كوپشىلىكتىڭ كوڭىلى كوتەرىڭكى, جاراسىمدى ءازىل-قالجىڭ ايتىپ, قۇرداستار سوزبەن قاعىسىپ, ويىن-كۇلكى ارتىلا توگىلىپ جاتىر. ارقا-جارقا جەرلەستەرىمنىڭ مىنا يگىلىكتى ءىسىن كورىپ جۇرەگىڭ جىلىپ, كوڭىلىڭ مارقايا تۇسەدى. كونەكوز قاريالار باتاسىن بەرىپ, ريزاشىلىق سەزىممەن العىسىن جاۋدىرىپ ءجۇر. سول كوپشىلىكتىڭ اراسىندا قىزىلدى-جاسىلدى كيىنگەن الماتىدان, شىمكەنتتەن, نۇر-سۇلتاننان, تارازدان, قاراتاۋ مەن جاڭاتاستان كەلگەن, كىندىك قانى وسى جەرگە تامعان ازاماتتار دا از ەمەس. ناۋرىزدىڭ شۋاقتى كۇنىندە گۋ-گۋ قايناعان تىرشىلىك, قىزۋ ەڭبەك.
– جىلدا ناۋرىزدا قايدا جۇرمەيىك, نە قىزمەت اتقارمايىق, ۋاقىت تاۋىپ, وسىلاي تۋىپ-وسكەن اۋىلعا اتباسىن بۇرىپ, باسىمىز قوسىلىپ اۋىلىمىزدى كورىكتەنتىرۋدى قولعا الساق قانداي يگىلىكتى ءىس بولار ەدى؟! ونى كورگەن بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىز دە ءبىزدىڭ مىنا ءىسىمىزدى جالعاستىرار ەدى. «اۋىل – التىن بەسىگىمىز» دەپ ەمىرەنەمىز. وكىنىشكە قاراي, كوپ اۋىلدىڭ باق-بەرەكەسى باسىنان تايىپ, قوجىراپ, ءتىپتى يەسىز قالىپ جاتقانىن كورگەندە جۇرەگىڭ قان جىلايدى. كوپشىلىك «اۋىلىم» دەگەنىمەن ونىسى قۇرعاق سوزدەن اسپايدى. ونىڭ تۇرالاپ بارا جاتقانىن كورە تۇرىپ, قولۇشىن بەرمەيتىندەردەن نە قايىر, نە ءۇمىت؟ ەستەرىڭىزدە بولسا, قازاقتىڭ اسىل ازاماتى, تۇڭعىش وليمپيادا چەمپيونى, مارقۇم جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى» اتاعىن الىپ, ەلباسى ن.نازارباەۆ كەۋدەسىنە التىن جۇلدىز تاققان ساتتە حالىققا قاراپ: «ەلىمىزدە ءارى كەتسە 5 مىڭ اۋىل بار بولار. سول اۋىلدارعا ءبىر-ءبىر كاسىپكەر قولداۋ كورسەتسە دەگەن ۇسىنىسىم بار. كاسىپكەر ءۇشىن ول نە تۇرادى؟ اۋىلدى قولدايىق!» دەپ ارىپتەستەرىنە قولقا سالدى ەمەس پە؟! ەندەشە, ءبىز دە تۋعان اۋىلىمىزدان قولدان كەلگەن كومەگىمىزدى ايامايىق, – دەپ كوپشىلىككە ۇسىنىس جاساپ جاتىر ەكەنمىن. كوپشىلىك دۋىلداپ, قولداپ, قول شاپالاقتاپ جاتقاندا ۇيقىم اشىلىپ كەتتى. سول ءتاتتى ءتۇس وسى كۇنگە دەيىن ەسىمنەن شىقپايدى. «قار ەرىپ, جول اشىلعاننان كەيىن اۋىلىما بارىپ, جىگىتتەردى ۇيىمداستىرىپ, اۋىلدىڭ كوشەلەرىن, ارىق-اتىزدارىن رەتكە كەلتىرىپ, تال-داراق كوشەتتەرىن وتىرعىزىپ, بىتەلىپ قالعان بۇلاق كوزدەرىن اشىپ قايتۋ كەرەك ەكەن» دەپ نيەت ەتىپ ءجۇرمىن. اماندىق بولسا ول دا ىسكە اسار...
