ماسەلەن, فتيزيوپۋلمونولوگيا ۇلتتىق عىلىمي ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ كلينيكالىق جانە عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى ءلاززات ەراليەۆانىڭ ايتۋىنشا, Covid-19 پاندەمياسى باستالعالى ءبىر جىل وتسە دە كوروناۆيرۋستىڭ ءتيىمدى ەمى جوق, بىراق اسقىنۋدان, قايعىلى جاعدايدان قورعايتىن ۆاكتسينالار بار. ۆاكتسينا قابىلداعان ادام مۋتاتسيالانعان ۆيرۋستى جۇقتىرسا دا, ەكپەنىڭ قورعانىس اسەرى بولادى. سەبەبى, SARS-CoV-2-گە قارسى بارلىق ۆاكتسينانىڭ قۇرامىنا ۆيرۋس گەنومىنىڭ فراگمەنتتەرى كىرەدى, ولار مۋتاتسيا پروتسەسىندە وزگەرمەيدى.
قازىر باستى مىندەت – پاندەميا باستالعاننان بەرى اۋىرعانداردىڭ سانىن انىقتاۋ ەمەس, حالىقتى ىندەتتى قايتا جۇقتىرۋدان قورعاۋ. سونىمەن قاتار الەم ەلدەرى بىرنەشە ۆاكتسينا قولدانۋدا. الەمدەگى ۆاكتسينانىڭ ەنگىزىلگەن دوزالارىنىڭ جالپى سانى بويىنشا العاشقى بەستىككە اقش (124,48 ملن دوزا), قىتاي (74,96 ملن), ۇلىبريتانيا (29,86 ملن), ءۇندىستان (45,07 ملن) جانە برازيليا (13,56 ملن) كىرەدى.
«قازاقستاندا پاندەميانى توقتاتىپ جانە پوپۋلياتسيالىق يممۋنيتەت قالىپتاستىرۋ ءۇشىن كەمىندە 10 ملن ادام ەكپە سالدىرۋى ءتيىس. سوندىقتان قازىر باستى مىندەت – پاندەميا باستالعاننان بەرى اۋىرعانداردىڭ سانىن انىقتاۋ ەمەس, حالىقتى ىندەتتى قايتا جۇقتىرۋدان قورعاۋ. ويتكەنى ازاماتتاردىڭ 50%-ى سيمتومسىز نەمەسە جەڭىل دارەجەدە اۋىرعان», دەيدى ل.ەراليەۆا.
ادامزات بۇعان دەيىن دە پاندەميا مەن جۇقپالى اۋرۋلار ەپيدەمياسىن باستان كەشكەن. ول كەزدە دە ىندەتتى ەپيدەمياعا قارسى شارالار, سونداي-اق ۆاكتسينالاۋ مەن ءتيىمدى ءدارى-دارمەك جاساۋ ارقىلى جەڭدى. ەلۋ جىل بۇرىن ۆاكتسينالاۋدىڭ ناتيجەسىندە ميلليونداعان ادامنىڭ ءومىرىن قيعان اۋرۋ اۋىزدىقتالدى. يننوۆاتسيالىق ءدارى-دارمەكتەردىڭ كومەگىمەن دارىگەرلەر بۇگىندە ايتۆ/جيتس پاندەمياسىمەن كۇرەسۋدە.
«بىرنەشە ايدىڭ ىشىندە الەمدە ونداعان COVID-19-عا قارسى ۆاكتسينا جاسالدى, دارىگەرلەر ەكپەنىڭ جوعارى تيىمدىلىگىنە تاڭعالۋدا. كوروناۆيرۋس مۋتاتسياعا ۇشىرايدى, ياعني وزگەرەدى. ونىڭ جۇعۋ قاۋپى كۇشەيىپ, ىندەتتىڭ جاڭا تولقىنى باستالۋى مۇمكىن. بۇعان جول بەرمەۋ ءۇشىن قىسقا مەرزىمدە ادامداردى جاپپاي ۆاكتسينالاۋ كەرەك. سوندىقتان ازاماتتاردى كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينا قابىلداۋعا جانە پاندەميانى جەڭۋگە ناقتى ۇلەس قوسۋعا شاقىرامىن», دەدى امەريكالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ قاۋىمداستىعىنىڭ مۇشەسى, پروفەسسور الماز شارمان.
