ساياسات • 12 ءساۋىر، 2021

ەل بولىپ جۇمىلماساق، ەڭسەرۋىمىز ەكىتالاي مىندەت

14 رەت كورسەتىلدى

پرەزيدەنت جارلىعىمەن قۇرىلعان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جۇمىسى تۋرالى ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن بريفينگتە ءسوز بولدى. جيىنعا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆ، ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ جانە ءماجىلىس دەپۋتاتى بەرىك ابدىعالي ۇلى قاتىستى.

 

ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىل­دىعى اياسىندا قوعامىمىزدا كوتەرىلىپ جۇرگەن تاريحتىڭ اقتاڭداق تۇستارىن تولىق اي­قىن­داپ، جازىقسىز قۋعىن-سۇرگىن­گە ۇشى­راعان ازاماتتاردىڭ بار­لى­عىن اقتاۋدى مەملەكەت الدىن­دا تۇرعان ۇلكەن مىندەت رەتىن­­دە قاراستىرۋعا بولاتىنىن العا تارت­قان ەرالى توعجا­نوۆ مەم­لەكەتتىك كوميس­سيا قىز­مە­تى­نە توقتالىپ، مىندەتتەرىن اتاپ ءوتتى.

– مەملەكەتتىك كوميسسيا ەلىمىزگە بەل­گىلى تاريحشى عا­لىمداردىڭ، قوعام قاي­راتكەر­لەرىنىڭ، پارلامەنت دەپۋتات­تارى­نىڭ جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىل­دەرىنەن، بار­لى­عى 49 ادامنان تۇرادى. مەم­لەكەتتىك كوميسسيانىڭ الدىندا بىرنە­شە ناقتى مىندەت بار. بىرىنشىدەن، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا قاتىس­تى تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ ماسە­لەلەرى. ەكىنشىدەن، جازىقسىز ساياسي قۋ­عىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردى اقتاۋ پرو­تسەسىن عىلىمي زەردەلەۋ. سونى­مەن قاتار جابىق مۇراعاتتاردا­عى قۋعىن-سۇرگىن جونىندەگى ما­تەريالداردىڭ زەرتتەۋشىلەرگە قولجەتىمدى بولۋىن قامتا­ماسىز ەتۋ دە – الدىمىزدا تۇرعان ۇلكەن ماسەلەنىڭ ءبىرى. مۇنان بولەك، ەلى­مىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەستە ەرلىك كورسەتكەن سايا­سي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ماڭگى ەستە قالدى­رۋ بويىنشا دا ۇسىنىستار ازىرلەۋ سياقتى ماڭىزدى مىندەت تە جۇكتەلىپ وتىر. كو­ميسسياعا مەملەكەتتىك حاتشى قىرىمبەك كوشەرباەۆ جەتەكشىلىك ەتەدى. جارلىققا سايكەس كوميسسيانىڭ جۇمىس ورگانى رە­تىندە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بەكى­تىلگەن، – دەدى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىن­باسارى.

«قازاقستاندا حح عاسىردىڭ 20-50-جىل­دارىنداعى جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اقتاۋ پروتسەسى» بىرىڭعاي دەرەكتەر بازاسىن قالىپتاستىرۋ تاقىرىبىندا ارنايى عىلىمي باعدارلاما ازىرلەنگەنى بەلگىلى بولدى.

– باعدارلاما دايىن. قار­جىلاندىرۋ ماسەلەسى تولىقتاي شەشىلدى. كوميسسيا مۇشەلەرى جانە زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبارى وسى عىلىمي باعدارلاما نەگىزىندە ءارى قاراي جۇمىس ىستەيدى. باعدارلامانى كەلەسى اپتادا جوعارى عىلىمي-تەحني­كا­لىق كەڭەستىڭ وتىرىسىندا قاراس­تى­راتىن بولامىز»، دەدى ە.توعجانوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا، مەملە­كەتتىك كو­ميس­سيانىڭ جۇمىس باعىت­تارى بويىنشا 11 جۇمىس توبى قۇرىلعان. بۇل توپتاردىڭ جۇ­مىسىنا ەلىمىزدەگى جەتەكشى عى­لىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ، جوو-لاردىڭ 57 عىلىمي قىز­مەتكەرى جۇمىلدىرىلعان. سون­داي-اق ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ماسە­لەلەرى بويىنشا ارحيۆ ماتە­ريالدارىنىڭ ارناۋلى قورى قۇرىلعان. بارلىق ماتەريال قۋعىن-سۇرگىن تۇرلەرى جانە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ ساناتى بو­يىنشا جىكتەلگەن. شاعىن كوميسسيا­لاردىڭ جەتەكشىلەرى ءبىلىم جانە عىلىم، مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىكتەرىنىڭ قىزمەت­كەرلەرىمەن بىرگە وڭىرلىك كوميسسيالاردىڭ قىزمەتىنە باقىلاۋ جاساۋ ءۇشىن ايماقتارعا كوشپەلى ينسپەكتسيامەن شىعىپ تۇراتىنى ايتىلدى.

