مەملەكەت قامقورلىعى – احۋال تۇراقتىلىعى

قالىپتى جاعدايدان – توتەنشە جاعدايعا دەيىن

وسىدان ءبىر جىل بۇرىن دۇنيە جۇزىندە شىن مانىندە دۇربەلەڭ باستالعان ەدى. ءبىر عانا ۆيرۋس بۇكىل الەمدى ۋىسىندا ۇستاي­دى دەپ كىم ويلاعان؟ تاريحتى اقتارساق, ءدال SARS-CoV-2 ينفەكتسياسىنداي كۇللى الەمدى ابىگەرگە تۇسىرگەن ەپيدەميا بۇرىن-سوڭدى بولماپتى. ءتىپتى بۇل ىندەت­تىڭ از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ءورشىپ كەتەتىنىن, ادامزات ونىڭ الدىندا دارمەنسىز كۇي كەشەتىنىن دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ايتۋلى ەپيدەميولوگ-ماماندارى دا بولجاي العان جوق. ۆيرۋستىڭ قاتەرىن دەر كەزىندە باعامداي الماۋ, بەيقامدىق پەن نەمقۇرايدىلىق ادامزاتقا وراسان زارداپ اكەلدى.

العاشىندا قىتايدان تارالعان ىندەت­تىڭ قاۋىپتىلىگىن ءبىرىنشى ۋحان اۋرۋحا­نا­­لارىنىڭ دارىگەرلەرى سەزگەن. بۇل ەمدەۋ مەكەمەسىنە ءبىر كۇندە جەتى ادام «ا ءتيپ­تى پنەۆمونيا» دياگنوزىمەن تۇسكەن ەكەن. ناۋقاستاردى ەمدەگەندەر «2002 جىلعى SARS ۆيرۋسى قايتا ورالدى» دەپ قاۋىپتەنگەن. ىلە-شالا الگى دارىگەرلەر «جالعان اقپارات تاراتۋشى» رەتىندە پوليتسياعا ۇستالىپ, «ەندى بۇل جونىندە جاق اشپايمىز» دەگەن قولحاتپەن اۋپىرىمدەپ بوساتىلعان. بىراق قىسقا مەرزىم ىشىندە ءبىرتالاي ادامنىڭ ءومىرىن قيىپ ۇلگەرگەن ۆيرۋستىڭ وڭاي ەمەس­تى­گىن سەزگەن قىتاي ۇكىمەتى 2019 جىل­دىڭ 31 جەلتوقسانى كۇنى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنا بەلگىسىز پنەۆمونيا تارالعانى جونىندە حابارلاۋعا ءماجبۇر بولادى. الايدا قاۋىپتى ىندەتتەر بايقالسا, الەم ەلدەرىن ساقتاندىرۋعا ءتيىس ۇيىم «سابىرلىلىق» تانىتتى. دەرتتىڭ ادامنان ادامعا جۇعۋ دەرەگى انىقتالماعاندىقتان ودان اسا قاۋىپتەنە قويعان جوق.

جۇرتشىلىقتىڭ ەسىندە بولسا, وسىعان ۇقساس SARS ۆيرۋسى 2002-2003 جىلدارى تاعى وسى قىتايدا تارالعان ەدى. ىندەت 800-دەي ادامنىڭ ءومىرىن قيىپ كەتسە دە ءدال قازىرگىدەي جىلدامدىقپەن تارالا قويعان جوق-تىن. ددۇ وسى جايتتى ەسكەرگەن بولۋى كەرەك. بىراق COVID-19 ۆيرۋسى ودان دا قاتەرلى بولىپ شىقتى. ىندەتتىڭ ورشىگەنى سونشا, 2020 جىلدىڭ 22 قاڭتارى كۇنى قىتاي ۇكىمەتى ەپيدەميا وشاعى – 11 ميلليوننان استام تۇرعىنى بار ۋحان قالاسىن تولىقتاي كارانتينگە جابۋعا ءماجبۇر بولدى. قالادا قاپ­تاعان كوروناۆيرۋستان ادامدار تاۋلى­گىنە بىرنەشە جۇزدەپ اۋرۋحانالارعا ءتۇسىپ جاتتى. ەكپىنى كۇشەيگەن ىندەت قىتاي­دان اسىپ, وزگە مەملەكەتتەرگە تارادى. اقىرى, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى 30 قاڭتاردا COVID-19 ۆيرۋسى بو­يىنشا توتەنشە جاعداي جاريالاپ, ادام­زاتقا قاۋىپ توندىرگەن كەسەلدى 11 ناۋ­رىز كۇنى پاندەميا دەپ مويىندادى.

