رۋحانيات • 12 ءساۋىر، 2021

سانانى وزگەرتۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگى

79 رەت كورسەتىلدى

قوعام ساناسى مەن دۇنيەتانىمىنا ماڭىزدى بەتبۇرىس اكەلگەن «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى جاھاندىق جاڭاشىلدىققا اكەلەتىن جول ەكەنىن ايگىلەدى. زامانعا ساي جاڭعىرۋ مىندەتىن العا قويعان تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى ءتورت جىل ىشىندە ىشكى ۇمتىلىس پەن دامۋىمىزدىڭ باستى قاعيداسىنا اينالدى. سونىڭ ءبىرى اۋقىمدى جانە جوسپارلى تۇردە قولعا الىنعان ماڭىزى زور تاريحي وقيعا – لاتىن گرافيكاسى نەگىزىندەگى جاڭا الىپبيگە كوشۋىمىز.

2017 جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاق ءتىلى ءالىپ­­­بيىن كيريلليتسادان لاتىن گرا­في­كاسىنا كوشىرۋ تۋرالى» جارلىققا قول قويىپ، پرەمەر-مينيستر وكىمىمەن قازاق ءتىلى ءالىپ­بيىن لاتىن گرافيكا­سىنا كو­شى­رۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلدى. قازاق ءتىلى ءالىپبيىنىڭ لاتىن گرافيكاسىنا كەزەڭ-كەزەڭمەن كوشۋىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ءىس-شارالار جوسپارى ازىرلەنىپ، ورفوگرافيالىق، ادىستەمەلىك، تەرمينولوگيالىق، تەحنيكالىق جانە اقپاراتتىق سۇيەمەلدەۋ جونىندەگى ءتورت جۇمىس توبى قۇ­رىل­دى. لاتىن گرافيكاسىنا نە­گىزدەلگەن قازاق ءالىپبيىنىڭ ور­فوگرا­فيالىق ەرەجەسى تۇجى­رىم­داماسى نەگىزىندە ا.بايتۇر­سى­ن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينس­تي­تۋتىنىڭ عالىمدارى «قا­زاق ءتىلىنىڭ ورفوگرافياسىنىڭ جاڭا ەرەجەلەرى» جوباسىن ازىر­لە­دى.  بۇكىلحالىقتىق تالقى­لاۋ­لار­دان سوڭ، قازاقستان ۇكىمەتى 28 قاڭ­تاردا قازاق ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ وتىرىسىن وتكىزىپ، لاتىن ءالفاۆيتىنىڭ جاڭا نۇسقاسىن ۇسىنعان بولاتىن. ۇكىمەتتىڭ مالىمەتىنشە، جاڭا ءالىپبي 40-تان اسا نۇسقانىڭ ىشىنەن تاڭدالعان، اتالعان نۇس­قا­دا 31 ءارىپ بار. جاڭا الىپبيگە كوشۋدى 2023 جىلدان 2031 جىلعا دەيىن جۇرگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر.

تەحنولوگيالىق جاڭ­عىرۋ كە­زە­­ڭىندە لاتىن گرا­في­كاسىنىڭ بۇكىلالەمدىك اق­پاراتتىق كەڭىس­تى­گىندە باسىم ورىندا ەكەنى انىق ءارى الەمدە ەڭ كەڭىنەن قول­­دا­نىلا­­­تىن جۇيە ەكەنى داۋ­سىز. عا­لىمدار لاتىن گرافيكاسى نە­گىزىندەگى قازاق الىپبينە كو­شۋ­­ ءتىلدىڭ نەگىزگى تەتىكتەرىن جاڭ­عىرتۋعا، قازاق ءتىلىنىڭ الەم­دىك اقپاراتتىق كەڭىستىكتەگى العى­شارت­­تارىن قالىپتاستىرۋعا، سون­­داي-اق اقپاراتتىق جانە كوم­­­­­مۋنيكاتسيالىق تەحنولو­گيا­­­­­لاردىڭ كەڭىنەن تارالۋى­نا مۇم­­كىندىك جاسايدى دەپ بىلە­دى. «لاتىنشاعا كوشۋدىڭ تەرەڭ لوگيكاسى بار. بۇل قازىرگى زامان­عى تەحنولوگيالىق ورتانىڭ، كوم­مۋني­كاتسيانىڭ، سونداي-اق ءححى عاسىرداعى عىلىمي جانە ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى»، دەپ ەلباسىنىڭ ءوزى مۇنىڭ شەشۋشى قادام ەكەنىن ناقتىلاعان-دى.

«رۋحاني جاڭعىرۋ» ماق­سا­تىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بىزگە توتا­لي­تا­ر­­لىق جۇيەدەن بىزبەن بىرگە شىق­­قان بال­تىق بويى، شىعىس ەۋ­روپا ەلدەرىنىڭ تاجى­ريبەسىن زەرتتەۋ اسا ما­ڭىزدى. سونىمەن بىرگە ەتنوستىق تاريحى وزىمىز­بەن قاتار ور­بى­گەن، ءبىر نە­گىز­­دەن شىق­قان تۇر­كىتىلدەس حا­لىق­­­تار­­دىڭ ىن­تى­­ماق­تاس­­تىعى، ءبىر-بى­رىنە جانا­شىرلىعى ءبىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى قىزمەت اتقا­را­دى. قازىرگى گەوساياسي جاع­داي­دا ءوزى­مىز­­دىڭ ۇلتتىق قا­سيەت­تەرىمىزدى ساق­تاپ قا­لۋ­دىڭ توتە جولى تۇركىتىل­دەس حا­لىق­تاردىڭ سان قىرلى وداق­­تاس­تىعى. جاقىندا عانا تۇر­­كىس­تاندا وتكەن تۇركى مەم­لە­كەت­­­تەرىنىڭ ءسامميتى بۇل جاعى­نان ارشىنداپ العا باسىپ كەلە جاتقانىمىزدى كورسە­تەدى جانە كوڭىلگە ءۇمىت ۇيالا­تا­دى. تۇر­كى حا­لىق­تارىنىڭ باۋىر­لاس­تى­عى­نىڭ ءبىر تەتىگى ورتاق ءالىپ­بي بولسا كەرەك. مىنە، «رۋ­حا­ني جاڭعىرۋدىڭ» اياسىندا قازاقستاندا ىسكە اسا باستاعان لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ساياساتى مەن العاشقى قادامدارى ورتاق تۇ­ركى مۇددەسىنە قىزمەت ەتە­دى دەپ سەنەمىز»، دەدى جامبىل ارتىقباەۆ.

