عىلىم • 12 ءساۋىر، 2021

اگرارلىق عىلىمسىز العا باسپايمىز

132 رەت كورسەتىلدى

قازاقستاننىڭ بولاشاعىن اۋىل شارۋاشىلىعى مەن اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ دامۋىنسىز، ءتيىمدى اگرارلىق عىلىمسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. قازىرگى كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعى ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ ء(ىجو) شامامەن 5%-ىن قۇرايدى. اگروونەركاسىپتىك كەشەن ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن عانا ەمەس، قوعامداعى الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى دا انىقتايدى. 

­­­مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەكولوگيالىق تازا اۋىل­شارۋاشىلىق ءوندىرىسىن دامىتۋ جانە زاماناۋي اگروتەحنولوگيا­لار مەن يننوۆاتسيالاردى ەنگىزۋ،  الەمدە تۇراقتى جو­عارى سۇرانىسقا يە جوعارى ءونىمدى داقىلداردى وسىرۋگە كوشۋ ارقىلى ەڭبەك ونىم­دىلىگىن ارت­تىرۋ قاجەتتىگىن بىرنەشە رەت اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنت مال شا­رۋا­شىلىعى سالاسىندا قوي جانە قوزى، قۇس ەتىن ءوندىرۋدى، ءسۇتتى مال شارۋا­شىلىعىن دامىتۋ جانە مال شارۋا­شىلىعى ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋدىڭ بولاشاعى بار دەپ سانايدى.

 

سەلەكتسيا ونىمدىلىكتى ارتتىرادى

اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامى­تۋدىڭ مەملەكەتتىك باع­دار­لاما­سىنىڭ ماقساتى – نا­رىقتا سۇرانىسقا يە باسەكەگە قابىلەتتى ونىمدەر ءوندىرۋدى قام­تاماسىز ەتۋ. سوعان بايلانىستى بىرقاتار مىندەت قويىلدى، سونىڭ ىشىندە ىشكى نارىقتى تولىقتىرۋ جانە ەكسپورتتىق الەۋەتتى وتاندىق ونىممەن دامىتۋ وزەكتى.

ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك-باتىس ايما­­عىندا قازاقستانداعى اۋىل­­­شارۋا­شىلىق جەرلەرىنىڭ 37،2% جانە جايى­لىمداردىڭ 80،6%-ى شوعىر­لانعان، سونىڭ ىشىندە 40 ملن گەكتاردان استام ءشولدى جانە جارتىلاي ءشولدى جايىلىمدار بار. ايماقتىڭ قولايلى تابيعي-رەسۋرستىق الەۋەتى اۋىلشارۋاشىلىق جا­نۋارلارىنىڭ بارلىق ءتۇرىن ءتيىمدى ءوسىرۋدى قامتا­ماسىز ەتۋ­گە مۇمكىندىك بەرەدى. اتاپ ايت­قاندا، ايماقتا ءىرى قارا مال سا­نى قازاقستاننىڭ جالپى مال باسىنىڭ – 27،8%، قوي – 47،9%، تۇيە – 87،1% جانە جىلقى 28،5%-ىن قۇرايدى. ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك ايماعىندا ورنالاسقان «وڭتۇستىك-با­تىس مال جانە وسىمدىك شا­رۋا­شىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تيتۋتى» جشس اتىراۋ، اقتوبە، قىزىلوردا، جامبىل، ماڭعىستاۋ جانە تۇركىستان وبلىستارىنىڭ مال جانە وسىمدىك شارۋاشىلىقتارىنىڭ دامۋىن عىلىمي قامتاماسىز ەتۋمەن اينالىسادى. ينستيتۋتتىڭ باسىم باعىتتارى – قولدانىستاعى جانۋار­لار تۇقىمدارى مەن اۋىل شارۋا­شى­لىعى داقىلدارىنىڭ سۇرىپتارىن ۇتىمدى پايدالانۋ جانە جەتىلدىرۋ. سونىڭ نەگىزىندە حالىقارالىق ستان­دارتتاردىڭ تالاپتارىنا ساي كەلەتىن جوعارى ساپالى ءونىم ءوندىرىسىن ۇلعايتۋ، بولاشاعى بار تەحنولوگيالاردى جاساۋ جانە تاراتۋ.

