الجاسۋ

ساياباقتىڭ ىرگەسىندە تۇرعان­دىقتان با, مەن قۇستار ءانىن جۇرەگىم ەلجىرەپ تىڭدايمىن. اسىرەسە, تاڭ اعارىپ كەلە جاتقاندا قاناتتىلار دۇنيە-دۋمانىن ءتىپتى قىزدىرا تۇسە­دى. كۇن اقباس الاتاۋدا يەك ارتىپ, نۇرىنا جەر-انانى بولەي باستا­عاندا دالا جارشىلارى شىرقاۋ شەگىنە جەتەدى. قاي قۇستىڭ قانداي ۇنمەن سايرايتىنىن بىلمەيمىن. تەك بىرەۋى عانا... “كوكەك, كوكەك” دەپ ءوز اتىن ءوزى شاقىرادى دا وتىرادى. بىردە اجەمنىڭ كورسەتكەنى بار ەدى, بالا كەزىمدە. ءاپ-ادەمى. ءتۇسى قوڭىر, ءجۇنى جىپ-جىلتىر, ماڭدايىندا ايدارى بار ەكەن. تابيعات نەگە ونى بولەكشە جاراتتى ەكەن؟ بالاپان شىعارىپ, وعان اۋزىمەن جەم تاسىپ, بالاپانىنىڭ قاناتىن قاتايتىپ, ۇشىراتىنداي تۇيسىك بەرمەگەن ول جۇمىرتقاسىن باسقا قۇستىڭ ۇياسىنا تاستاپ كەتە بەرەدى ەكەن. حالىق ءوز پەرزەنتتەرىن تۋا تاس­تاپ كەتكەندەردى “كوكەك-انا” سا­ناي­دى. ال مەن بولسام, ء“تۇپ­تىڭ ءتۇ­بىندە ونداي ايەلدەر جەتىم بالا­لارى­­نىڭ كوز جاسىنىڭ كارىنە ۇشى­راي­دى” دەگەنگە سەنە قويماي­تىن­­مىن. ادام تاعدىرىن تارازىعا سا­لىپ ولشەپ-ءپىشىپ جۇرگەندەر مىنا الماعايىپ زاماندا بار ما دەگەنىم دە بەكەر ەكەن. كوكسۋ اۋدا­نى “قى­زىل­ارىق” اۋىلىنداعى ارىستاي ءبىر ازاماتتىڭ تاۋقىمەتى حالىق ايتسا قالت ايتپايتىنىن دالەلدەدى. ءجا, ءبارىن دە باسىنان باستايىن. ءومىردىڭ ءوزى جازعان شەجىرەسىن قاز-قالپىندا بايانداپ بەرەيىن. ... وقيعا 1970 جىلدارى بولعان. قاراپايىم عانا قازاق اۋىلى. تاڭ­نىڭ اتىسى, كۇننىڭ باتىسىنا شە­يىن دالا ەڭبەگى قىزعان شاق. كەر جولدىڭ جاعاسىنداعى قاراشا ءۇيدىڭ الدىندا قازانعا وت جاعىپ شۇيكە­دەي قارا كەمپىر وتىرعان. جاسى 70-تەن اسقان. ەسىكتىڭ الدىنا كوگىلدىر “جيگۋلي” توقتاعاندا بايعۇس كەيۋانا قاتتى قۋان­دى. ماشينەدەن اققۇبا, تول­قىندى قارا شاشتى, كوزى تاناداي جايناعان سۇلۋ كەلىنشەك ءتۇستى. – قاراعىم كەلدىڭ بە؟ – دەپ ءاسيما اجە ۇشىپ تۇرىپ قۇشاعىن اشا ۇمتىلدى. كيرا كەلىن ءتىل قاتپاي, الا ءسوم­كە­سىن بۇلعاڭداتىپ, ۇيگە ەندى دە شيفونەردى اشىپ, كيىمدەرىن سالا باستادى. قاسىنداعى ەنەسىنە كوز قىرىن دا سالماي, ونى-مۇنىسىن تۇگەندەپ بولعان سوڭ, دالاعا شىعىپ كولىككە بەتتەدى. سول ساتتە كوشەدە ويناپ جۇرگەن ءۇش قىزى جۇگىرىپ كەلىپ, ەتەگىنە جارماسسىن. – ماما, ماما كەتپەشى. كەت­پەشى, – دەپ ۇشەۋى بوتاداي بوزدا­سىن. – كەتەمىن, – دەيدى كيرا ەكى­لەنىپ. – ماڭگىلىككە... – ءبىز شە؟