COVID-19 ۆاكتسينالاۋى ادەتتە ەكى كەزەڭدە جۇرگىزىلەدى. ۆاكتسينانىڭ ەكىنشى دوزاسى بىرىنشىسىنەن كەيىن ءۇش اپتا وتكەن سوڭ سالىنادى. ناتيجەسىندە اعزادا انتيدەنە, سونداي-اق يممۋندىق جاسۋشالار پايدا بولادى دا, 90 پايىز COVID-19-دان قورعايدى. سوندا شامامەن 10 پايىز كوروناۆيرۋس جۇقتىرۋ قاۋپى قالادى. سوندىقتان ۆاكتسينالاۋدان كەيىن دە ماسكا كيىپ, قول گيگيەناسىن, الەۋمەتتىك اراقاشىقتىقتى ساقتاۋ كەرەك. ساقتىق شارالارىن ادامدار جاپپاي ۆاكتسينا الىپ, قوعامدا ۇجىمدىق يممۋنيتەت قالىپتاسقانعا دەيىن جالعاستىرۋعا تۋرا كەلەدى.
«قالىپتى ومىرگە تەزىرەك ورالۋ ءۇشىن كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينا العان دۇرىس. سوندا ءار ادام ينفەكتسيانىڭ تارالۋىن توقتاتۋعا جانە پاندەميانىڭ اياقتالۋىنا ۇلەس قوسادى. الەمدە بىرنەشە ۆاكتسينا قولدانىلۋدا, ەكى جۇزدەن استام ۆاكتسينا كلينيكاعا دەيىنگى نەمەسە كلينيكالىق زەرتتەۋلەردەن وتۋدە. ۆاكتسينالاۋ ارقىلى كۆي-ءدىڭ جاڭا جاعدايلارىنىڭ الدىن الۋ تيىمدىلىگى وتە جوعارى – 60%-دان 95%-عا دەيىن. بىراق ۆاكتسينالانعان ادام جۇقتىرعان بولسا دا, ۆاكتسينالاۋ اسقىنۋ مەن قايعىلى جاعدايدان وتە جاقسى قورعايدى», دەدى ا.شارمان.
پروفيلاكتيكالىق مەديتسينا اكادەمياسىنىڭ ساراپشىسى باۋىرجان ءجۇسىپوۆ الەمدە بىرنەشە ۆاكتسينا قولدانىستا ەكەنىن ايتتى, ەكى جۇزدەن استام ۆاكتسينا كلينيكاعا دەيىنگى نەمەسە كلينيكالىق زەرتتەۋلەردەن وتۋدە.
«ەڭ الدىمەن الەۋمەتتىك اراقاشىقتىق شارالارىن جانە ماسكا رەجىمىن ساقتاۋ قاجەت. سونىمەن قاتار جاپپاي ۆاكتسينالاۋدى قامتاماسىز ەتۋ وتە ماڭىزدى. كوروناۆيرۋستىڭ تارالۋىن شەكتەۋ شارالارىنسىز توقتاتۋ ءۇشىن ۇجىمدىق يممۋنيتەت جوعارى بولۋى كەرەك. ەگەر بۇرىن ەپيدەميولوگتار ۇجىمدىق يممۋنيتەتتىڭ قاجەتتى دەڭگەيىن 60-70% دەپ باعالاسا, وندا جۇقپالى جاڭا نۇسقالار ءۇشىن ۇجىمدىق يممۋنيتەت دەڭگەيىنىڭ كەم دەگەندە 80% بولادى», دەدى ب.ءجۇسىپوۆ.
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا 2021 جىلعى 26 ناۋرىزداعى SARS-CoV-2 «بريتاندىق شتامى» الەمنىڭ 125 ەلىندە, «وڭتۇستىك افريكا» 75 ەلىندە, «برازيليالىق» 41 ەلىندە انىقتالدى. ياعني ءبىر اپتا ىشىندە «بريتاندىق شتام» الەمنىڭ تاعى 7 ەلىندە انىقتالدى. ۆيرۋستىڭ مۋتاتسيا ىقتيمالدىعى ادامداردىڭ جۇقتىرۋ جيىلىگىنىڭ جوعارىلاۋىمەن ارتادى.