تورتكۇل دۇنيەنى دۇرلىكتىرگەن ىندەت قازاقستاندى دا اينالىپ وتپەدى. بىراق ۆيرۋس بىزگە ىرگەمىزدەگى قىتايدان ەمەس, ايدالاداعى ەۋروپادان كەلدى.

بىلتىر 10 ناۋرىزدا سول كەزدەگى ەلىمىزدىڭ باس سانيتار دارىگەرى جانداربەك بەكشين جۋرناليستەرمەن وتكەن كەزدەسۋدە COVID-19 ىندەتى قازاقستانعا 11-16 ناۋرىز ارالىعىندا كەلۋى مۇمكىن ەكەنىن جاريالادى. ايتقانى ايداي كەلدى. 13 ناۋرىز كۇنى كوروناۆيرۋس جۇق­تىر­عان العاشقى ادام الماتى قالا­سىن­دا انىقتالدى. گەرمانيادان ۇشىپ كەلگەن ەكى قازاقستاندىق ەۋروپادان ۆيرۋس الا كەلگەنى ءمالىم بولدى. ءدال سول كۇنى ماسكەۋ ارقىلى ميلاننان نۇر-سۇلتان قالاسىنا ۇشىپ كەلگەن ايەلدەن دە اۋرۋ بەلگىسى تابىلدى. سول-اق ەكەن, قازاقستاندىقتاردىڭ قالىپتى تىر­شى­لىگى كىلت وزگەردى. قوعامدىق مەكەمەلەر, ءىرى ساۋدا ورتالىقتارى, كينوتەاتر­لار, كورمەلەر جۇمىسىن توقتاتتى. توي­شىل قازاق تويىنان قاعىلدى, قوناق شا­قى­رۋعا تىيىم سالىندى. قىسقاسى, كوپ­شىلىك ورىنداردا, كوشەلەردە بۇرىن-سوڭ­دى بولماعان ءولى تىنىشتىق ورنادى. پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن 2020 جىلعى 16 ناۋرىزداعى ساعات 08.00-دەن باستاپ, 2020 جىلعى 15 ساۋىردەگى ساعات 07.00-گە دەيىن ەلىمىزدە توتەنشە جاعداي جاريالاندى. كەيىن ىندەتتىڭ ورشۋىنە بايلانىستى ەلدەگى توتەنشە جاعداي تاعى ءبىر ايعا سوزىلىپ, 11 مامىر كۇنى اياقتالدى.

ال 19 ناۋرىز كۇنى تۇنگى ساعات 00.00-دەن باستاپ, ەلىمىزدىڭ ەكى ۇلكەن شاھارى – نۇر-سۇلتان مەن الماتى كارانتينگە جابىلدى. ىندەتتىڭ تارالۋىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا قالالاردى قورشاي 400-دەن استام بلوكپوست ورناتىلدى. «بۇرىن ەلىمىزدىڭ جەكەلەگەن اۋماقتارىندا جانە وبەكتىلەردە ينفەكتسيالىق اۋرۋلار ءىشىنارا پايدا بولعان كەزدە شەكتەۋلەر, سونىڭ ىشىندە كارانتين شارالارى ەنگىزىلەتىن. مىسالى, ءار جىلدارى كەي­بىر وڭىرلەردە تۇماۋ, ا ۆيرۋستىق گەپا­تيتى سەكىلدى ينفەكتسيالاردىڭ تارالۋىن بولدىرماۋ ماقساتىندا كارانتين جا­ريا­­لانعانى بار. بىراق بۇكىل ەكى ۇلكەن قالانى جابۋ تاۋەلسىز مەملە­كەت­تىڭ تاريحىندا بولماعان», دەيدى سا­ني­تاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق با­قىلاۋ كوميتەتىنىڭ رەسمي وكىلى ەرجان بايتاناەۆ.