لاتىن گرافيكاسىنا ءوتۋ ار­­قى­لى شەتەلدەردەگى كيريلل قار­­پىن تۇسىنبەيتىن قازاق دياس­پورالارىنىڭ قازاق ءتىلىن قولدا­نۋى­نا ەلەۋلى ىقپال ەتۋگە بولا­دى، سونىمەن قاتار تۋىسقان تۇر­كى حالىقتارى دا جازۋ جا­قىن­دى­عى­نان تۇسىنىسسە، تۇركى الەمىنىڭ ۇن­دە­سۋىنە قول جەتكىزەر ەدى دەگەن پايىمدى پىكىردى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراك­تي­كالىق ورتالىعىنىڭ عا­لىم حاتشىسى، فيلولوگيا عى­لىم­دارىنىڭ كانديداتى، دوتسەنت نۇرلىحان ايتوۆا دا ايتادى. عا­لىم­نىڭ ايتۋىنشا، گرافيكا رەفورماسى – جالاڭ تاڭبالار تىزبەگى ەمەس، ءتىل مەن ۇلت، ءتىل مەن سانا، ءتىل مەن الەۋمەت، ءتىل مەن پسيحيكا، ءتىل مەن ءادىسناما، ءتىل مەن ءبىلىم، ءتىل مەن ۇرپاق ساباقتاستىعى، ءتىل مەن تەحنيكا، ءتىل مەن تاريحي سانا بايلانىسى مەن اراقاتىناسىنداعى كوپشىلىككە كورىنە بەرمەيتىن نازىك شيەلەنىستەردىڭ ءتۇيىنىن ەس­كەرىپ بارىپ شەشەتىن كۇردەلى قۇ­بىلىس.

«وسى ۋاقىتتان باستاپ لاتىن گرافيكاسىنا كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشۋ ىسىنە كىرىسكەن بىرقاتار قۇرىلىم نە ەكتى، نە وردى؟ ءار نارسەنى مەجەلى ۋاقىتتا ەكشەپ، ەسەبىن الىپ، ەلدى قۇلاعدار ەتۋدىڭ قاجەتتىلىگى حالىق الدىنداعى پارىز سالماعىنا قيانات قىلماۋ نيەتىمەن ولشەنسە كەرەك. لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ – رۋحاني، تىل­دىك رەفورما عانا ەمەس، ساياسي رەفورما. ول – لينگۆيستيكا تىلىمەن ايتساق، گرامماتيكالىق وتار­لاۋدان قۇتىلىپ، ازاتتىق الۋ­دىڭ جانكەشتى قادامى. ال سايا­سي اسپەكتىدەن قاراساق، ەكو­نو­ميكالىق تاۋەكەلدەرىمەن قوسا العاندا، ۇلتتىق سانانىڭ جاڭعىرۋ تەتىگى بولۋعا ابدەن لايىق امبەباپ جاراقتى سترا­تەگيالىق باعدار. عىلىمي-تەح­نيكالىق تۇرعىدان قا­راساق، الەم­دىك اقپاراتتار تول­قىنىن شو­عىرلاندىرۋعا بە­يىم، ءبىلىم تۇتاستىرۋشىلىق جانە سۇ­رىپتاۋشىلىق قابىلەتكە يە قۇ­رىلىمدىق جۇيە ءارى رۋحاني بازا. بۇل – ونىڭ ەڭ ءىرى مۇم­كىن­دىك­تەرى»، دەيدى نۇرلىحان ايتوۆا.

الەمدىك قوعامداستىقتىڭ تەڭ­­قۇقىلى مۇشەسى قازاقستان كە­­ل­ەشەك دامۋىن لاتىن گرافيكا­سى نەگىزىندەگى ۇلتتىق الىپ­بي­گە كوشۋدى ماڭىزدى دەپ تابۋى كەنەتتەن پايدا بولعان شەشىم ەمەس. بۇل – مەملەكەتتىڭ ماقساتتى تۇردە ويعا العان قازاقستان حالقىنىڭ ورتاق تاڭداۋى. «رۋحاني جاڭ­عى­رۋ» باعدارلاماسىنىڭ ءتورت جىلدىعى اياسىندا ەلباسى باس­تا­ماسىمەن بەكىتىلگەن تاريحي شە­شىم 2025 جىلعا دەيىن لاتىن الىپبيىنە تولىق كوشۋىمىز كەرەك ەكەندىگىن، قوعامدىق ءومىردىڭ بار­لىق سالاسىنا كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەن­گىزۋ قاجەتتىگىنە ۇندەپ وتىر.

 

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • 14 مامىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار