رۋحانيات • 05 ءساۋىر, 2021

تۇركىستان – تۇركى وركەنيەتىنىڭ تۇتقاسى

4320 رەت
كورسەتىلدى
4 مين
وقۋ ءۇشىن

تامىرلاس, تاعدىرلاس تۇركى حالىق­تارى­نىڭ ىنتىماقتاستىعى تاۋەلسىزدىك العان توقسانىنشى جىلدارى باستالعانى بەلگىلى. ازاتتىقتىڭ ارايلى تاڭىندا ءبىرىن-ءبىرى تانىپ, قولداپ, باۋىرلاستىقتىڭ بەرىك نەگىزىن قالاعان تۋىس ەلدەر اۋەلى مادەني-گۋمانيتارلىق سالاداعى ىقپالداستىققا ءمان بەردى.

استانانىڭ بوي كوتەرۋىمەن بىرگە تۇركى ىنتىماقتاستىعى جاڭا كەزەڭگە قادام باستى. الىس-بەرىس, بارىس-كەلىس ارتىپ, ەكونوميكا, سونىڭ ىشىندە قۇرىلىس پەن ساۋدا-ساتتىق سالاسىندا بىرىككەن جوبالار كوبەيدى. تاريحي ناحيچيۆان ءسامميتى ارقىلى تۇركى ىنتىماقتاستىعى ساياسي-سترا­تەگيالىق سيپات الا باستادى. ەلباسى باستاماسىمەن تۇركى كەڭەسى, تۇركسوي, تۇركپا, تۇركى اكادەمياسى, تۇركى ميراس قورى قۇرىلىپ, جۇيەلى جۇمىستار جاندانا ءتۇستى. ال وزبەكستاننىڭ تولىق مۇشە, ماجارستاننىڭ دا باقىلاۋشى بولۋىمەن بىرگە تۇركى كەڭىستىگى بايقالدان بالقانعا دەيىنگى ۇلان-عايىر ايماقتاعى باۋىرلاس ەلدەردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن ءبىرتۇتاس الەمگە اينالا باستادى. ەڭ باستىسى, تۇركى الەمى دەگەن ورتاق ۇعىم قالىپتاستى.

دۇنيە ديدارىندا كوپتەگەن حالىقارا­لىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمى بار. ولاردىڭ كەي­بىرى تەك تۋىستىق نەگىزگە ارقا سۇيەگەن مادە­ني جاقىندىق بولسا, قايسىبىرى تاتۋ كورشى­لىككە نەگىزدەلگەن ەكونوميكالىق ىقپال­داستىق, ەندى ءبىرى پراگماتيكالىق تۇردە قۇرىلعان ساياسي ۇيىمدار. تۇركى ىنتىماقتاستىعىندا وسى ۇشەۋى دە بار – تامىرلاس ەلدەردىڭ تاريحى مەن تانىمى ءبىر, ولار ءبىر-بىرىمەن كورشىلەس ورنالاسقان جانە پراگماتيكالىق سەرىكتەستىكتى باسشىلىققا الادى – ول ەشكىمگە قارسى باعىت­تالماعان. مۇندا, ارينە, تۇركى كەڭەسىنىڭ قۇر­مەتتى توراعاسى, ىنتى­ماقتاستىقتىڭ ارحيتەكتورى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءرولى اي­رىقشا ەكەنى بەلگىلى.  

وتكەن اپتادا قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن ۇيىمداستىرىلعان تۇركى كەڭەسىنىڭ كەزەكتەن تىس بەيرەسمي ءسامميتى دە تاريحي جيىن بولدى. تۇركى ەلدەرى تاۋەلسىزدىكتەرىنىڭ وتىز جىلدىقتارى قارساڭىندا ءوتىپ, تۇگەل تۇركىنىڭ ءتورى تۇركىستان شاھارى تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني استاناسى بولىپ رەسمي تۇردە قابىلدانعان سامميتتە:

