تولاسسىز عىلىمي ىزدەنىس

سوناۋ ءبىر اشار­شىلىق جىلدارى سىر ەلىنىڭ وزبەك جەرىنە ۇدەرە كوشىپ جاتقان زامانىندا كىندىكتەن جال­عىز, تۋماسىنان سوزگە ساراڭ, ەڭبەكقور ەگىنشى تورەش قازان­تاي ۇلىنىڭ وتباسىندا ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ور­ىن­بەك اعا دۇنيە ەسىگىن اشتى. ورەكەڭنىڭ بىرگە تۋعان اعاسى سەردالى ۇلى وتان سوعىسىندا لەنينگراد قور-شاۋىندا قالدى, كە­يىنگى اعاسى قونىسبەك مايداننان امان-ساۋ ورالىپ, سىر ەلىنە ەڭ­بەگى سىڭگەن, ۇزاق جىلدار بويى پار­تيا جانە كەڭەس قىزمەتتەرىن اتقارىپ, ەل قۇرمەتىنە يە بولدى. تەتەلەس اعاسى رايىمبەك تۋ­مىسىنان وتە زەرەك, ءوزىنىڭ قىسقا ءومى­رىندە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ وركەندەۋىنە ءوز ۇلە­سىن قوسقان ازامات ەدى. تۋعان جە­رىندە باس زووتەحنيك, كەڭشار دي­رەك­تورى, وبلىستىق اۋىل شا­رۋاشىلىعى باس­قارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى بولدى, ارال اۋداندىق اۋىل شا­رۋاشىلىعى ءبولىمىن باس­قارىپ, ۇلكەن ابىرويعا قول جەتكىزدى. ورىنبەك تورەشەۆ تۋىپ-وسكەن اۋىلى قىزىلجارماداعى باستاۋىش, جوسالىداعى ورتا مەكتەپتى ءبىتىرى­سىمەن, 1945 جىلى الماتىعا كەلىپ, قا­زاق مەملەكەتتىك اۋىل شارۋا­شى­لىعى ينستيتۋتىنا اگرونوم مامان­دىعى بويىنشا وقۋعا ءتۇستى. 1950 جى­لى عالىم-اگرونوم مامان­دىعى بو­يىنشا ديپلوم الىپ, تۋعان جەرى قار­ماقشى اۋدانىنىڭ اقجار ءما­شينە-تراكتور ستانساسىندا اعا اگرو­نوم, ودان كەيىن اۋداندىق اۋىل شارۋا­شى­لىعى بولىمىندە باس اگرونوم بولىپ قىزمەت اتقاردى. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە كوزگە ءتۇسىپ, اۋداندىق اتقارۋ كو­ميتەتىنىڭ دەپۋ­تاتى بولىپ سايلاندى. ورەكەڭنىڭ ودان كەيىنگى ەڭبەك جولى – تەك عىلىم سالاسى بولدى. 1951 جىلى قازاق ەگىنشىلىك عىلىمي-زەرت­تەۋ ينستيتۋتىنىڭ اسپيرا­ن­تۋ­را­سىنان باستاۋ العان عىلىمي زەرت­تەۋلەرى تولاسسىز 60 جىل بويى جال­عاسۋدا. سۋارمالى ەگىنشىلىك جۇيەسىن قا­­لىپتاستىرۋ جانە اۋىل شارۋ­ا­شى­لىق داقىلدارىن ءوسىرۋ تەح­نو­لوگياسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرىنىڭ عىلىمي نە­گىز­دەرىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى بۇگىندە 80  جاستىڭ باسپال­داعىن اتتاپ وتىر­عان قاجىرلى, تەرەڭ ويلى, ورىن­بەك اعامىزدىڭ ەڭبەك جولى مىنە وسىنداي. بۇگىندە 75 جىلدىق تاريحى بار اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ قارا شاڭىراعى – قازاق ەگىنشىلىك عى­لىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىمەن قوسا جا­ساسىپ كەلە جاتقان ونىڭ ايتار ءسوزى ء“بىر مەكەمەدە الپىس جىل ەڭبەك ەتۋ تەك قانا قۇرمەت ەمەس, ول جا­ۋاپ­كەر­شىلىك. عىلىمي تابىستارعا قۋاناسىڭ, بولماي جاتقان ىسكە اتتەگەن-اي دەيسىڭ. مەن نە كورمەدىم, اۋىل شارۋا­شى­لىعى عىلىمىنىڭ قالىپتاسۋى دا, دامۋى دا كوز الدىم­دا. قىزمەتتەس بولعان ءىرى عا­لىمدار ا.