مىنە, ولكەمىزگە شۋاعىن مول توگىپ كوپتەن كۇتكەن, ساعىندىرعان كوگىلدىر كوكتەم دە كەلدى. بۇل – تابيعاتتىڭ ەرەكشە ءبىر كەرەمەت مەزگىلى. بۇكىل الەم ءدۇر سىلكىنىپ, جاسارىپ, جاڭارىپ شىعا كەلگەندەي سەزىمدە بولاسىز. كوكتەم كەلگەننەن-اق بارلىق وڭىردە قاربالاس باستالىپ, قوي قوزداپ, قورادا شۋ كوبەيىپ, ەگىس-دالا جۇمىستارى قىزىپ, وزەن تاسىپ, جازيرالى دالا جاسىل كىلەم جامىلىپ, بۇتاقتار ءبۇر جارىپ, الۋان گۇل شەشەك اتا باستايدى. قالالار مەن اۋىلداردا تازالىق ايلىعى جاريالانىپ, كوشە, اۋلالاردى, ارىق-اتىزداردى قوقىستان ارىلتۋ, كوكتەمگى كورىكتەندىرۋ ناۋقانى بەلەڭ الادى. ەلىمىزدە «جاسىل ەل» باعدارلاماسى قابىلدانىپ, ءار وڭىردە كورىكتەندىرۋ, كوگالداندىرۋ ءىسى قارقىندى قولعا الىنىپ جاتقانى قۋانتادى. مىسالى, استانانىڭ توڭىرەگى ساناۋلى جىلداردىڭ ىشىندە جاسىل جەلەككە مالىنىپ, كورىكتى جاسىل بەلدەۋگە اينالدى, ادام تانىماستاي وزگەردى. ونىڭ ءىشى اڭ-قۇسقا تولدى. جاسىل بەلدەۋ ايماعى قاناتىن كەڭگە جايىپ تۋعان جەرىمىزدىڭ تابيعاتىن ودان ءارى جاقسارتا تۇسۋدە. «جاسىل جەلەك – جانعا داۋا» دەپ قازاق بەكەر ايتپاعان. وتكەن عاسىردىڭ 60-70 جىلدارىندا قىزىقتى, جالىنداعان ستۋدەنتتىك كۇندەرىمىز وتكەن الماتى – اسەم قالا, جاسىل قالا ءجيى ەسىمە تۇسەدى. كوكتەم كەلە قالا ەرەكشە قۇلپىرىپ, جاسارىپ, جاسىل جەلەككە مالىنىپ, تاۋ بوكتەرىندەگى الما اعاشتارى گۇلدەپ, تاۋدىڭ ساف اۋاسىنا سول گۇلدەردىڭ ءيسى ارالاسىپ, تىنىسىڭدى اشىپ, كەرەمەت ءبىر جان شۋاعىنا بولەيتىن. ونىڭ پالەنباي گەكتار جەردى الىپ جاتقان باۋم ساياباعىن ادام قولىمەن وسىرىلگەن دەگەنگە سەنۋ قيىن بولاتىن.
قازاقستاندا جەكە ءوسىپ تۇرعان نەمەسە كوپ جاساعان «اۋليە اعاش» دەپ اتالىپ جۇرگەن اعاشتار بار. سولاردىڭ ءبىرى – جاركەنت وڭىرىندە جەتى عاسىردان استام ۋاقىت بويى جايقالىپ تۇرعان جۋاندىعى جەتى ادامنىڭ قۇشاعىنا ارەڭ سىياتىن الىپ بايتەرەك. ايتۋشىلار كەزiندە بۇل جەردەن قۇدايدىڭ جەتi سۇيiكتi ق ۇلى مەككە-مەديناعا ساپار شەگiپ وتكەن دەسەدi. سولاردىڭ iشiندە شاماشۇرىپ دەگەن اللانىڭ نۇرىنا شومىلعان اۋليە جاتار مەزگiلدە قولىنداعى اسا تاياعىن جەرگە شانشىپ قويىپتى. اۋليە تاڭەرتەڭ تۇرىپ قاراسا, الگi تۇندە جەرگە قاداپ قويعان اساسى كوكتەپ, تامىرلانىپ كەتكەن ەكەن. جاراتقاننىڭ شەكسiز قۇدiرەتiنە تاڭعالىپ, سانسىز ماقتاۋ ايتىپ تۇرعان شاماشۇرىپتىڭ جۇرەگiنە «تيمە, وسە بەرسiن!» دەگەن ايان كەلiپتi. مiنە, سودان الگi اساتاياق كوگەرiپ, قاناتىن كەڭگە جايىپ, تامىرىن تەرەڭگە تارتىپ, جايقالىپ وسە بەرەدi. مۇنداي اڭىز-اڭگىمەلەردى ءار وڭىردەن تابۋعا بولادى.
