگە قارسى ۇلتتىق شارالار ساياسي كۇن تارتىبىندە باسىمدىققا يە بولادى. ۇيلەستىرۋشىلەر پارلامەنت مۇشەلەرىنە كوكساۋ بويىنشا ۇلتتىق ستاتيستيكا, پارلامەنتتەگى ادۆوكاتتىق قىزمەتىندە پارلامەنتارشىلەرگە قاجەت بولۋى مۇمكىن باسقا دا ماتەريال تۇرىندە تەحنيكالىق كومەك كورسەتۋ ارقىلى كومەكتەسەدى. ءوز كەزەگىندە, بۇل ازاماتتىق ۇيىمدار تب پاتسيەنتتەرىمەن, تب قاۋىمداستىقتارىمەن ءوزارا ارەكەتتەسىپ, دەپۋتاتتارعا اۋرۋحانالارداعى ەمدەۋ ساپاسى, تب ەمدەۋدىڭ الدىن الۋ سىندى باسقا دا ناقتى مالىمەت بەرە الادى.
– ەلدەگى تۋبەركۋلەز جاعدايى ەرەكشە دەپۋتاتتىق نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتە مە؟
– قازاقستان – مۋلتيرەزيستەنتتى تۋبەركۋلەز جاعدايلارىنىڭ اۋىرتپالىعى جوعارى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ (ددۇ) تىزىمىنە كىرەتىن ەل. دەگەنمەن سوڭعى 10 جىلدا ەلدە تۋبەركۋلەزگە شالدىعۋ ددۇ دەرەكتەرى بويىنشا 2,5 ەسە (2009 جىلى 121,3-تەن 2019 جىلى 100 مىڭ تۇرعىنعا شاققاندا 49,0-گە دەيىن), 14 جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ تۋبەركۋلەزبەن سىرقاتتانۋى 5,8 ەسە (2009 جىلى 25,4-تەن 2019 جىلى 100 مىڭ تۇرعىنعا شاققاندا 4,4-كە دەيىن) تومەندەدى. الايدا بۇۇ-نىڭ تب بويىنشا جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋ دەكلاراتسياسىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس 2019 جىلعا ارنالعان پروفيلاكتيكالىق تەراپيانىڭ ماقساتتى كورسەتكىشى 48%-عا جەتتى. جاقسارتىلعان دياگنوستيكالىق قۇرالدارعا, قىسقا جانە جاقسى ءتوزىمدى رەجىمدەرگە (اسىرەسە اۋىزشا) جانە ارزان ءارى ءتيىمدى ءدارى-دارمەكتەرگە قاجەتتىلىك بار. ياعني وسىناۋ پاتسيەنتتەردى باقىلاۋ جانە قولداۋ ءۇشىن ازاماتتىق قوعامداستىقتىڭ ساياسي قولداۋى قاجەت (سونىمەن قاتار كدت-تب ەمدەۋ). سوندىقتان قازاقستان تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋدىڭ, سونداي-اق 2018 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى وتىرىسىندا ماقۇلدانعان ساياسي دەكلاراتسيانى جانە دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ «تۋبەركۋلەزدى توقتاتۋ» ستراتەگياسىن ەنگىزۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن مويىندايدى جانە كوپتەگەن جىل بويى ساياسي بەيىلدىلىگىن تابىستى كورسەتىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار ەگەر ءبىز ەلىمىزدەگى تب-نى تولىعىمەن جوياتىن بولساق, ءبىزدىڭ كەلەسى ۇرپاقتارىمىز كوكساۋ كەسەلىنىڭ نە ەكەنىن تەك كىتاپتاردان بىلە الادى. بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ارينە, مۇقيات ساياسي نازار اۋدارۋ قاجەت.
– تۋبەركۋلەز جونىندەگى كوپ سەكتورلى ەسەپ بەرۋ تەتىكتەرى بار. ونىڭ ناقتى جۇزەگە اسىرىلۋى قانداي؟
– مۇنى ەلدەگى بارلىق نەگىزگى مۇددەلى تاراپتار (نەمەسە باسقا جولمەن – ۇلتتىق مۇددەلى تاراپتار) اراسىنداعى ءوزارا ارەكەتتەسۋ جانە ەسەپ بەرۋ مەحانيزمى دەپ تۇسىنگەن ءجون. 2018 جىلى بۇۇ-نىڭ تب ماسەلەلەرى جونىندەگى جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋىن وتكىزگەن كەزدە ەلدەر ددۇ-عا 2018 جىلى نيۋ-يوركتە اتالعان كەزدەسۋدىڭ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارى مەن دەكلاراتسيا ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋگە كومەكتەسەتىن ەسەپ بەرۋ تەتىگىن ازىرلەۋدى سۇراعان. بۇل تەتىك بۇۇ-نىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋ دەكلاراتسياسى بويىنشا ەل ءوزىنىڭ ەلدىك ينديكاتورلارىنا ءساتتى قول جەتكىزە الاتىن بەلگىلى ءبىر ارەكەتتەردى قامتيدى. ءار ەلدە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى جاۋاپتى ادامدى تاعايىندايدى, ول مۋلتيسەكتورلىق مەحانيزمدى ەنگىزۋ پروتسەسىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى بولادى. ءبىزدىڭ ەلدە بۇل ۇلتتىق تب باعدارلاماسىنىڭ مەنەدجەرى مالىك ادەنوۆ بولسا, ول ۇلتتىق تب كوكۋسىن قايتا ىسكە قوسۋعا قاتىسىپ, ءوزارا ارەكەتتەسۋگە نيەت ءبىلدىردى. سونداي-اق جاھاندىق كوكۋس ددۇ-مەن بىرلەسە وتىرىپ, پارلامەنتشىلەر ءۇشىن باقىلاۋ ماسەلەلەرىنىڭ جەكە ءتىزىمىن جاسادى. بۇل بىزگە تب-مەن كۇرەسۋ ساياساتىن قۇرىلىمداۋعا كومەكتەسەدى.