جانعاليەۆ, ا.باراەۆ, گ.بياشەۆ, م.ەرلەپەسوۆ, ح.ارىس­تانبەكوۆ, ب.باسىبەكوۆ, ۆ.جي­گاي­لوۆ, ءى.ءابۋ­عاليەۆ, ە.امانتاەۆ, و.شە­­­گەباەۆ جانە تاعى باسقالارى ەش­قاشان ەستەن كەتپەيدى, الدىڭعى بۋ­ىن­نان قالعان كوز تەك مەن عانا سياق­تىمىن. كەيىنگى جاستارعا مەنى سىي­لا­عان­دارى ءۇشىن راحمەت”, – دەپ وتى­را­دى. سۋارمالى جەر – ەگىنشىلىكتىڭ ال­تىن قورى, ونى ءتيىمدى پايدالانۋ, قۇنارلىعىن ارتتىرۋ ەل باسشى­لارىنىڭ ارقاشان نازارىندا بولدى. ءار كەزەڭدەگى تاپسىرمالارعا سايكەس كەڭ كولەمدە كەندىر, تاۋساعىز, ماقتا, قىزىلشا, بيداي, جوڭىشقا ءوسىرۋ, سۋارمالى جەرلەردىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ, سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋ ماسە­لەلەرى قويىلعان كەزدە ورەكەڭ تىكە­لەي وسى ىستەرگە عىلىمي با­س­شىلىق جاساپ, ءوز ارىپتەستەرىن, اس­پي­رانت­تارىن, ىزدەنۋ­شى­لەرىن ناتيجەلى زەرت­تەۋلەرگە جۇ­مىل­دىرا ءبىلدى. ات­قارىلىپ جاتقان عى­لىمي-زەرت­تەۋ­لەردىڭ ناتيجەلەرىن سول كەزدەگى مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى, قازىرگى ەلباسىمىز ن.ءا. نا­زار­باەۆ­تىڭ, سونىمەن قاتار د.ا. قو­­ناەۆ­تىڭ, ا.ا. اسقاروۆتىڭ, ك.م. اۋ­حا­ديەۆ­تىڭ جانە اۋىل شارۋا­شى­لى­عى سالاسىنىڭ باسشى­لارى الدىندا ەگجەي-تەگجەيلى بايانداۋ ساتتەرى دە بولدى. سۋارمالى ەگىنشىلىكتىڭ جۇيەسى بو­يىنشا 140-تان استام عىلىمي ەڭبەك, ونىڭ ىشىندە 3 مونوگرافيا, ءون­دىرىسكە ارنالعان 30 ۇسىنىس باسپادان شىقتى. ورىنبەك تورەشەۆتىڭ كادر دا­يىنداۋ ىسىنە قوسقان ۇلەسى ەرەكشە. ديس­سەرتاتسيالىق كەڭەستىڭ عىلىمي حات­شىسى بولعان كەزىندە 108 ۇمىتكەر كان­ديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, عىلىمي دارەجەلەر الدى. سۋارمالى ەگىن­شى­لىكتىڭ عى­لىمي-ءون­دىرىستىك ماسەلەلەرى بو­يىن­شا 18 شاكىرتى عى­لىم كانديداتى جانە 4 ىزدەنۋشى عىلىم دوكتو­رى اتا­عىن قورعادى. ءبۇ­گىندە ولاردىڭ كوپ­شى­لىگى تۇلعالى عالىم­دار, ءوندىرىس مايتال­مان­دارى, بەل­گىلى ۇستاز­دار بو­لىپ قالىپ­تاس­تى. قازاقستان رەس­پۋب­لي­­كاسى ۇلتتىق عىلىم اكادە­ميا­سىنىڭ اكا­دە­مي­گى م.سۇلەيمەنوۆ ءوزىنىڭ ءبىر عىلىمي ەڭبەگىن ورەكەڭە ۇسىنا وتىرىپ, “عىلىم جولىنا جولداما بەرگەن اعا­مىزعا ەستەلىك رەتىندە”, ال قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادە­مياسىنىڭ اكادەميگى ر.