جامبىل وبلىسىندا دا جاسىل جەلەكتى مولايتۋ جاعىنا اجەپتاۋىر كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. تەك سوڭعى ونجىلدىقتا سارىكەمەر, قۇلان اۋىلدارىنىڭ ماڭىنا دەندروساياباقتار ۇيىمداستىرىلىپ, بۇل كۇندەرى جاس اعاشتار كوگەرىپ ءوسىپ, جەلكىلدەپ بوي تۇزەپ كەلەدى. جاس دەندروساياباقتار سۇلۋ كوركىمەن كوز تارتىپ, كوڭىلىڭدى جەلپىنتەدى. وسىنداي ءىس-شارالار باسقا ايماقتاردا دا قولداۋ تاۋىپ, جاسىل جەلەكتەر كولەمى كەڭەيە بەرسە دەيسىڭ...
...جاس كەزىمدە كونەكوز, كارىقۇلاق قاريالاردان ەستىگەن مىنا ءبىر اڭگىمە ەسىمە ءجيى تۇسەدى. ەرتەدە ءبىر پاتشا ءۋازىر-نوكەرلەرىمەن اڭعا بارا جاتىپ, بەلى بۇكىرەيگەن قارت كىسىنىڭ اعاش ەگىپ جاتقانىن كورەدى. پاتشا الگى اقساقالعا بۇرىلىپ كەلىپ سالەم بەرىپ, مىناداي سۇراق قويادى:
– قاريا, نەگە سونشا قينالىپ جاتىرسىز؟ بۇل اعاش بىرنەشە جىلدان كەيىن جەمىسىن بەرەدى. ءسىزدىڭ عۇمىرىڭىز وعان دەيىن جەتپەيدى عوي. سوندا اقساقال:
– تاقسىر, مەن ءومىرىمنىڭ جەتپەيتىنىن بىلەمىن. بىراق مەن اتالارىمنىڭ ەككەن اعاشتارىنىڭ جەمىسىن جەپ ءجۇرمىن ەمەس پە؟ ەرتەڭگى ۇرپاق تا مەنىڭ ەككەن اعاشتارىمنىڭ جەمىسىن جەسىن, – دەپ جاۋاپ بەرىپتى. پاتشا قاريانىڭ ايتقان جاۋابىنا ريزا بولىپ, ءبىر قالتا التىن بەرەدى. سوندا اقساقال:
– مىنە, كوردىڭىز بە, مەنىڭ ەككەن اعاشىم كازىردىڭ وزىندە جەمىسىن بەرە باستادى, – دەپتى. پاتشا بۇل سوزگە دە ريزا بولىپ, تاعى دا التىن بەرەدى.
– باسقا اعاشتار جىلىنا ءبىر رەت جەمىس بەرسە, مەنىڭ ەككەن اعاشىم جىلىنا ەكى رەت جەمىس بەرەدى, – دەگەن ەكەن سوندا اقساقال.
وسى ءاپسانانى ەسكە الا وتىرىپ قازاقتىڭ: «اكەدەن مال قالعانشا, تال قالسىن» دەگەن ءسوزىنىڭ بەكەر ايتىلماعانىن ۇعاسىڭ. اعاش وتىرعىزۋ, ءوسىرۋ, كۇتۋ تاعى باسقا جۇمىستار وبلىسىمىزدا ءتيىستى دەڭگەيدە جۇرگىزىلسە ەكەن دەپ ويلايسىڭ. تال-داراق ءوسۋى ءۇشىن وڭتۇستىكتە مۇمكىندىك مول ەمەس پە؟ كۇن نۇرى دەسەڭ – تاۋبە, ول بار. سۋ دەسەڭ – قالاۋىن تاپساڭ ول دا جەتكىلىكتى. تابيعات بار مۇمكىنشىلىكتى جاساپ وتىر! تەك كوپ ادامداردا قۇنت جوق, نەمقۇرايدىلىق, ەنجارلىق, جالقاۋلىق باسىم. اۋىل-ايماقتار كوكجەلەككە مالىنىپ, كورىكتى بولىپ الىستان كوز تارتىپ تۇرسا نەسى ايىپ؟ ءتىپتى, تاراز قالاسىنىڭ اينالاسىنا استاناداعىداي تال-داراقتى كوپتەپ ەگىپ, «جاسىل بەلدەۋ» جاساپ تاستاساق ارتىق بولماس ەدى عوي. بۇل ۇسىنىسىمىز كوپشىلىكتەن قولداۋ تاۋىپ, ىسكە اسىپ جاتسا, قانەكي!