سەلەكتسيا مەن اسىلداندىرۋ سالا­سىنداعى عىلىمي ازىر­لەمە­لەر، قوي شارۋاشىلىعى ونىم­دە­رىن ءوندىرۋ تەحنولوگياسى بۇ­گىن­دە ءونىمنىڭ بىرلىگىنە كەتەتىن شىعىن­داردى 10-12% شاماسىندا تومەن­دەتە وتىرىپ، مال ونىمدىلىگىن 10-15%-عا ارتتىرۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى.

قىلشىق ءجۇندى قوي شا­رۋاشى­لىعىندا ينستي­تۋت­ عا­لىم­دارىنىڭ سەلەكتسيالىق-اسىل­داندىرۋ جۇ­مىس­­تارىنىڭ ناتيجەسىندە ءشول، شولەيت جانە تاۋلى ايماقتاردا وسىرۋگە جو­عارى بەيىمدىلىكپەن سيپاتتالاتىن ءتوزىمدى جانە ءىرى ءتولدى قوي­لاردىڭ جاڭا «ورداباسى» تۇقىمى شىعا­رىلدى. قوي­لاردىڭ تىرىلەي سالماعى مەن تەز­جەتىلگىشتىگى بۇرىنعى تۇقىم­دارمەن سالىستىرعاندا 10-15%-عا جوعارىلادى. سوڭعى جىلدارى جا­ڭا ونىمدىلىگى جوعارى گەنوتيپتەر شىعا­رىلدى: 4 جەلىسىمەن «بادامدىق» تۇقىمىشىلىك ءتيپى جانە 2 جەلىسىمەن «شاۋىلدىرلىك» زاۋىتتىق ءتيپى. بيا­زى ءجۇندى قوي شارۋاشىلىعىندا «قازىعۇرت» زاۋىتتىق ءتيپى مەن وڭ­تۇس­تىك­قازاقستاندىق قويلاردىڭ تۇ­قىل تۇقىمىشىلىك ءتيپى شى­عا­رىلدى. شىعارىلعان جانۋار­لار تىرىلەي سال­ماعىنىڭ جو­عارىلىعىمەن سيپاتتالادى جانە انالىقتاردىڭ تولشەڭدىگى 2،5-3،0%-عا، قوزىلار­دىڭ ەنە­لەرىنەن ايىرعانعا دەيىنگى ومىرشەڭدىك كوەف­فيتسيەنتى 2،7-3،0%-عا ارتادى. وڭتۇس­تىك­قازاق مە­رين­وسىنىڭ تۇقىل تۇقىمىشىلىك ءتيپتى قويلارى تىرىلەي سالماعى، ءجۇن ءتۇسىمى جانە ونىڭ ۇزىندىعى بويىنشا وڭتۇستىكقازاق مەرينوسى تۇقىمى قويلارىنىڭ ستاندارتىنان ايتارلىقتاي اسىپ تۇسەدى: ياعني قوشقارلارى بو­يىنشا – 20،5; 30،2 جانە 25،0%، انالىقتارى بويىنشا – 4،5; 32 جانە 15،5%.

اۋليەاتا ءىرى قارا مالىن ماق­­ساتتى سەلەكتسيامەن ساقتاۋ جانە سانىن ارت­تىرۋ بويىنشا باعدار­لامالار ازىر­لەندى. بۇل تۇقىمنىڭ تەكتىك قو­رىن ساقتاپ قانا قويماي، وڭتۇستىك وڭىر­دە وسى تۇقىمدى ءوسىرۋدىڭ باسە­كەگە قا­بىلەتتىلىگى مەن تيىمدىلىگىن ارت­تىرادى.