ەلەشەۆ ءوز ەڭ­بەگىن “قازاقتىڭ سۋارمالى ەگىن­شىلىگىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ورىنبەككە, سىي قۇرمەتپەن”, دەپ تابىستاعان. ورەكەڭنىڭ جەرلەسى ك. سىدىق: اسقار تاۋداي الىپ كۇش  قايدان كەلگەن, مۇنداي كۇشتى قاسيەتتى ادامعا قۇداي بەرگەن. ادامگەرشىلىك, ءىلتيپات جاقسىلىق ءبىر وزىندە, ەڭبەكتەنگەن, ەرىنبەگەن جاندارعا ءوزى كەلگەن. اق كوڭىلدى بارىمىزدەن ايامايتىن بار كۇشىن, قاراپ تۇرىپ, تاڭعالامىز شالت باسقان ءجۇرىسىن. سىزگە ۇقسايتىن ىنىلەر كوپ اۋىلدا, العا تارتىپ قۇرمەتتەيتىن ءبارى ءىسىن, – دەسە, ال شاكىرتى ە. تولەگەنوۆ ار­ناۋىن بىلاي قايىرادى: كۇن ك ۇلىپ, كۇي كۇمبىرلەپ جۇرەگىڭدە, پاك كوڭىل, اق نيەت بار جۇرەگىڭدە, ادالدىق, قاتال مىنەز, جومارتتىق بار, وزگەشە قاسيەت كوپ ءبىر وزىڭدە... وسى شاكىرتىنىڭ ولەڭ جولدارى ورەكەڭنىڭ جان دۇنيەسىن, ىشكى سى­رىن, سىرت بولمىسىن جەتە انىقتاپ تۇرعانداي. ورىنبەك تورەش ۇلى ۇل-قىز­دا­رىنىڭ دا جانە تورەش اۋلەتىنىڭ ۇرپاقتارىنا دا جوعارى ءبىلىم الۋىنا دا ايانباي كومەگىن بەردى. ال, ونىڭ وتباسىن اڭگىمە ەتسەك, ونىڭ قۇداي قوس­قان قوساعى ماعريپا قۇر­مان­عالي­قىزى ۇزاق جىلدار بويى ءال-فا­را­بي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋني­ۆەر­سي­تەتىندە حيميا پانىنەن ساباق بەردى, قازىر قۇرمەتتى دەما­لىس­تا. ۇلكەن قىزى گۇلميرا جوعارىدا اتالعان ۋنيۆەر­سي­تەتتىڭ حيميا فا­كۋلتەتىندە دوتسەنت, حيميا عا­لىم­دا­رىنىڭ كانديداتى. ءاليا الماتى دارىگەرلىك ينستيتۋتىن بىتىرگەن, مە­ديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ون­كولوگيا جانە راديو­لو­گيا ينس­تيتۋتىندا ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, ۇلى قانىش اۋىل شار­ۋا­شىلىعى عى­لىمدارىنىڭ كانديداتى, ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي ورتالىعىنىڭ عىلىمي قىزىمەتكەرى. ورىنبەك تورەش ۇلىنىڭ عى­لىم­داعى قوماقتى ەڭبەگى جوعارى با­عا­لانىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جو­عارعى كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گرا­مو­تا­سىمەن, “ەڭبەكتەگى ەرلىگى ءۇشىن”, “ەڭ­بەكتە ۇزدىك شىققانى ءۇشىن”, “ەرلىك ەڭبەك ءۇشىن”, “ەڭبەك ارداگەرى”, “تىڭ جەر­­لەردى يگەرگەن ءۇشىن” مە­دال­دا­رىمەن, ءبىر­نەشە مارتە وداقتىق جانە رەس­پۋب­ليكالىق حالىق شارۋاشىلىعى كور­­مەلەرىنىڭ مەدالدارىمەن جانە ديپلوم­دا­رى­مەن, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ جانە ۇلتتىق اكا­دەميالىق اگرارلىق زەرتتەۋلەر ور­تالىعىنىڭ قۇرمەت گرامو­تا­لا­رى­مەن ماراپاتتالدى. بۇگىندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شى­عىپ وتىرعان وتىرعان, بارلىق ءومىر جو­لىن تولىقتاي عىلىمعا ار­ناعان, سۋارمالى ەگىنشىلىكتىڭ جانە ەكولو­گيا­لىق تازا ءونىم ءوندىرۋ جۇيەسىنىڭ عى­لىمي نەگىز­دەرىن قا­لىپ­تاستىرۋدا اي­رىق­شا ۇلەس قوسقان ءىرى عالىم, اۋىل شا­رۋا­شى­لىعى عىلىم­دارىنىڭ دوك­تورى, پروفەسسور ورىنبەك تورەشەۆكە زور دەن­ساۋلىق جانە تابىس تىلەيمىز. ۇلا­عاتتى ۇستاز­دىق قۇرىپ, جاستاردى ءبى­­لىمگە, عىلىمعا باۋلۋدا اتقارا بە­رەتىن ەڭبەگى ارقاشان جەمىستى بولعاي. ي.نۇرپەيىسوۆ,  قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.