قازىر ۆاكتسينا تاپشىلىعى قازاقستاندا عانا ەمەس, بۇكىل الەمدە بايقالادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى حالىقتى ۆاكتسينامەن جەتكىلىكتى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارلىق شارالاردى قابىلداۋدا. رەسەي فەدەراتسياسىندا «سپۋتنيك» ۆاكتسيناسىنىڭ ەكى كومپونەنتىمەن حالىقتىڭ 1,9%-ى قامتىلعان.
قازاقستاندا ۆاكتسينالار مەديتسينالىق مەكەمەلەرگە تۇسكەنگە دەيىن تەكسەرۋدەن وتەدى جانە وعان قويىلاتىن تالاپتار وتە جوعارى. دارىلىك زاتتار مەن مەديتسينالىق بۇيىمداردى ساراپتاۋ ۇلتتىق ورتالىعى ۆاكتسينالاردىڭ ساپاسىن, قاۋىپسىزدىگى مەن تيىمدىلىگىن ازىرلەۋ, ءوندىرىس جاعدايىن باعالاۋ, كلينيكاعا دەيىنگى سىناقتاردى مۇقيات ساراپتاۋ كەزەڭىنەن باستايدى جانە كلينيكالىق سىناقتار كەزەڭدەرىنە وتە ماڭىزدى تالاپتار قويىلادى. سوندىقتان قازاقستاندا, الەمدە ۆاكتسينالاردى تىركەۋ جانە ساراپتامادان وتكىزۋ پروتسەسى كوپكەزەڭدى جانە ەڭبەكتى تالاپ ەتەدى.
پاندەميا كەزەڭىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا وندىرىلگەن COVID-19 كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينالاردى ۋاقىتشا مەملەكەتتىك تىركەۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2020 جىلعى 15 جەلتوقسانداعى № 850 قاۋلىسىنىڭ نەگىزىندە قازاقستاندىق QazCovid-in ۆاكتسينالارى (2020 جىلعى 31 جەلتوقسان 9 اي مەرزىمگە) جانە گام-كوۆيد-ۆاك (2021 جىلعى 15 اقپان 9 اي مەرزىمگە) ۋاقىتشا تىركەۋدەن ءوتتى. QazCovid-in قازاقستاندىق ۆاكتسيناسى قازىر كلينيكالىق سىناقتىڭ 3 كەزەڭىنەن وتۋدە, بۇل وسى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا اياقتالادى.
«COVID-19 ۆاكتسينالارى بۇكىل الەمدە جاپپاي جۇقتىرۋ جانە كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنان ادام ءولىمى جاعدايىندا شۇعىل دايىندالدى. سونىمەن قاتار بۇل عالامدىق پروبلەما بولعاندىقتان, فارماتسەۆتيكالىق كومپانيالار ۆاكتسينانى تەز ازىرلەۋگە ايتارلىقتاي رەسۋرس جۇمسادى. بىراق كومپانيالار قاۋىپسىزدىك حاتتامالارىن قاتاڭ ساقتادى», دەيدى دارىلىك زاتتار مەن مەديتسينالىق بۇيىمداردى ساراپتاۋ ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى الەكساندر گۋلياەۆ.
ول ۆاكتسينانىڭ تيىمدىلىگى ادامنىڭ وزىنە دە بايلانىستى ەكەنىن ەسكە سالدى. سوندىقتان ۆاكتسينانىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى دوزاسى اراسىندا ادامدارمەن بايلانىستى ازايتىپ, بارلىق سانيتارلىق ەرەجەلەردى ساقتاۋ قاجەت. يممۋنيتەت بىرتىندەپ قالىپتاسادى, ال ۆاكتسينانىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى دوزاسى اراسىنداعى كەزەڭدە ورگانيزم ءالسىز بولادى. ەگەر ادام سانيتارلىق شارالاردى ساقتاماسا, COVID-19-بەن اۋرۋى مۇمكىن.