19 ساۋىردەگى كەزدەسۋ قورىتىندىسى بويىنشا قاراردا ءبىز مۋلتيسەكتورلىق تەتىكتى يمپلەمەنتاتسيالاۋعا كومەكتەسۋگە جانە عبتك ازىرلەگەن باقىلاۋ تىزىمىنە سايكەس جۇمىس ىستەۋگە نيەت بىلدىردىك.
– ازاماتتىق قوعامنىڭ تۋبەركۋلەزبەن كۇرەستەگى ءرولى قانداي؟ دەپۋتاتتىڭ قۇزىرىمەن ونى كۇشەيتۋ ءۇشىن قانداي جۇمىستار جۇرگىزۋگە بولادى؟
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ساياساتى تۇتاستاي العاندا ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتورعا كەڭ قۇقىقتىق قىزمەت سالاسىن بەرەدى. ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىمدىقتارىنا كىرەدى. ۇەۇ قىزمەتىن قارجىلىق قولداۋدىڭ بىرنەشە تەتىگى جۇمىس ىستەيدى. سونداي-اق مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس ارقىلى ۇەۇ-نى ورىنداۋعا جەكەلەگەن الەۋمەتتىك فۋنكتسيالاردى بەرۋ سالاسى بەلسەندى دامىپ كەلەدى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا وكىلەتتىكتەر بەرۋ ارقىلى مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىستى ورنالاستىرۋ, ونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ نەگىزگى توپتارى ءۇشىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋدى كوزدەۋ ۇسىنىلدى.
– قازاقستان ۆەتسا ايماعىنداعى جەتەكشى ەل رەتىندە زاڭنامالىق دەڭگەيدە الەۋمەتتىك بايلانىس مەحانيزمىن قابىلداپتى...
– دەپۋتات رەتىندە ازاماتتىق قوعاممەن بىرگە جۇمىس ىستەۋگە ءازىرمىن. ۇلتتىق تب كوكۋسىنىڭ جاڭادان سايلانعان باسشىسى رەتىندە ازاماتتىق سەكتور وكىلدەرىن اشىق ءىس-شارالارىمىز بەن جۇمىس توپتارىمىزعا شاقىرامىن. وندا قاتىسۋشىلار تب ەمدەۋ زاڭناماسىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋگە ۇلەس قوسا الادى. ويتكەنى ازاماتتىق قوعام عانا قۇرت اۋرۋىمەن كۇرەستە تابىسقا جەتۋدىڭ نەگىزگى فاكتورى بولا الادى. بۇگىنگى تاڭدا بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتار تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىن ناۋقاسقا الەۋمەتتىك كومەك رەتىندە بەرىلەتىن سومانى وزدەرى بەكىتەدى. بارلىق وڭىردە بۇل ءارتۇرلى. امبۋلاتوريالىق ەمدەۋ كەزەڭىندەگى تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىن ناۋقاستارعا الەۋمەتتىك كومەكتىڭ مولشەرىن, ەسەلىگىن (مۇمكىندىگىنشە, ونىڭ ماتەريالدىق جاعدايىنا قاراماستان, امبۋلاتوريالىق ەمدەۋ كەزەڭىندەگى تب-مەن اۋىراتىن بارلىق ناۋقاسقا) كورسەتەتىن زاڭنامالىق اكت جوق. مەديتسينالىق قىزمەتكەردىڭ تىكەلەي باقىلاۋىمەن تۋبەركۋلەزدەن كۇندەلىكتى ەم الۋ ءۇشىن ناۋقاستىڭ ءوزى تىركەلگەن مەديتسينالىق ۇيىمعا كۇندەلىكتى جول ءجۇرۋىن تولەۋگە الەۋمەتتىك كومەك قاراستىرىلعان. تۋبەركۋلەزدى ەمدەۋ ۇزاق, مىسالى, تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىن ناۋقاستى ەمدەۋدىڭ جەكە رەجىمىنىڭ ورتاشا كۋرسى 20 ايعا سوزىلادى. شيپالى تاماقتاندىرۋدى ۇيىمداستىرۋ جالپى ەمدەۋ پروتسەسىنىڭ بولىگى رەتىندە ناۋقاستارعا مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ جونىندەگى نەگىزگى ءىس-شارالاردىڭ قاتارىندا. مەديتسينالىق تاماقتانۋ كەشەندى تەراپيانىڭ مىندەتتى قۇرامداس بولىگى جانە ستاتسيونارلىق نەمەسە امبۋلاتوريالىق ەمدەۋدىڭ ءار كەزەڭىندە قولدانىلادى. بۇل, اسىرەسە بالالارعا قاتىستى. 6 اي بويى پروفيلاكتيكالىق ەم قابىلداعان بالالار ءۇشىن اتا-انالار ءوز اقشالارىنا دارۋمەندەر ساتىپ الادى.
اڭگىمەلەسكەن
ايناش ەسالى,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