, – دەدى 5 جاسار گۇلايى. – سەندەر سەكەننىڭ قىزى­سىڭ­دار. قالاسىڭدار. اپالارىڭ بار ەمەس پە؟ – نە دەپ تانتىپ تۇرسىڭ, كيرا؟! بۇلارعا مەن انا بولا الا­مىن با؟ تورىمنەن كورىم جۋىق ەمەس پە؟, – دەدى ءاسيما اجە. – ماما, دەپ 5 جاسار گۇلاي شاۋجايىنا قايتا جارماسقاندا سۇلۋ ايەل اياعىمەن تەۋىپ قۇلاتتى دا شوپىرعا يەك قاقتى. كوگىلدىر ماشينە اسفالت جولعا ءتۇسىپ شاڭدى شۇبىرتىپ ۇزاي بەردى.  قارا كەمپىردىڭ ءۇمىتى ءۇزىلدى. بۇرىندا دا كەتۋشى ەدى. تۋىس­قان­شىلاپ اپتا ءجۇرىپ, قايتا ورا­لاتىن. بۇل جولى ەكى ايداي جوعا­لىپ كەتكەن. قاپال اۋدانىنىڭ “كوكتۋما” سوۆحوزىندا جۇرگەنىن ۇزىنقۇلاق جەتكىزگەن. ەڭ بولماسا بالالارىنا ورالار دەپ ۇمىتتەنگەن. بوتاداي بوزداعان ءۇش قىزعا كوز قىرىن دا سالمادى. نەتكەن قىتىگەزدىك. – وۋ قۇداي, ەندى قايتتىم, – دەپ قارا كەمپىر جەرگە وتىرا قالىپ, باسىن قوس قولىمەن ۇرا باستاعان. – ەل-جۇرتقا قاي بەتىممەن قارايمىن؟ جەتپىستەن اسقاندا جەتكىزگەن جەرىڭ وسى ما؟! جەتىمدەردى وسىرۋگە, عۇمىرىم جەتە مە, مەنىڭ. ءۇش بالالى سەكەنگە كىم تيەدى؟ ەگىس دالاسىنان مەحانيزاتور بالاسى تۇسكى اسقا كەلگەندە ءۇش قىز, ءبىر كەمپىر ءبىرىن-ءبىرى قۇشاقتاپ جىلاپ وتىرعان. – جىلاما, اپا, – دەدى سەكەن. – كيرانىڭ كەزەكتى ساياحاتى بولار. اپكەم اققايشاعا حابارلايىن. ىزدەپ بارماعان سوڭ كورسەتكەن قىرى شىعار. ءاسيما اجە جالعىز ۇلىنا كيرانىڭ 5 جاسار گۇلايىن تەۋىپ جىبەرگەنىن ايتقان جوق. جامان ىرىمعا بالاپ, ىشىنە ءتۇيدى. ۇلىنىڭ كوڭىلىن سۋىتقىسى كەلمەدى. ات اينالىپ قازىعىن تاپپاي ما؟ ۇشقايىڭدا تۇراتىن اققايشا­مەن قىزمەتتەس ەدىك. ۇزاق جىل مەم­لەكەتتىك مەكەمەنى باسقارىپ كەلەدى. 1991 جىلدان سوڭ وتپەلى كەزەڭدە جالعىز باۋىرىن اۋدان ورتالىعىنا كوشىرىپ الدى. ءۇي ساتىپ اپەردى. باۋىرى مەن ەكەۋىنىڭ سىيلاستىعى عاجاپ ەدى. ءبىر كۇن تىلدەسپەي, كورىس­پەي تۇرا المايتىن. العاشقى سوق­قىنى دا اققايشا اپكەسى قابىلداپ ەدى. سەكەن مىرزا وعان كيرا سۇلۋىن الىپ كەلۋدى تاپسىرعان عوي. – مەن قازاق ايەلدەرىنە تابى­ناتىن ەدىم. ءوز شەشەم ۇلى وتان سوعىسىنا اتتانعان ەرى قايتىس بولعاندا 28 جاستا عانا ەكەن. سونان ەكەۋمىزدى باعىپ, قاعىپ, ءومىرىن جەسىرلىكتە وتكىزگەن. 