انەۋ ءبىر كۇندەرى تەلەديداردان ارال پروبلەماسى تۋرالى حابار بەرىلدى. ارال تەڭىزىنىڭ تاعدىرى بارىمىزگە بەلگىلى, جىل وتكەن سايىن تارتىلىپ, تايازدانىپ, مۇلدەم جوق بولىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ تۇر. بوس قالعان جاعالارى, تاباندارى شولگە اينالىپ, سوردان كوتەرىلگەن توزاڭ تابيعاتقا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. كورشى وزبەك اعايىندارىمىز قاراپ جاتپاي, سۋدان بوس قالعان ايماقتارعا سەكسەۋىل, جىڭعىل جانە دە باسقا وسىمدىكتەر, كوشەتتەر وتىرعىزىپ, شاڭ-توزاڭدى ازايتۋ تاسىلدەرىن ىسكە اسىرۋدا. ونىڭ قۇپتارلىق اركەت ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى. تابيعاتتى قادىرلەۋ, ايالاۋ, جاسىل جەلەككە اينالدىرۋ – ادامزاتتىڭ باستى پارىزى. ويتكەنى, جەر – ءبىزدىڭ ماڭگى مەكەنىمىز, انامىز.
ويلاپ قاراساڭىز, سول تال-داراقتاردىڭ ارقاسىندا تابيعات كوز تارتارلىق جاپ-جاسىل. سول تاماشا تابيعاتتىڭ اياسىندا, كوكجەلەك اعاشتاردىڭ كولەڭكەسىندە راحاتتانا دەمالاسىز, ماۋەcىن جەيسىز. جەمىس بەرسىن-بەرمەسىن كەز كەلگەن اعاشتىڭ ادامزاتقا تيگىزەر پايداسى ۇشان-تەڭىز. ادامعا تىرشىلىك ءۇشىن ەڭ كەرەگى اۋا بولسا, سول اۋانى جاسايتىن, تازالايتىن, سۇزگىدەن وتكىزەتىن, ياعني اۋاداعى گازداردى, ءتۇرلى كىر-لاس اتاۋلىنى وزىنە تارتىپ الىپ, ورنىنا وتتەگى ءبولىپ شىعارۋدا اعاش وراسان زور قىزمەت اتقارادى. حالقىمىز: «اۋا ادامسىز ءومىر سۇرە الادى, ادام اۋاسىز ءومىر سۇرە المايدى» دەپ بەكەر ايتپاعان. سوندىقتان اعاش وتىرعىزىپ, تابيعاتتى ايالاۋ قاجەت.
ادامزات ءوز تاريحىندا وسى كۇنگە دەيىن ءالى اعاشتان ارتىق اۋانى تازارتاتىن بىردە-ءبىر قوندىرعى ويلاپ تابا العان جوق. اعاشتىڭ اۋانى تازارتۋمەن قاتار اۋانى رەتتەپ, شۋدىڭ ازايۋىنا دا ايتارلىقتاي پايدا تيگىزەتىن قاسيەتى بار. اسىرەسە, قالاداعى شۋدىڭ دەڭگەيىن ەداۋىر تومەندەتەتىن بىردەن-ءبىر وسىمدىك. تابيعي تەپە-تەڭدىكتى ساقتاپ تۇرعان دا اينالامىزداعى اعاشتار.
ەجەلگى جازبالاردىڭ بىرىندە: «ادامدار مەن اعاشتاردى ەجەلدەن دوستىق پەن تۋىسقاندىق سەزىم بايلانىستىرعان. مايدان دالاسىندا قانسىراپ جاتقان جاۋىنگەر كۇش-قايراتىنا قايتا ءمىنۋ ءۇشىن ەمەنگە جۇگىنگەن. ايەل وتباسى-وشاق قاسىندا باقىتتى بولۋى جانە دۇنيەگە دەنى ساۋ ۇرپاق اكەلۋى ءۇشىن جوكە اعاشىنا قاراي جۇرگەن. بويجەتكەن, بولاشاق ءومىرى باقىتتى بولۋى ءۇشىن قايىڭعا قول سوزعان» دەپ جازىلىپتى. بۇگىندە بيوفيزيكا عىلىمى شىنىمەن دە ەمەننىڭ – ەركەككە, جوكە اعاشىنىڭ – ايەلگە, قايىڭنىڭ – قىزعا كۇش-جىگەر سىيلايتىنىن قۋاتتاپ وتىر. سونىمەن قاتار ۇزاق ۋاقىت ورمان ءىشىن ارالاۋ ادام اعزاسىنا كەز كەلگەن دارىڭىزدەن دە كۇشتى اسەر ەتەتىنى دالەلدەنگەن. كوپتەگەن حالىقتا ەرتەدە دۇنيەگە بالا كەلگەندە دەرەۋ اعاش ەگەتىن سالت بولعان. ول اعاش الگى سابيگە عانا ارناپ ەگىلەدى. ەگەر ءسابي ناۋقاستانسا, كەيىن وسە كەلە, اۋىرعان جاعدايدا دا الگى ءوزىنىڭ اعاشىنا اپارىپ, ەمدەيتىن بولعان.