  1. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋ, كولىك-كومۋنيكاتسيا سالاسى مەن تۋريزمگە ءمان بەرۋ, ازيا مەن ەۋروپانى جال­عايتىن «تۇران ءدالىزىن» ءتيىمدى پايدا­لانۋ, ينۆەستيتسيالىق قور قۇرۋ, ترانس-شەكارالىق سۋلار ماسەلەسىن شەشۋ; 2. ساياسي ىن­تىماقتاستىقتى ارتتىرۋ, تۇركى كەڭەسى­نىڭ مارتەبەسىن بيىكتەتۋ, ستراتەگيالىق سەرىكتەس­تىككە ءمان بەرىپ, ناقتى قۇجات قابىلداۋ, ىن­تى­ماقتاستىق ۇيىمدارىنىڭ قۇرىلىمدىق قۇجاتتارىن اياقتاۋ; 3. گۋمانيتارلىق-مادەني بايلانىستاردى ارتتىرۋ, تۇركى الەمىنىڭ تۇعىرلى تۇلعالارى ءنيزاميدىڭ 880, يۋنۋس امىرەنىڭ 700, ءناۋايدىڭ 580 جىلدىعى سىندى مەرەيتويلاردى بىرگە اتاپ ءوتۋ, تۇركىستان مەن ق.ا.ياساۋي مۇراسىن دارىپتەۋ, مادەنيەت سالاسىندا ناۋاي اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىقتى بەكىتۋ; 4. عىلىمي ينتەگراتسياعا ءمان بەرۋ, ۇلى تۇلعالار مەن قاستەرلى مەكەندەردى زەرتتەپ, زەردەلەۋ, تۇركىستاندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, باۋىرلاس ەلدەردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىن ۇيلەستىرەتىن « ۇلى تۇركىلەر» ءبىلىم قورىن قۇرۋ سياقتى باۋىرلاس ەلدەردىڭ بولاشاعى مەن بەكەم بايلانىستارىنا باعدار بولاتىن ناقتى ۇسىنىستار ايتىلدى.

جيىن تىزگىنىن قولعا العان قازاقستان پرە­زيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ء«بىزدىڭ ماق­ساتىمىز – تۇركى الەمىن XXI عاسىردا ما­ڭىزدى ەكونوميكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق كەڭىستىكتىڭ بىرىنە اينالدىرۋ. تۇركى وركەنيەتىن جاڭعىرتۋدى, ەڭ الدىمەن, ياساۋي مۇراسى مەن قاسيەتتى تۇركىستاندى الەمگە تانىتۋدان باستاۋعا شاقىرامىز» دەپ, تۇركى كەڭەسىنە مۇشە ەلدەر اراسىندا جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ, اۋقىمدى دەرەكتەردى تالداۋ, تسيفرلاندىرۋ, ينتەرنەت ساۋداسى, ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى سياقتى سالالاردا ورتاق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا شاقىردى.

ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق – بولاشاقتاعى تابىستى سەرىكتەستىكتىڭ نەگىزگى فاكتورى. وسى رەتتە قازاقستان پرەزيدەنتى ورتاق عىلىمي, مادەني-اعارتۋشىلىق كەڭىس­تىك قالىپتاستىرعان ءجون دەپ ەسەپتەيدى. پرەزي­دەنتتىڭ پىكىرىنشە, ونى « ۇلى تۇركىلەر» ءبىلىم بەرۋ قورىن قۇرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرۋعا بولادى. قور ۋنيۆەرسيتەتتەر اراسىندا اكادەميالىق ۇتقىرلىق, تاعىلىمدامادان ءوتۋ, بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ ءىسىن ۇيلەستىرەدى. سونىمەن قاتار مەم­لەكەت باسشىسى باۋىرلاس ەلدەردىڭ جاس­تارى ءۇشىن قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىق­ارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە 50 گرانت بولەمىز دەدى. بۇل 50 گرانت ياساۋي شاكىرتاقىسى دەپ اتالاتىن بولادى.

قالالارعا قاسيەت بەرەتىن دە, ىنتىماقتاس­تىققا كوڭىل بولەتىن دە – پاراسات-پايىمى مول, كىسىلىگى كەمەل ادامدار. تامىرلاس ەلدەردىڭ رۋحاني تۇتقاسى سانالاتىن تۇركىستاننىڭ قايتا تۇلەۋى تۇركى وركەنيەتىنىڭ پاسسيونارلىق قايتا جاڭعىرۋىنا سەرپىن بەرەدى دەپ سەنەمىز.  

سوڭعى جاڭالىقتار