سيىر جىلى نەمەسە الپىس جىلدىق مۇشەل ەسەبى

ياعني كونە تۇركىلەر بۇنى «جارىن ەسەبى» دەپ اتاعان. ءبىر جارىن 60 جىلدان تۇرادى. وسى مەرزىمدە 12 جىل اتاۋى بەس دۇركىن قايتالاناتىندىقتان, قاتەلەسىپ كەتپەس ءۇشىن ولارعا بەس ءتۇرلى ءتۇس جانە بەس ءتۇرلى ماتەريالدىق زات اتاۋىن بەرگەن. مىسالى, اق, سارى, قىزىل, قارا, كوك دەيتىن بەس ءتۇرلى تۇسكە: تەمىر, اعاش, توپىراق, وت, سۋ سياقتى ماتەريالدىق اتاۋلاردى قوسا قولدانعان. بۇلار «جارىن ەسەبىن» جۇرگىزگەندە جاڭىلىسپاۋ ءۇشىن قاجەت بولعان سىڭايلى.

جوعارىداعى «جارىن ەسەبىن» عۇلاما عالىم ءماشھۇر ءجۇسىپ جازبالارىنان جانە شاكارىم قاجىنىڭ ەڭبەكتەرىنەن اڭعارۋ­عا بولادى. مىسالى, احات شاكارىم­ ۇلى ءوزىنىڭ 1992 جىلى «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ 11-ءشى سانىندا جاريالانعان «مەنىڭ اكەم, حالىق ۇلى – شاكارىم» اتتى كولەمدى ەس­تەلىگىنىڭ 34-ءشى بەتىندە ء«بىر كۇنى اكەيدەن «قازاق بۇرىن قانداي دىندە بولعان؟» دەپ سۇرادىم دەيدى. اكەي: «قا­زاق اتانعانى – نوعاي­لىدان بولىنگەن سوڭ مۇسىل­مان بولعان. وعان دەيىن ەسكى تۇركىنىڭ ماۋجۋسي دىندەرى بولعان. ەسكى تۇ­رىكتەر قۇداي جارات­قان زاتتاردىڭ ەڭ قا­سيەتتىسى بەس نارسە دەپ بىلگەن. ولار: وت, توپىراق, سۋ, تەمىر, وسىمدىك (اعاش)... جا­­نە وسى نارسەنى 12 جىلدىڭ اتىنا قوسىپ, 60 جىلدىق ۇلى مۇشەل ەتكەنى دە سون­­دىق­تان ەدى», دەپ ايتقان ءسوزىن كەلتىرە­دى. وسى دەرەكتەن-اق «جارىن ەسەبى» قازاق­تىڭ بۇ­رىنعى تانىمىندا بولعانىن باي­قاي­مىز.

سول سياقتى عۇلاما ويشىل اقجان ماشانيدىڭ ەڭبەكتەرىندە دە كونە جىل ساناۋ ۇلگىسى 60 جىلدىق مۇشەل ەسەبى جايلى ايتىلادى. عۇلاما عالىم, مۇشەل دەگەنىمىز – ۋاقىت ولشەمى, وسى ارقىلى كۇننىڭ, ايدىڭ, جىلدىڭ ەسەبىن ايىرامىز دەي وتىرىپ, الپىس جىلدىق مۇشەلگە (جارىن ەسەبى) توقتالىپتى. ياعني 12 جىل ءبىر مۇشەل ونى بەس ساۋساققا كوبەيتۋ ارقىلى 12 ح 5 = 60 جىل شىعادى. بۇل بارلىق كونە شىعىس ەلىنە ورتاق ەسەپ, دەيدى. ونىمەن قويماي مۇشەل كەستەسىنىڭ الپىس جىلدىق ەسەبىن جازىپ كەتىپتى ء(ال-ماشاني ا.ج.ءال-فارابي كوپىرى: ماقالالار, - الماتى: «الاتاۋ» باسپاسى, 2005, 239-240 بب).

جارىن ەسەبى بويىنشا بيىل – ءتۇسى اق, تەمىر سيىر جىلى كىرىپ جاتىر. ەتنوگراف عالىم مىڭباي ىسقاقوۆتىڭ 1980 جىلى الماتىدا جارىق كورگەن «حالىق كالەندارى» اتتى ەڭبەگىندە: تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ بارلىعىنىڭ جىل قايىرۋ ەسەبىندە «سيىر» اتاۋى بار دەگەندى ايتا وتىرىپ, بۇل تەرميندى – التايلىقتار (تىلەۋىتتەر) – ءۇي, وزبەك پەن ۇيعىر – سىگىر نەمەسە يناك, تاتار-باشقۇرت تىلىندە – سيىر, تۇرىكمەنشە – سيىر, تىباشا – ينەك, نوعايشا – سىعىر دەپ اتايتىنى جايلى مالىمەت بەرەدى.

سول سياقتى جوعارىدا اتاپ وتكەن جارىن ەسەبىن زەرتتەۋشى بەلگىلى وتاندىق استرولوگ ەلەنا توپولسكايانىڭ جازۋىنا قاراساق, بيىلعى سيىر جىلىنىڭ ەڭ بەرىك ستيحياسى – تەمىر. بۇل دەگەنىمىز – بانك سەكتورى ءوزىن سەنىمدى سەزىنەتىن, زاڭ عىلىمىنا, مەملەكەتتىك باسقارۋعا قاتىستى بارلىق نارسە جاقسى بولاتىن جىل. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك رەتتەۋ ەڭ قولايلى دەڭگەيدە بولادى, بارلىق جاعدايات جاقسارادى جانە جاڭا باستامالار مەن قۇندىلىقتاردى قاي­تا باعالاۋدىڭ ۋاقىتى كەلەدى دەپتى استرولوگ حانىم.

سيىر جىلى تۋعان ادامدا بولاتىن مىنەز-ق ۇلىق سيپاتى جايلى زەرتتەۋشى ەتنوگراف قالبان ىنتاحان ۇلىنىڭ وتكەن جىلى «ورنەك» باسپاسىنان شىققان «قازاقشا مۇشەلدىك جىل ساناۋ» اتتى ەڭبەگىندە, بۇل جىلى دۇنيە ەسىگىن اشقان پەندە ەڭبەكقور قاجىرلى كەلەدى, سونداي-اق مىنەزى سالماقتى, جاۋاپكەرشىلىگى مول, ءتوزىمدى, ادىلەتسۇيگىش, ماقتانشاقتاردى ۇناتپايتىن سيپاتى باسىم بولۋمەن قاتار, وتباسى-وشاق قاسى ءۇشىن ايانباي تەر توگەدى جانە ومىردە بايسالدى بولۋىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇرادى دەپتى. اتالعان ەڭبەكتە, بۇل جىلى تۋعان ادامداردا, تۇ­يىق­تىق, ساياق ءجۇرۋ سياقتى اتتەگەن-ايلار دا بولاتىنى تۋرالى ايتىلعان ەكەن.

قازاق تاريحىندا سيىر جىلى تۋعان اتاقتى تۇلعالار جەتەرلىك. اتاپ ايتساق, ەلىن جاۋدان قورعاعان جاباي باتىر قارابي ۇلى (1697 جىل), بايانباي باتىر (1709 جىل), جارىلعاپ باتىر (1733 جىل), قابىليسا جىراۋ (1733 جىل), اعارتۋشى ىبىراي التىن­سارين (1841 جىل), داستانشىل اقىن قاشاعان كۇرجىمان ۇلى (1841 جىل), مەم­لەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى باي­قادام قارالدين (1877 جىل), سانجار اسفان­دياروۆ پەن جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ (1889 جىل), ۇلى وتان سوعىسىنىڭ باتىرلارى نارسۇتباي ەسبولاتوۆ (1913 جىل) پەن ءاليا مولداعۇلوۆا (1925 جىل), اتاقتى كومپوزيتورلار مۇقان تولەباەۆ (1913 جىل), نۇرعيسا تىلەنديەۆ (1925 جىل) جانە ءانشى نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆ (1937 جىل) ت.ب. مىقتىلار دۇنيەگە كەلگەن ەكەن.

حالقىمىز سيىر ت ۇلىگىن ىرىستىڭ كوزى دەپ بىلگەن. ەل اراسىندا: «سيىر الساڭ تانىپ ال, تانىماساڭ تارعىل ال» دەيتىن ءتامسىل ايتىلسا, «سيىر باقتىم دەگەنشە, سيداڭ قاقتىم دەسەيشى» دەگەن ريزالىق لەپەستە تىركەس تە ساقتالعان. سول سياقتى, زەڭگى بابا ت ۇلىگى جايلى «سيىر بەرسەڭ ءسۇتتى بەر وڭكەي ماما, كەڭ ورىسكە شۇبىرتىپ ءوزىڭ باعىپ, كەشكە جاقىن قوراعا اكەپ قاما» دەپ باستالىپ:

تاعى ءبىر تىلەك تىلەيىن,

بەرگەنىڭدى بىلەيىن,

قوس جەگۋگە جارامدى,

ىلعي وڭشەڭ وگىز بەر,

جۇپ-جۇبىمەن سەگىز بەر,

بۇقالارى اۋكەلى –

شۇيدەلەرى بىلەۋدەي,

اياقتارى تىرەۋدەي,

ءاربىر تۇستەن سەگىز بەر.

سايگەل تيسە موڭكىگەن,

وقىرا تيسە جوڭكىگەن,

الا باس ءجىپ ەستىرگە,

مۇرىنىن تۋرا تەستىرگەن,

قۇيرىعىندا شوعى بار,

جاپالاپ تاستار بوعى بار,

داۋىسى بار قازانداي,

ءمۇيىزى بار جىلتىلداق,

بۋىنى بار سىرتىلداق,

زەڭگى بابا ت ۇلىگى,

سيىر باسسىن ءۇيىڭدى,

سيىر باسسا ءۇيىڭدى,

سىيماي باسسىن ءۇيىڭدى, دەپ كەلەتىن باتا ىسپەتتى ايتىلاتىن تولعاۋ بار. وسىندا ايتىلعان بۇل جىلى «سايگەل تيسە موڭكىگەن, وقىرا تيسە جوڭكىگەن...» جانۋاردىڭ جاقسى سيپاتى بۇيىرسىن. قاۋىمىمىز سيىردىڭ بۇيرەگىندەي بولشەك ەمەس, وگىزدىڭ بۇلا كۇشىندەي بىرلىكتە بولعاي!