مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەكولوگيالىق تازا اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن دامىتۋ جانە زاماناۋي اگروتەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالاردى ەنگىزۋ, الەمدە تۇراقتى جوعارى سۇرانىسقا يە جوعارى ءونىمدى داقىلداردى وسىرۋگە كوشۋ ارقىلى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ قاجەتتىگىن بىرنەشە رەت اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنت مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا قوي جانە قوزى, قۇس ەتىن ءوندىرۋدى, ءسۇتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جانە مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋدىڭ بولاشاعى بار دەپ سانايدى.
سەلەكتسيا ونىمدىلىكتى ارتتىرادى
اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ماقساتى – نارىقتا سۇرانىسقا يە باسەكەگە قابىلەتتى ونىمدەر ءوندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ. سوعان بايلانىستى بىرقاتار مىندەت قويىلدى, سونىڭ ىشىندە ىشكى نارىقتى تولىقتىرۋ جانە ەكسپورتتىق الەۋەتتى وتاندىق ونىممەن دامىتۋ وزەكتى.
ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك-باتىس ايماعىندا قازاقستانداعى اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىنىڭ 37,2% جانە جايىلىمداردىڭ 80,6%-ى شوعىرلانعان, سونىڭ ىشىندە 40 ملن گەكتاردان استام ءشولدى جانە جارتىلاي ءشولدى جايىلىمدار بار. ايماقتىڭ قولايلى تابيعي-رەسۋرستىق الەۋەتى اۋىلشارۋاشىلىق جانۋارلارىنىڭ بارلىق ءتۇرىن ءتيىمدى ءوسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. اتاپ ايتقاندا, ايماقتا ءىرى قارا مال سانى قازاقستاننىڭ جالپى مال باسىنىڭ – 27,8%, قوي – 47,9%, تۇيە – 87,1% جانە جىلقى 28,5%-ىن قۇرايدى. ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك ايماعىندا ورنالاسقان «وڭتۇستىك-باتىس مال جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» جشس اتىراۋ, اقتوبە, قىزىلوردا, جامبىل, ماڭعىستاۋ جانە تۇركىستان وبلىستارىنىڭ مال جانە وسىمدىك شارۋاشىلىقتارىنىڭ دامۋىن عىلىمي قامتاماسىز ەتۋمەن اينالىسادى. ينستيتۋتتىڭ باسىم باعىتتارى – قولدانىستاعى جانۋارلار تۇقىمدارى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ سۇرىپتارىن ۇتىمدى پايدالانۋ جانە جەتىلدىرۋ. سونىڭ نەگىزىندە حالىقارالىق ستاندارتتاردىڭ تالاپتارىنا ساي كەلەتىن جوعارى ساپالى ءونىم ءوندىرىسىن ۇلعايتۋ, بولاشاعى بار تەحنولوگيالاردى جاساۋ جانە تاراتۋ.
سەلەكتسيا مەن اسىلداندىرۋ سالاسىنداعى عىلىمي ازىرلەمەلەر, قوي شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ تەحنولوگياسى بۇگىندە ءونىمنىڭ بىرلىگىنە كەتەتىن شىعىنداردى 10-12% شاماسىندا تومەندەتە وتىرىپ, مال ونىمدىلىگىن 10-15%-عا ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قىلشىق ءجۇندى قوي شارۋاشىلىعىندا ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ سەلەكتسيالىق-اسىلداندىرۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە ءشول, شولەيت جانە تاۋلى ايماقتاردا وسىرۋگە جوعارى بەيىمدىلىكپەن سيپاتتالاتىن ءتوزىمدى جانە ءىرى ءتولدى قويلاردىڭ جاڭا «ورداباسى» تۇقىمى شىعارىلدى. قويلاردىڭ تىرىلەي سالماعى مەن تەزجەتىلگىشتىگى بۇرىنعى تۇقىمدارمەن سالىستىرعاندا 10-15%-عا جوعارىلادى. سوڭعى جىلدارى جاڭا ونىمدىلىگى جوعارى گەنوتيپتەر شىعارىلدى: 4 جەلىسىمەن «بادامدىق» تۇقىمىشىلىك ءتيپى جانە 2 جەلىسىمەن «شاۋىلدىرلىك» زاۋىتتىق ءتيپى. بيازى ءجۇندى قوي شارۋاشىلىعىندا «قازىعۇرت» زاۋىتتىق ءتيپى مەن وڭتۇستىكقازاقستاندىق قويلاردىڭ تۇقىل تۇقىمىشىلىك ءتيپى شىعارىلدى. شىعارىلعان جانۋارلار تىرىلەي سالماعىنىڭ جوعارىلىعىمەن سيپاتتالادى جانە انالىقتاردىڭ تولشەڭدىگى 2,5-3,0%-عا, قوزىلاردىڭ ەنەلەرىنەن ايىرعانعا دەيىنگى ومىرشەڭدىك كوەففيتسيەنتى 2,7-3,0%-عا ارتادى. وڭتۇستىكقازاق مەرينوسىنىڭ تۇقىل تۇقىمىشىلىك ءتيپتى قويلارى تىرىلەي سالماعى, ءجۇن ءتۇسىمى جانە ونىڭ ۇزىندىعى بويىنشا وڭتۇستىكقازاق مەرينوسى تۇقىمى قويلارىنىڭ ستاندارتىنان ايتارلىقتاي اسىپ تۇسەدى: ياعني قوشقارلارى بويىنشا – 20,5; 30,2 جانە 25,0%, انالىقتارى بويىنشا – 4,5; 32 جانە 15,5%.
اۋليەاتا ءىرى قارا مالىن ماقساتتى سەلەكتسيامەن ساقتاۋ جانە سانىن ارتتىرۋ بويىنشا باعدارلامالار ازىرلەندى. بۇل تۇقىمنىڭ تەكتىك قورىن ساقتاپ قانا قويماي, وڭتۇستىك وڭىردە وسى تۇقىمدى ءوسىرۋدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرادى.
تۇيە شارۋاشىلىعى وڭتۇستىك-باتىس ايماقتىڭ 5 وبلىسىندا بەلسەندى دامىپ كەلەدى, ونىڭ سانى رەسپۋبليكادا 236 مىڭنان اسادى, ونىڭ 11,1%-ى – اسىل تۇقىمدى. مال باسىنىڭ جىلدىق ءوسىمى 10,7%-دى قۇرايدى. ءسۇت ونەركاسىبىن دامىتۋ ماقساتىندا ماڭعىستاۋ تۇبەگىندە «تۇپقاراعان-لوك» جەلىسى, كاسپي ماڭى ويپاتىندا قازاقتىڭ ەكى وركەشتى تۇيەلەرىنىڭ «اتىراۋ بۋرا» جەلىسى شىعارىلدى جانە ساكون «بۋرا-41» جانە «تاۋشىق-بۋرا» زاۋىتتىق جەلىلەرىن شىعارۋ بارىسىندا سەلەكتسيالىق جەتىستىكتەرگە پاتەنتتەر الىندى.
قازىرگى ۋاقىتتا ەتتى مالدى ءوسىرۋ, ازىقتاندىرۋ جانە بورداقىلاۋدىڭ ءتيىمدى تەحنولوگيالارىن ازىرلەۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە; جايىلىمداردى گەوبوتانيكالىق زەرتتەۋ, ونىڭ ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدەرى مەن جىل مەزگىلدەرى بويىنشا قورەكتىلىگىن زەرتتەۋ, جايىلىمداردى پايدالانۋدىڭ سىزبالارى مەن جوسپارى قۇرىلدى, سونىمەن قاتار جەمشوپ پەن مينەرالدى قوسپالاردى قولدانۋدىڭ تيىمدىلىگى انىقتالدى.
جاڭا سۇرىپتاردىڭ تيىمدىلىگى مول
وسىمدىك شارۋاشىلىعى بويىنشا نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك داقىلدارى: ارپا, بيداي, مايلى داقىلدار, بۇرشاق داقىلدارى, جەمىس-جيدەك, كوكونىس جانە جيدەك داقىلدارىن زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە, جاقىن جانە الىس شەتەلدەردەن اكەلىنگەن شاراپ پەن اسحانالىق ءجۇزىم سۇرىپتارىن بەيىمدەۋ جانە بەيىمدەلۋ قاسيەتتەرى زەرتتەلۋدە.