تۇيە شارۋاشىلىعى وڭ­تۇستىك-باتىس ايماقتىڭ 5 وبلىسىندا بەل­سەندى دامىپ كەلەدى، ونىڭ سانى رەس­­پۋ­بليكادا 236 مىڭنان اسادى، ونىڭ 11،1%-ى – اسىل تۇقىمدى. مال باسىنىڭ جىلدىق ءوسىمى 10،7%-دى قۇرايدى. ءسۇت ونەركاسىبىن دامىتۋ ماق­ساتىندا ماڭعىستاۋ تۇبەگىندە «تۇپقاراعان-لوك» جەلىسى، كاسپي ماڭى ويپاتىندا قازاقتىڭ ەكى ور­كەشتى تۇيەلەرىنىڭ «اتىراۋ بۋرا» جەلىسى شىعارىلدى جانە ساكون «بۋرا-41» جانە «تاۋشىق-بۋرا» زاۋىت­­تىق جەلىلەرىن شىعارۋ بارىسىندا سەلەكتسيالىق جەتىس­تىكتەرگە پاتەنتتەر الىندى.

قازىرگى ۋاقىتتا ەتتى مالدى ءوسىرۋ، ازىقتاندىرۋ جانە بور­­دا­قىلاۋدىڭ ءتيىمدى تەحنولوگيالارىن ازىرلەۋ بويىنشا جۇمىستار جۇر­گىزىلۋدە; جايىلىمداردى گەو­بو­­تانيكالىق زەرتتەۋ، ونىڭ ۆەگە­­تا­تسيالىق كەزەڭدەرى مەن جىل مەز­گىلدەرى بويىنشا قورەك­تىلىگىن زەرتتەۋ، جايىلىمداردى پايدا­لا­نۋ­دىڭ سىزبالارى مەن جوسپارى قۇرىلدى، سونىمەن قاتار جەمشوپ پەن مينەرال­دى قوس­پالاردى قول­دانۋدىڭ تيىم­دىلىگى انىقتالدى.

 

جاڭا سۇرىپتاردىڭ تيىمدىلىگى مول

وسىمدىك شارۋاشىلىعى بو­يىن­شا نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك داقىل­دارى: ارپا، بيداي، مايلى داقىل­دار، بۇرشاق داقىلدارى، جەمىس-جي­دەك، كوكونىس جانە جيدەك داقىل­دارىن زەرتتەۋ جۇمىس­تارى جۇرگىزىلۋدە، جا­قىن جانە الىس شەتەلدەردەن اكە­لىنگەن شاراپ پەن اسحانالىق ءجۇزىم سۇرىپتارىن بەيىمدەۋ جانە بەيىمدەلۋ قاسيەتتەرى زەرتتەلۋدە.

وسىلايشا، سەلەكتسيالىق جولمەن كۇزدىك جۇمساق بيدايدىڭ جاڭا ونىم­دىلىگى جوعارى «شىم­قالا» سۇرىپى شىعارىلدى، بۇل اۋرۋلار مەن زيان­كەستەرگە جانە قۇرعاقشىلىققا جو­عارى توزىم­دىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. ستان­دارتتى «المالى» سورتىمەن سا­لىس­­تىرعاندا ونىمدىلىگى 3،6 تس/گا، جەلىم­تىگى 16،8%-عا جانە اق­ۋىزى 17،1%-عا ­جوعارى ەكەندىگى دالەل­­دەندى.

2020 جىلى وڭتۇستىك جاع­داي­لاردا وسى­رۋگە ءتيىمدى سويانىڭ جاڭا «اق باس­تاۋ»  سورتى شىعا­رىل­د­ى.

ءشولدى جەمشوپ وندىرىسىندە قازاق­ستاننىڭ تاۋ بوكتەرى اي­ما­­عىندا جاڭ­بىر­مەن قام­تا­ماسىز ەتىلمەگەن جانە جارتىلاي قام­تاماسىز ەتىل­گەن ءتالىمى جەر­لەرى ءۇشىن جاقسى پى­شەن بولاتىن تۇيە جوڭىشقانىڭ «سارايشىق» سورتى شىعا­رىل­دى. ءشول داقىلداردىڭ قۇر­عاق­شىلىققا توزىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماق­ساتىندا يزەننىڭ جاڭا «نۇر» سورتى شىعا­رىلدى.

شاعىن جانە ورتا اۋىلشارۋا­شىلىق قۇرىلىمدارى ءۇشىن كۇز­دىك بيدايدى، ماقسارى مەن جو­ڭىش­قانى، سۋارمالى جانە ءتالىمى ەگىنشىلىكتە قىسقا اۋىس­پالى ەگىستە نەگىزگى جانە سەبۋگە دەيىنگى وڭدەۋسىز تىكەلەي ەگۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن تەحنولوگياسى جاسالدى. سونىمەن قاتار جەم-ءشوپ داقىلدارىنىڭ قىسقى-ارالىق جانە شابىندىق مال ازىقتىق داقىلدارىن ءوسىرۋدىڭ قوسۋ، ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسى جاسالدى.

وڭتۇستىك-باتىس مال جانە وسىم­­دىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرت­تەۋ ينستيتۋتى عىلىمي قىز­مەتى­مەن قاتار، اۋىل شا­رۋا­شى­لىعى كاسىپورىن­دارى اراسىندا تاسساي ءبىلىم تاراتۋ ورتالىعى نە­گى­زىندە اۋىل شا­رۋا­شىلىعى كاسىپ­ورىندارىنىڭ مامان­دا­رىنا جوعارى ءتيىمدى زاماناۋي تەحنولوگيالار مەن جابدىق­تار­دى قولدانۋدىڭ تەوريالىق جانە پراكتيكالىق داعدىلارىن ۇيرەتەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى عىلى­مىنىڭ وزىق جەتىستىكتەرى، اۋىل شا­رۋا­شى­لىعى تەحنيكاسى مەن تەح­نولو­گياسىنىڭ سوڭعى ۇلگى­لەرى تۋرالى اقپارات تاراتادى.

قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك-باتىس ايماعىندا مال جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعىن ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن ۇكىمەت عىلىمي ءىس-شارالارعا گرانتتار بو­لەدى جانە عىلىمي ازىر­لەمە­لەر شىنىمەن تۇراقتى تابىس­تى جوبالارعا اينالۋى ءۇشىن عىلىمي قوعامداستىق جەر­گىلىك­تى اتقارۋشى ورگاندار، اۋىل­شارۋاشىلىق جانە كاسىپكەرلىك قۇرىلىمدارمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەيدى. ينستيتۋت عالىم­دارى كوكونىستەردىڭ، جەمىس­تەردىڭ، جيدەك­تەردىڭ داقىلدارى مەن ساڭىراۋ­قۇلاقتاردىڭ ەڭ تانى­مال تۇرلەرى مەن سورتتارىن اشىق توپىراقپەن بىرگە جابىق توپى­راقتا ءوسىرۋ جوبالارىن، سون­داي-اق، بالىق شا­رۋاشىلىعىن دامىتۋدى كەڭەيتۋگە ارنالعان عى­لىمي ازىرلەمەلەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ماماندارعا ۇسىنادى. جيناقتالعان عىلىمي جەتىس­تىك­تەردى، يننوۆاتسيالىق تەحنولو­گيا­لاردى پايدالانا وتىرىپ، ءونىم­نىڭ وزىندىك قۇنىن تومەن­دەتۋگە عانا ەمەس، ونىڭ ساپاسىن ەداۋىر جاق­سارتۋعا مۇمكىندىك بەرە­تىن اگرو­ونەر­­كاسىپتىك كەشەن­دە ەڭ جاقسى ناتي­جەلەرگە قول جەتكىزۋگە بولادى. بۇل ءوز كەزە­گىندە جالپى قوعامنىڭ ءال-اۋقا­تىنا اسەر ەتەدى.

 

ساكەن قانىبەكوۆ،

«وڭتۇستىك-باتىس مال جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» جشس باسقارما توراعاسى

 

شىمكەنت

 

 

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • 14 مامىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار