سودان بەرى يسلام ءدىنىن بەرىك ۇستانعان ەلدەر وسى جىل ساناۋدى قابىلداعان. ويتكەنى, بۇل جاي عانا ءبىر كۇنتىزبەلىك ەسەپ ەمەس, قۇران اياتتارىمەن بەكىتىلگەن, ساحيح حاديستەردە ايتىلعان دۇنيە. مىسالى, قۇران اياتتارىندا كۇن ساناۋدى «اي» - دىڭ ولشەمىمەن جۇرگىزۋ ۇكىم ەتىلگەن. ءارى «تاۋبە» سۇرەسىنىڭ 36 اياتىندا: «راسىندا, اللانىڭ قاسىندا كوكتەر مەن جەردى جاراتقالى اللانىڭ كىتابىنداعى ايلاردىڭ سانى ون ەكى» دەلىنگەن. سونداي-اق يمام ءبۇحاريدىڭ حاديس جيناعىندا: ساحابا زايد يبن امردەن ەستىپ, ابدۋللا يبن ومار رۋاياات ەتكەن حاديستە, پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س) ايدى 29 نەمەسە 30 كۇنمەن ولشەپ ەسەپتەگەن دۇرىس دەگەنى ايتىلادى. سول سياقتى, رامازان ايىنىڭ ۇكىمىندە جاڭا تۋعان ايدى كورسەڭ 29 كۇن, كورمەي قالساڭ 30 كۇن ورازا ۇستاۋ تۋرالى دا حاديستە ايتىلادى.
وسىدان ءبىز مۇسىلمان جىل ساناۋىنىڭ اي فازالارىنىڭ وزگەرىسىنە نەگىزدەلگەنىن بايقايمىز. وسىنى ەسەپكە الا وتىرىپ مۇسىلمان عالىمدارى جىل ساناۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىن دۇنيەگە اكەلدى. يسلامنان بۇرىن ارابتاردا ءبىر شيرەگى 24 جىلدان تۇراتىن كۇنتىزبە بولعان. ونىڭ 15 جىلى 12 ايدان, 9 جىلى 13 ايدان تۇرعان. كەيىن مۇحامەد پايعامبار (س.ع.س.) وسىنى وزگەرتىپ قۇران اياتتارىندا ايتىلعانداي جاڭا جىل ساناۋدى ەنگىزگەن.
مۇسىلمان جىل ساناۋ بويىنشا ءاربىر 30 جىلدىڭ 11-ءى 355 كۇننەن, قالعان 19-ى 354 كۇننەن تۇرادى. سوندا حيجرا جىلىنىڭ ۇزاقتىعى (354ح19+355ح11)/30/ 354,37 تاۋلىك بولادى, ياعني گريگوريان ساناتىنان 11 كۇنگە كەم. سوندىقتان حيجرانىڭ 34 جىلى, گريگورياننىڭ 33 جىلىنا تەڭ بولادى.
وسى 11 كۇندىك ايىرماعا بايلانىستى ورازا ۇستاۋ ۋاقىتى جىل سايىن وزگەرىپ وتىرادى. مىسالى, وتكەن جىلى ورازا تامىزدىڭ 10 كۇنى باستالسا, بيىل تامىزدىڭ 1 كۇنى باستالدى. كەلەر 2012 جىلى ورازا شىلدە ايىنىڭ 20-21 كۇنىنىڭ بىرىندە باستالماق.
سويتە تۇرا, مۇسىلمان كالەندارى ءوزىنىڭ ۋاقىت ولشەۋدەگى اسا جوعارى دالدىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. 30 جىلدا 0,012 تاۋلىككە عانا اۋىتقىپ وتىرادى. ياعني 2500 جىل وتكەندە جىل باسى 1 كۇنگە عانا جىلجيدى ەكەن.
وسىنداي مۇسىلمانشا جىل ساناۋدى يسلام ءدىنىن قابىلداعاننان كەيىن ءبىزدىڭ بابالارىمىزدا قولدانعان. مىسالى, م.قاشعاريدىڭ سوزدىگىندە, توقتامىس حاننىڭ جارلىقتارىندا, قادىرعالي جالايىري ءبيدىڭ شەجىرەسىندە تەك مۇسىلمانشا اي اتتارى (جۇمادا الاۋەل, راببي ءال-اۋەل, راجاب, رامازان, سافار, زۇلقىجا ت.ب.) ايتىلادى. قادىرعالي ءبيدىڭ ايتۋىنشا, تۇركىلەر ەكى ءتۇرلى كۇنقايىرۋ جۇيەسىن قولدانعان. ءبىرىنشى – ارابشا اي ەسەبى, ەكىنشى –جۇلدىز ەسەبى, دەيدى.