وسىلايشا, سەلەكتسيالىق جولمەن كۇزدىك جۇمساق بيدايدىڭ جاڭا ونىمدىلىگى جوعارى «شىمقالا» سۇرىپى شىعارىلدى, بۇل اۋرۋلار مەن زيانكەستەرگە جانە قۇرعاقشىلىققا جوعارى توزىمدىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. ستاندارتتى «المالى» سورتىمەن سالىستىرعاندا ونىمدىلىگى 3,6 تس/گا, جەلىمتىگى 16,8%-عا جانە اقۋىزى 17,1%-عا جوعارى ەكەندىگى دالەلدەندى.
2020 جىلى وڭتۇستىك جاعدايلاردا وسىرۋگە ءتيىمدى سويانىڭ جاڭا «اق باستاۋ» سورتى شىعارىلدى.
ءشولدى جەمشوپ وندىرىسىندە قازاقستاننىڭ تاۋ بوكتەرى ايماعىندا جاڭبىرمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن جانە جارتىلاي قامتاماسىز ەتىلگەن ءتالىمى جەرلەرى ءۇشىن جاقسى پىشەن بولاتىن تۇيە جوڭىشقانىڭ «سارايشىق» سورتى شىعارىلدى. ءشول داقىلداردىڭ قۇرعاقشىلىققا توزىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا يزەننىڭ جاڭا «نۇر» سورتى شىعارىلدى.
شاعىن جانە ورتا اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى ءۇشىن كۇزدىك بيدايدى, ماقسارى مەن جوڭىشقانى, سۋارمالى جانە ءتالىمى ەگىنشىلىكتە قىسقا اۋىسپالى ەگىستە نەگىزگى جانە سەبۋگە دەيىنگى وڭدەۋسىز تىكەلەي ەگۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن تەحنولوگياسى جاسالدى. سونىمەن قاتار جەم-ءشوپ داقىلدارىنىڭ قىسقى-ارالىق جانە شابىندىق مال ازىقتىق داقىلدارىن ءوسىرۋدىڭ قوسۋ, ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسى جاسالدى.
وڭتۇستىك-باتىس مال جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى عىلىمي قىزمەتىمەن قاتار, اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارى اراسىندا تاسساي ءبىلىم تاراتۋ ورتالىعى نەگىزىندە اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارىنىڭ ماماندارىنا جوعارى ءتيىمدى زاماناۋي تەحنولوگيالار مەن جابدىقتاردى قولدانۋدىڭ تەوريالىق جانە پراكتيكالىق داعدىلارىن ۇيرەتەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ وزىق جەتىستىكتەرى, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى مەن تەحنولوگياسىنىڭ سوڭعى ۇلگىلەرى تۋرالى اقپارات تاراتادى.
قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك-باتىس ايماعىندا مال جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعىن ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن ۇكىمەت عىلىمي ءىس-شارالارعا گرانتتار بولەدى جانە عىلىمي ازىرلەمەلەر شىنىمەن تۇراقتى تابىستى جوبالارعا اينالۋى ءۇشىن عىلىمي قوعامداستىق جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار, اۋىلشارۋاشىلىق جانە كاسىپكەرلىك قۇرىلىمدارمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەيدى. ينستيتۋت عالىمدارى كوكونىستەردىڭ, جەمىستەردىڭ, جيدەكتەردىڭ داقىلدارى مەن ساڭىراۋقۇلاقتاردىڭ ەڭ تانىمال تۇرلەرى مەن سورتتارىن اشىق توپىراقپەن بىرگە جابىق توپىراقتا ءوسىرۋ جوبالارىن, سونداي-اق, بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى كەڭەيتۋگە ارنالعان عىلىمي ازىرلەمەلەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ماماندارعا ۇسىنادى. جيناقتالعان عىلىمي جەتىستىكتەردى, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ, ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋگە عانا ەمەس, ونىڭ ساپاسىن ەداۋىر جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن اگروونەركاسىپتىك كەشەندە ەڭ جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋگە بولادى. بۇل ءوز كەزەگىندە جالپى قوعامنىڭ ءال-اۋقاتىنا اسەر ەتەدى.
ساكەن قانىبەكوۆ,
«وڭتۇستىك-باتىس مال جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» جشس باسقارما توراعاسى
شىمكەنت