تابيعاتقا مەيىرىمدىلىكپەن قاراۋدىڭ ءوزى اللا قۇزىرىندا قۇلشىلىق ءھام ۇلكەن ساۋاپ. اللا تاعالا قۇلدارىنان جەر بەتىن اباتتاندىرۋعا جانە ونى ءتۇرلى ب ۇلىنۋشىلىكتەن قورعاۋعا شاقىرادى. جابيردەن (ر.ا.) جەتكەن حاديستە: «اللا ەلشىسى (س.ع.س.): «ادامنىڭ وتىرعىزعان جەمىس اعاشىنان ادامدار, جان-جانۋارلار نەمەسە قۇستار جەيتىن بولسا, الگى مۇسىلمانعا (وتىرعىزعان اعاشى قۋراپ قالعانشا) قيامەت-قايىمعا دەيىن ساداقا ەسەبىندە ساۋاپ جازىلاتىن بولادى», دەلىنگەن. «كىمدە-كىمنىڭ قولىندا ءبىر قۇرما اعاشىنىڭ كوشەتى (تال شىبىعى) بولسا, سونى قيامەت-قايىم باستالىپ كەتسە دە دەرەۋ وتىرعىزىپ ۇلگەرسىن», دەگەن (بۋحاري, ادەپ كىتابى). حاديستەن اعاش ەگۋدىڭ ماڭىزدى ءىس ەكەنىنە كوز جەتكىزە الامىز. تاعى ءبىر حاديستە پايعامبارىمىز (س.ع.س.): ء«ۇش نارسە كوزدىڭ نۇرلانۋىنا سەبەپ بولادى: جاسىل جەلەككە, اعىپ جاتقان سۋعا جانە جارقىن جۇزگە قاراۋ», دەپ ايتقان.
پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ءوز قولىمەن قۇرما اعاشىن ەگىپ, مۇسىلمانداردى سولاي ىستەۋگە شاقىرىپ: «قانداي دا ءبىر مۇسىلمان اعاش نەمەسە ەگىن ەكسە, ول ەگىستىكتەن ادامدار, قۇرت-قۇمىرسقالار مەن قۇستار ازىقتاناتىن بولسا, مىندەتتى تۇردە وزىنە ساۋاپ رەتىندە كەرى قايتادى», دەپ ساۋاپتى ىسكە ىنتالاندىرعان.
مىنە, كورىپ وتىرسىزدار, يماندىلىق تۋرالى جازىلعان ءدىني كىتاپتاردا دا تابيعاتقا ۇقىپتىلىقپەن قاراپ, ونىڭ كوركەيۋىنە ۇلەس قوسۋ جايلى كوپتەگەن ءماندى, ويعا سالار پىكىرلەر مول ەكەن.
ەرتەرەكتە ورىستىڭ ۇلى اقىنى ا.پۋشكين قازاق ەلىنىڭ ورىنبور, جايىق, ورال ايماعىنا ساپار شەگە ءجۇرىپ, ونىڭ جازيرا كەڭ القاپتارىنا, ساعىم ويناعان جازىق دالالارىنا كوز تىگىپ: «شىركىن, ەگەر مىنا ءوڭىردىڭ ءاربىر جانى جىل سايىن ءبىر-بىردەن تال ەگىپ وتىرسا, كەلە-كەلە وسى كەربەز دالا كەرەمەت جاسىل ورمانعا اينالىپ كەتپەس پە ەدى», دەپ ءتاتتى قيالعا بەرىلگەن ەكەن.
ەندەشە, اينالامىزدىڭ كوركى بولعان جاسىل جەلەك تال-داراقتارىمىزدى بايلىعىمىز دەپ تانىپ, ونى قورعاپ, ءار جىلدىڭ كوكتەمىندە اعاش وتىرعىزۋعا اتسالىسايىق, اعايىن! ويتكەنى, ءوزىمىزدى قورشاعان تىرشىلىك ورتاسىن كەلەشەك ۇرپاققا بۇلدىرمەي, لاستاماي, كوركەيتىپ, كورىكتەندىرىپ جەتكىزۋ – ءبىزدىڭ باستى پارىزىمىز.
ساعىندىق وردابەكوۆ,
دارىگەر-حيرۋرگ, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
تاراز
