ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعى اياسىندا قوعامىمىزدا كوتەرىلىپ جۇرگەن تاريحتىڭ اقتاڭداق تۇستارىن تولىق ايقىنداپ, جازىقسىز قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ازاماتتاردىڭ بارلىعىن اقتاۋدى مەملەكەت الدىندا تۇرعان ۇلكەن مىندەت رەتىندە قاراستىرۋعا بولاتىنىن العا تارتقان ەرالى توعجانوۆ مەملەكەتتىك كوميسسيا قىزمەتىنە توقتالىپ, مىندەتتەرىن اتاپ ءوتتى.
– مەملەكەتتىك كوميسسيا ەلىمىزگە بەلگىلى تاريحشى عالىمداردىڭ, قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ, پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرىنەن, بارلىعى 49 ادامنان تۇرادى. مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ الدىندا بىرنەشە ناقتى مىندەت بار. بىرىنشىدەن, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا قاتىستى تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەلەرى. ەكىنشىدەن, جازىقسىز ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردى اقتاۋ پروتسەسىن عىلىمي زەردەلەۋ. سونىمەن قاتار جابىق مۇراعاتتارداعى قۋعىن-سۇرگىن جونىندەگى ماتەريالداردىڭ زەرتتەۋشىلەرگە قولجەتىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ دە – الدىمىزدا تۇرعان ۇلكەن ماسەلەنىڭ ءبىرى. مۇنان بولەك, ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەستە ەرلىك كورسەتكەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ بويىنشا دا ۇسىنىستار ازىرلەۋ سياقتى ماڭىزدى مىندەت تە جۇكتەلىپ وتىر. كوميسسياعا مەملەكەتتىك حاتشى قىرىمبەك كوشەرباەۆ جەتەكشىلىك ەتەدى. جارلىققا سايكەس كوميسسيانىڭ جۇمىس ورگانى رەتىندە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بەكىتىلگەن, – دەدى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.
«قازاقستاندا حح عاسىردىڭ 20-50-جىلدارىنداعى جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اقتاۋ پروتسەسى» بىرىڭعاي دەرەكتەر بازاسىن قالىپتاستىرۋ تاقىرىبىندا ارنايى عىلىمي باعدارلاما ازىرلەنگەنى بەلگىلى بولدى.
– باعدارلاما دايىن. قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى تولىقتاي شەشىلدى. كوميسسيا مۇشەلەرى جانە زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبارى وسى عىلىمي باعدارلاما نەگىزىندە ءارى قاراي جۇمىس ىستەيدى. باعدارلامانى كەلەسى اپتادا جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كەڭەستىڭ وتىرىسىندا قاراستىراتىن بولامىز», دەدى ە.توعجانوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جۇمىس باعىتتارى بويىنشا 11 جۇمىس توبى قۇرىلعان. بۇل توپتاردىڭ جۇمىسىنا ەلىمىزدەگى جەتەكشى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ, جوو-لاردىڭ 57 عىلىمي قىزمەتكەرى جۇمىلدىرىلعان. سونداي-اق ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ماسەلەلەرى بويىنشا ارحيۆ ماتەريالدارىنىڭ ارناۋلى قورى قۇرىلعان. بارلىق ماتەريال قۋعىن-سۇرگىن تۇرلەرى جانە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ ساناتى بويىنشا جىكتەلگەن. شاعىن كوميسسيالاردىڭ جەتەكشىلەرى ءبىلىم جانە عىلىم, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىكتەرىنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن بىرگە وڭىرلىك كوميسسيالاردىڭ قىزمەتىنە باقىلاۋ جاساۋ ءۇشىن ايماقتارعا كوشپەلى ينسپەكتسيامەن شىعىپ تۇراتىنى ايتىلدى.
ەرالى توعجانوۆ اشارشىلىق قۇرباندارىنىڭ ءتىزىمىن جاساۋ جۇمىستارىنا قاتىستى دا تۇسىنىك بەردى.
– تولىق ءتىزىم جاساۋدا كۇردەلى ماسەلەلەر دە بارشىلىق. ەلىمىزدەگى ازاماتتاردى قۇجاتتاندىرۋ 1935-1936 جىلداردا عانا باستالعانىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. بۇل تۇرعىدا دەرەكتەردى تولىقتاي قامتۋ وڭاي ەمەس. اتاپ ايتقاندا, عالىمداردىڭ اراسىندا دا دەرەكتەر ءارتۇرلى. سوندىقتان ولاردىڭ بارلىعىن كوميسسيا ءوز جۇمىسى بارىسىندا ناقتىلايدى دەگەن سەنىمدەمىز, – دەدى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.
ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەيتىن عالىمدار بەكىتىلگەنىن جەتكىزدى.
– مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جۇمىس ورگانى رەتىندە ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان ەڭ باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى – عىلىمي الەۋەتىمىزدى, عالىمدارىمىزدى جۇمىسقا تارتۋ. وسى ماقساتقا اكادەميكتەر, عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ جەتەكشى عالىمدارى, ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىندە ورنالاسقان جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جۇمىلدىرىلىپ وتىر, – دەدى مينيستر. – عالىمدار ءۇشىن ءتيىستى جاعداي جاساپ جاتىرمىز. ۋنيۆەرسيتەتتەردە ىستەيتىن عالىمداردى باسقا جۇمىستان بوساتىلىپ, تەك قانا بەلگىلەنگەن مىندەتتەرگە كىرىسىپ وتىر. ايماقتاردا دا جۇمىس توپتارى, كوميسسيالار قۇرىلدى.
مينيستر زەرتتەۋ جۇمىستارى عىلىمي نەگىزدە ارحيۆتەرگە سۇيەنە وتىرىپ ورىندالاتىندىقتان, ءتيىستى رۇقساتناما الىنعانىن اتاپ ءوتتى. بۇل عالىمدارعا بارلىق ارحيۆتە جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
جيىن بارىسىندا ماجىلىسمەن بەرىك ابدىعالي ۇلى بۇگىنگى كۇنى نەگىزگى جۇمىس ارحيۆتەردە, جابىق قورلاردا جۇرگىزىلەتىنىن, بىراق مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ رۇقسات قاعازى بولعانىمەن, ارحيۆتەردەگى جۇمىستا كەدەرگىلەر كوپ ەكەنىن, وسىنى شەشۋ ءۇشىن قۇجاتتاردى قۇپياسىزداندىرۋ كەرەكتىگىن باسا ايتتى.
– بۇگىنگى تاڭدا كەيبىر قۇجاتتار رەسەي, ۋكراينا جانە باسقا دا مەملەكەتتەردە ينتەرنەتتە, كىتاپتاردا شىعىپ جاتىر. ال بىزدە ءالى دە بولسا قۇپيا. باس پروكۋراتۋرا, جوعارعى سوت, ءىىم, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىمەن جانە ارحيۆ ماماندارىمەن بىرلەسىپ, ارنايى كوميسسيا ۇيىمداستىرىلىپ, قۇجاتتاردى كەزەڭ-كەزەڭمەن قۇپياسىزداندىرۋ قولعا الىنادى. بۇل عالىمدار ءۇشىن عانا ەمەس, ءوز بابالارىن ىزدەپ جۇرگەن ازاماتتارعا دا جەڭىل بولۋى كەرەك. مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ شەشىمىمەن ارنايى كوميسسيا قۇرىلدى. وعان ءتيىستى وكىلەتتى ورگانداردىڭ مۇشەلەرى ەندى. جۇمىس جوسپارى ازىرلەنەدى, – دەدى بەرىك ابدىعالي ۇلى. ونىڭ ايتۋىنشا, وڭىرلەردە دە ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. وبلىستار مەن الماتى قالاسىنىڭ ارحيۆتەرىندەگى جابىق قورلار بىرتىندەپ اشىلىپ جاتىر.
بەرىك ابدىعالي ۇلى مەملەكەتتىك كوميسسيا جۇمىسىمەن قاتار, حالىق تا ءوز ۇسىنىستارى مەن ەستەلىكتەرىن جەتكىزىپ, كومەك كورسەتۋى كەرەك ەكەنىن ايتتى.
– ماماندار تولىق ءتىزىم جاساۋ مۇمكىن ەمەستىگىن العا تارتىپ وتىر. سوندىقتان اركىم ءوز شەجىرەسىندە وتكەن عاسىردىڭ 20-30-جىلدارىنداعى دەرەكتەردى قامتۋى كەرەك. بۇكىل قازاق ەل بولىپ جاساماساق, ونى جالعىز مەملەكەتتىك كوميسسيا شەشە المايدى. مىسالى, ۋكراينانىڭ وزىندە ءۇي-ءۇيدى ارالاۋ جۇرگىزىلدى, ولار قۇجاتتاردى ءبىرشاما رەتكە كەلتىردى. بۇعان بارشامىز بىردەي اتسالىسپاساق, ۇلتتىق جوبا رەتىندە ۇلەس قوسپاساق, ولاردىڭ ءتىزىمىن جاساۋ مۇمكىن بولمايدى. سوندىقتان ءار ازامات ءوزىنىڭ شەجىرەسىن قاراپ, تۇگەندەپ شىقسا, ول دا ءبىر ۇلكەن ناتيجە بولار ەدى, – دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.