ەرالى توعجانوۆ اشارشىلىق قۇر­باندارىنىڭ ءتىزىمىن جاساۋ جۇمىستارىنا قاتىستى دا تۇسىنىك بەردى.

– تولىق ءتىزىم جاساۋدا كۇر­دەلى ماسە­لەلەر دە بارشىلىق. ەلىمىزدەگى ازاماتتاردى قۇجات­تاندىرۋ 1935-1936 جىلداردا عانا باستالعانىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. بۇل تۇرعىدا دەرەكتەردى تولىق­تاي قامتۋ وڭاي ەمەس. اتاپ ايتقاندا، عالىمداردىڭ اراسىن­دا دا دەرەكتەر ءارتۇرلى. سوندىق­تان ولاردىڭ بارلىعىن كوميس­سيا ءوز جۇمىسى بارىسىندا ناقتى­لايدى دەگەن سەنىمدەمىز، – دەدى ۇكى­مەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.

ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايما­عامبەتوۆ ساياسي قۋ­عىن-سۇرگىن قۇربان­دارىن تولىق اقتاۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەيتىن عالىمدار بەكىتىلگەنىن جەتكىزدى.

– مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جۇمىس ورگانى رەتىندە ءبىزدىڭ الدى­مىزدا تۇرعان ەڭ باس­تى ماسە­لەنىڭ ءبىرى – عىلىمي الەۋە­­تىمىزدى، عالىمدارىمىزدى جۇمىس­­قا تارتۋ. وسى ماقساتقا اكادە­ميكتەر، عىلىمي زەرتتەۋ ينستي­تۋتتارىنىڭ جەتەك­شى عالىم­دارى، ەلىمىزدىڭ وڭىر­لەرىندە ورنالاسقان جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جۇمىل­دىرىلىپ وتىر، – دەدى مينيستر. – عالىمدار ءۇشىن ءتيىس­تى جاع­داي جاساپ جاتىرمىز. ۋنيۆەرسيتەتتەردە ىستەيتىن عا­لىمداردى باسقا جۇمىستان بوساتىلىپ، تەك قانا بەلگىلەنگەن مىندەتتەرگە كىرىسىپ وتىر. ايماق­تاردا دا جۇمىس توپتارى، كوميسسيالار قۇرىلدى.

مينيستر زەرتتەۋ جۇمىستارى عىلىمي نەگىزدە ارحيۆتەرگە سۇيە­نە وتىرىپ ورىن­دا­لاتىن­دىق­تان، ءتيىستى رۇقساتناما الىن­عا­نىن اتاپ ءوتتى. بۇل عالىمدارعا بار­لىق ارحيۆتە جۇمىس ىستەۋگە مۇم­كىندىك بەرەدى.

جيىن بارىسىندا ماجىلىسمەن بەرىك ابدىعالي ۇلى بۇگىنگى كۇنى نەگىزگى جۇمىس ارحيۆتەردە، جابىق قورلاردا جۇرگىزىلەتىنىن، بىراق مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ رۇق­سات قاعازى بولعانىمەن، ارحيۆ­تەردەگى جۇمىستا كەدەرگىلەر كوپ ەكەنىن، وسىنى شەشۋ ءۇشىن قۇجات­تاردى قۇپياسىزداندىرۋ كەرەك­تىگىن باسا ايتتى.