1950 جىلى الماتى وبلىسى شۇبار اۋىلىندا تۋىپ, كەڭەس مەكتەبىندە ون جىلدىق ءبىلىم الىپ, اتا-انا تاربيەسىن كور­گەن كيرا كەلىندى جاماندىققا قالاي قيامىن, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن اققايشا زامانداسىم. – ون جىلداي تاتۋ-ءتاتتى تۇرىپ, ءۇش قىز تۋدى. قارا كەمپىردىڭ قا­تال­دىعىنا, باۋىرىمنىڭ مىنە­زىنە دە شىدادى. قىزىلشا القابىندا جۇمىس جاسادى. ەل قاتارلى تىرلىك جاساپ جۇرگەن سوڭ اندا-ساندا تۋىسقانشىلاپ قىدىرىپ كەتەتىنىنە كەشىرىممەن قاراعانىمىز راس. اياق استىنان ايرانداي ۇيىپ وتىرعان وتباسى بۇزىلادى دەپ ويلاماپپىز. تاماعى توق, كويلەگى كوك ادام جى­لى ورنىنان قوزعالا ما؟ “ىزدەۋ سال­مادىڭدار” دەگەنى ەركەلىگى بو­لار دەپ قاپال اۋدانىنا ىزدەۋگە اتتان­دىق. قاسىمدا جەكە شوپى­رىم­مەن قوسا ءبىر باۋىرىم مەن تۋىس اپايدى ەرتىپ الدىم. ۇزىن بويلى, تولىقتاۋ, اققۇبا, كوزى قاراقاتتاي ءوڭدى كەلىنىمنىڭ مىنەزى دە تىم جۇمساق بولاتىن. جۇبايىمەن ءدال سول جولى ءجۇز شايىسپاپتى. ءۇش بالاسىن قيا ما دەپ ويلادىم. 200 شاقىرىم جول ءجۇرىپ, “قاراقۇم” سوۆحوزىنا دا جەتتىك. – كيرا دەگەن ايەلدى بىلەسىز بە؟, – دەپ سۇرادىق جولىققان جاننان. – ە ە, بىلەمىز عوي. ول قابىش دەگەن ازاماتتىڭ ۇيىندە تۇرادى. اناۋ ماشينە تۇرعان اق ءۇي. بۇگىن ۇلكەن كەلىنى بوسانىپتى, – دەدى. ەڭسەلى اق ءۇيدىڭ اۋلاسىنا ەنىپ, “قۇدايى قوناقپىز” دەپ كىرىپ باردىق. – تورگە شىعىڭىزدار, – دەدى ءبىر ايەل. كەڭ بولمەدەگى ۇزىنشا ۇستەلگە اس ءمازىرى قويىلعان ەكەن. تورگە شى­عىپ, جايلاستىق. كيرانىڭ قاراسى كورىنبەيدى. وسى ۇيدەگى جۇبايى قايتىس بولعان ازاماتقا تۇرمىسقا شىعىپتى دەگەن سىبىستى ەستىگەن ەدىم. انىق-قانىعىن ءوزىم بىلمەك بولىپ, باۋىرىما دا, شەشەمە دە ءتىس جارماعان بولاتىنمىن. – بۇيىمتاي ايتىڭىزدار, – دەدى ءبىر كەيۋانا. بۇگىن بۇل ۇيدە اقتۇيەنىڭ قارىنى جارىلىپ جاتىر. قابىشتىڭ كەلىنى ۇل تۋدى. مىنا داستارحان باسقارىپ وتىرعان جاڭا تۋعان ءسابيدىڭ اكەسى قانات, – دەدى. – باۋى بەرىك بولسىن, – دەدىك. ارتىنان: – جوق ىزدەپ ءجۇرمىز. كيرانى قۋىپ كەلدىك, – دەدىم. ونى “قىزىل ارىق” سوۆحوزىنان الىپ كەتكەن كىم؟ ءسىز بە؟ – دەدىم قاناتقا قاراپ. – مەن ەدىم, – دەدى قانات. – اكەڭ قايدا؟ – قوي باعىپ كەتتى... – ەندەشە تىڭدا, قانات. جاڭا تۋعان ءسابيدىڭ شىلدەحاناسىندا وتىرعاندىقتان, اق سويلەيىن. كيرا ءبىزدىڭ كەلىن. نەكەلەسىپ قو­سىل­عان جۇبايى, ءۇش قىزى بار. تۋىس­­قانشىلاپ, قىدىرىپ جۇرگەن ايەل­دىڭ كىم ەكەنىن انىقتاماي, اكە­ڭە قوس­­قانىڭ نە؟ كيرانىڭ تۋعان قى­زىن تەۋىپ كەتكەنىن كورىپ تۇرىپ, كوڭىلىڭ نەگە سۋىمادى؟ الدە سول قىز­دىڭ اناسى ەكەنىن بىلمەدىڭ بە؟ – بىلمەدىم. بالانى ۇرعانىن كوردىم. كۇيەۋى بار ەكەنىن ايتپادى, – دەدى قانات قىزاراقتاپ... – اكەي ەكەۋى ءبىرىن-ءبىر ۇناتىپ... – توقتات, – دەپ ايقاي سالدىم. دالاعا شىققان سوڭ كيرانى شا­­قىرتتىم. وڭاشا بولمەدە جولىق­تىق. – باقىتىمدى تاپتىم, – دەدى ول سالەمىمدى ازەر الىپ. – باقىتىڭدى جوعالتتىڭ, – دەيمىن. – قابىشتىڭ ايەلى ولگەن. كە­لىپ-كەتىپ جۇرگەندە... – دەيدى كوزىن تومەن سالىپ. – بۇل كۇيەۋىڭنىڭ كوزىنە ءشوپ سالعاندىق. شاريعاتقا قارسى ارەكەت. – شاريعات ماحابباتتى جاق­تايدى, – دەيدى بەتى شىمىرىكپەي. – ول ماحاببات – پەرزەنتكە دەگەن سەزىمنەن ارتىق پا؟ ءتىل قاتپادى. – سەن سەكەندى ءسۇيدىڭ عوي؟ – ءسۇيدىم. ەنەم قاتال قارادى. – سول قاتال قارايتىن ەنەڭ ءۇش قىزىڭدى الاقانىنا سالىپ ايالاپ وتىر. ايىنا نەشە مارتە توي-تويلاپ, اراققا اۋىزدانعانىڭدى دا كەشىردى. مىنا قۇشتارلىعىڭ ەسىڭدى العان ەسىرتكى, كيرا, – دەدىم ءىستىڭ ناسىرعا شاپقانىن بايقاپ. الدىمنان كولدەنەڭ وتپەگەن كەلىنىم كيرانىڭ ءتۇسى سۋىپ, بەت الپەتى كوگەرىپ بارادى. ءۇش قىز – گ ۇلىم, گۇلاي, ساۋلەتتىڭ حال-جاعدايىن سۇراماعانى قورقى­نىش ۇيالاتىپ, توبە شاشىمدى تىك تۇرعىزدى. يىلگەن باستى قىلىش شاپپاس دەپ ەڭ سوڭعى جالىنىشتى تىلەگىمدى ايتتىم. – سەنىڭ كۇيەۋگە شىققانىڭدى سەكەنگە ايتپايىن. قۇپيا بولىپ قالسىن. ءۇش قىزدىڭ باقىتى ءۇشىن كۇناڭدى كەشىرەيىن. اق بوساعاڭا, اق نەكەلى جارىڭا قايت. باي بولماسا دا اشتان ءولىپ, كوشتەن قالىپ جات­قان جوقسىڭدار. كوپپەن كورگەن ۇلى توي ەمەس پە؟ (ول باسىن شايقادى). – سونان سوڭ, – دەپ ءسوزىمدى جالعادىم. جاڭا جۇبايىڭ قوي باعىپ كەتكەن ەكەن. اقيقاتتى بالا­سى ايتار. ول اقىلدى بولسا, سەنىڭ بىرەۋدىڭ نەكەلى ايەلى, ءۇش قىزدىڭ اناسى ەكەنىڭدى بىلسە ۇستاي قويماس. بالالى-شاعالى ادام ەكەن, قۇداي­دان قورقار. – ءبارىبىر قايتپايمىن, – دەدى ول سازارىپ. – ماحابباتىم... – و. قۇداي ماحابباتتان ساداعا كەت, – دەدى قاسىما ەرگەن تۋىس اپامىز. – سالداقى. جازاڭدى تارتارسىڭ ءالى. – مەن سەنى قارعامايىن. ءۇش جيەنىمنىڭ اناسىسىڭ عوي. مىنا الەمدە ادىلەت بار بولسا ءبىر وكىنەر­سىڭ, – دەپ كوزىمنەن اققان جاستى تيا الماي دالاعا شىقتىم. – قاشان ورالساڭ دا ەسىك اشىق, – دەگەنىمە ءالى وكىنەمىن. قۇدايدان كيرانى كوزىمە كور­سەتپە دەپ تىلەپ ەدىم. 20 جىلداي حابار-وشارسىز كەتتى. ۇزىنقۇلاق جەت­كىزىپ تۇردى اقپاراتتى. جاس سۇلۋعا كىم قىزىقپايدى. قابىشتان دا كەتىپ, تاعى تۇرمىس قۇرادى. ولاردان دا كەتەدى... ۇشقايىڭدا سەكەننىڭ ءۇش قىزى بويجەتىپ, تۇرمىسقا شىعا باستادى. كەنجە قىز ساۋلەت كوكسۋ اۋدا­نىنا, گ ۇلىم تالدىقورعان قالاسىن­دا تۇرا­دى. تەك ورتانشى قىزى گۇلاي عانا اكەسى سەكەننىڭ قاس-قاباعىن باعىپ, وڭ بوساعادا وتىرىپ قالدى, ءبىراز جىل. – سەكەن باۋىرىم, ەكى اپكە­سىنەن كەيىن 13 جىلدان سوڭ تۋعان ەكەن. ول ءۇش جاسىندا قاتتى اۋى­رىپتى. سوندا اكەسى ءسادۋ مەن ونىڭ اپكەسى زاعيپا ەكەۋى مويىن­دارىنا  كيىزدەن ەسىلگەن كوگەندى سالىپ, جاڭ­بىر جاۋىپ, كۇن قاتتى كۇركىرەپ تۇرعاندا قاراشاڭى­راق­تى اينالىپ, تاڭىرگە جالبارىنادى: – جالعىز ۇلدى الما. ونىڭ ورنىنا مەنى ال, قۇداي, – دەپ تىلەك تىلەگەن ەكەن. سەكەن ءتاۋىر بولعانشا ولار مويىن­دارىنان قىلبۇراۋدى الما­عان. اقىرى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ستالينگراد شايقاسىندا ءسادۋ حابار-وشارسىز كەتتى دە, زاعيپا اجە نەمەرەلەرى اققايشا مەن سەكەننىڭ تىلەۋىن تىلەپ ءوتتى ومىردەن. سويتكەن سەكەننىڭ قۋ تىزەسىن قۇشاقتاپ ءوت­كەنى-اي. قارا باسى بولسا ءبىر ءسارى, ءۇش جەتىم قىز بەن قارا كەمپىردى ايتساڭشى. العان ايەلدەرىمەن جۇلدىزى جاراسپادى. ولە-ولگەنشە كيراسىن اڭسادى-اۋ دەيمىن, – دەپ اعىنان جارىلعان ەدى اققايشا. بۇل تاعدىر دەگەندى قويساڭشى. “ازات ءومىردىڭ” ەركەسى 50 جاستان اسقاندا گۇلاي قىزىن ىزدەپ كەلىپتى. ۇشتوبەگە... ماكەن وسەرباەۆا, جۋرناليست. تالدىقورعان.