– بۇگىنگى تاڭدا كەيبىر قۇ­جات­­تار رەسەي، ۋكراينا جانە باس­قا دا مەملەكەتتەردە ينتەرنەتتە، كىتاپتاردا شىعىپ جاتىر. ال بىزدە ءالى دە بولسا قۇپيا. باس پرو­كۋرا­تۋرا، جوعار­عى سوت، ءىىم، ۇلتتىق قاۋىپ­سىزدىك كوميتە­تىمەن جانە ارحيۆ ماماندارى­مەن بىرلەسىپ، ارنايى كوميس­سيا ۇيىمداستىرىلىپ، قۇجاتتاردى كەزەڭ-كەزەڭمەن قۇپياسىزداندىرۋ قولعا الىنادى. بۇل عالىمدار ءۇشىن عانا ەمەس، ءوز بابالارىن ىزدەپ جۇرگەن ازاماتتارعا دا جەڭىل بولۋى كەرەك. مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ  شەشىمىمەن ارنايى كوميسسيا قۇرىلدى. وعان ءتيىستى وكىلەتتى ورگانداردىڭ مۇشەلەرى ەندى. جۇمىس جوسپارى ازىرلەنەدى، – دەدى بەرىك ابدىعالي ۇلى. ونىڭ ايتۋىنشا، وڭىرلەردە دە ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. وبلىستار مەن الماتى قالاسىنىڭ ارحيۆ­تەرىندەگى جابىق قورلار بىرتىندەپ اشىلىپ جاتىر.

­بەرىك ابدىعالي ۇلى مەملە­كەتتىك كوميسسيا جۇمىسىمەن قاتار، حالىق تا ءوز ۇسىنىستارى مەن ەستەلىكتەرىن جەتكىزىپ، كومەك كورسەتۋى كەرەك ەكەنىن ايتتى.

– ماماندار تولىق ءتىزىم جاساۋ مۇمكىن ەمەستىگىن العا تارتىپ وتىر. سوندىقتان اركىم ءوز شەجىرەسىندە وتكەن عاسىردىڭ 20-30-جىلدارىنداعى دەرەكتەردى قامتۋى كەرەك. بۇكىل قازاق ەل بولىپ جاساماساق، ونى جالعىز مەملەكەتتىك كوميسسيا شەشە المايدى. مىسالى، ۋكراينانىڭ وزىندە ءۇي-ءۇيدى ارالاۋ جۇرگىزىلدى، ولار قۇجاتتاردى ءبىرشاما رەتكە كەلتىردى. بۇعان بارشامىز بىردەي اتسالىسپاساق، ۇلتتىق جوبا رەتىندە ۇلەس قوسپاساق، ولاردىڭ ءتىزىمىن جاساۋ مۇمكىن بولمايدى. سوندىقتان ءار ازامات ءوزىنىڭ شەجىرەسىن قاراپ، تۇگەندەپ شىقسا، ول دا ءبىر ۇلكەن ناتيجە بولار ەدى، – دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.

سوڭعى جاڭالىقتار

بالۋان شولاقتىڭ دومبىراسى

ونەر • بۇگىن، 09:00

جازعا سالەم جولدايىق

ونەر • بۇگىن، 08:55

جىلقىشى اۋىلدىڭ جاقسىلىعى

ايماقتار • بۇگىن، 08:54

قانمەن جازىلعان كارتينالار

تاريح • بۇگىن، 08:45

ستۋدەنتتەردىڭ ءسوز سايىسى

ونەر • بۇگىن، 08:41

وڭتايلى ونلاين اۋكتسيون

تەحنولوگيا • بۇگىن، 08:35

قولدى بولىپ جاتقان قاراۋسىز مال

ايماقتار • بۇگىن، 08:30

براكونەرگە بۇعاۋ بولماي ما؟

ايماقتار • بۇگىن، 08:28

2021 جىل – قالپىنا كەلۋ كەزەڭى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:25

كيىك كۇيىك پە؟

ەكولوگيا • بۇگىن، 08:18

قاۋىپتىڭ بەتىن ۆاكتسينا قايتارادى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:15

«وسىعان دەيىن نەگە بىرىكپەدى؟»

مەديتسينا • بۇگىن، 08:13

قورقىنىشتى سەيىلتۋ قۇرالى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:11

ءۇي سالعانعا – ۇلكەن كومەك

قوعام • بۇگىن، 08:05

بارتيمەن شەبەرلىك بايقاستى

تەننيس • بۇگىن، 08:05

«جىگىتتەر بار نارقاسقا...»

سپورت • بۇگىن، 07:59

ۇقساس جاڭالىقتار