پاندەميا كەزىندەگى مەملەكەتتىك قولداۋ

پاندەميا كەزىندە كوپتەگەن سالا زارداپ شەكتى. كاسىپورىندار جابىلدى, قىزمەت كورسەتۋ ورىندارى ءۇش اي بويى توقتاپ قالدى. بىراق ۇكىمەت پان­دەميانىڭ سالقىنىن سەزدىرمەۋ ءۇشىن بارلىق سالاعا مۇمكىندىگىنشە قولۇشىن بەردى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ەلىمىزدە توتە نشە جاع­داي جانە كارانتيندىك شەكتەۋلەر كەزەڭىن­دە قوسىمشا قولداۋ شارالارى جانە ەكونوميكالىق ءوسىمدى قايتا قالپى­نا كەلتىرۋ جونىندە كەشەندى جوسپار لەگى قابىلداندى. وسى كەزەڭدە ەڭبەككە جارام­سىز بولىپ قالعان جاعدايدا تولە­نەتىن تولەم 69 پايىزعا, اسىراۋشىسى­نان ايىرىلعاندا تولەنەتىن تولەم 41 پا­يىزعا, ال جۇمىسىنان ايرىلعاندا تولە­نە­تىن تولەم 44 پايىزعا ارتتى. قان­شا تابىس تاباتىنىنا قاراماستان, كوپ بالالى وتباسىلار ءۇشىن مەملەكەتتىك جار­دەما­قى ەنگىزىلدى. بۇل جاردەماقى بالا­لارى بار 400 مىڭعا جۋىق وتباسىعا قوسىم­شا قول­داۋ بولدى, دەدى پرەزيدەنت كورونا­ۆيرۋس­قا قارسى شارالار جونىندە وتكەن جيىندا.

ەلىمىزدە توتەنشە جاعداي جاريالان­عان كەزدە تابىسىنان ايرىلعان ازاماتتار­عا ۇكىمەت ەڭ تومەنگى ايلىق شەگىندە 42 500 تەڭگە تولەدى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ ءباس­پاسوز حاتشىسىنىڭ مالىمەتىنشە, توتەن­شە جاعداي جاريالانعان 16 ناۋرىز بەن 11 مامىر ارالىعىندا جانە كارانتيندىك شەكتەۋ شارالارى ەنگىزىلگەن ۋاقىتتا (2020 جىلدىڭ 5 شىلدەسى مەن 17 تامىز ارالىعىندا) بۇل جاردەماقىنى 4,6 ملن ادام العان, وعان جۇمسالعان قاراجاتتىڭ كولەمى – 476,1 ملرد تەڭگە.

بيزنەستى قولداۋ ماقساتىندا دا ۇكىمەت داعدارىسقا قارسى شارالاردى ازىر­­­لەپ, وسى مەملەكەتتىك شارالاردى ىسكە اسىرۋ وپەراتورى رەتىندە «دامۋ» قورى بەكىتىلدى. بىلتىر 16 ناۋرىز بەن 31 جەل­­توقسان ارالىعىندا قور «سۋبسي­ديا­­لاۋ» تەتىگى بويىنشا شاعىن جانە ورتا بيز­نەس­تىڭ 4 179 جوباسىنىڭ كرەدي­تىن قايتا قاراپ, جەڭىلدىكتەر بەرگەن, 3 291 جوبانىڭ نەسيەسىن قايتا قۇرۋ جو­نىن­دەگى ۇسىنىستى ماقۇلداعان. سونداي-اق كاسىپكەرلەردىڭ 9 984 جوباسى قور تارا­پى­نان قولداۋ كورگەن. بۇل − 2019 جىل­مەن سالىستىرعاندا 19%-عا ارتىق كورسەتكىش.

بىلتىر شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە سۋبسيديا بەرۋ باعدارلاماسى قابىل­داندى. وعان ەكونوميكانىڭ 29 سەكتورى قامتىلدى. اتاپ ايتقاندا بولشەك ساۋدا, قوناقۇي بيزنەسى, تۋريستىك اگەنتتىكتەر, كينوتەاترلار, فيتنەس ورتالىقتارى, كولىك جوندەۋ, قىزمەت كورسەتۋ ورىندارى, مەكتەپكە دەيىنگى جانە ءبىلىم بەرۋ ورىندارى سەكىلدى سالالار وسى قولداۋ تەتىكتەرىنە ىلىككەن. بارلىعى 8 454 جوباعا قولداۋ كورسەتىلىپ, كرەديت پورتفەلىنىڭ جالپى كولەمى 426,8 ملرد تەڭگەنى قۇراعان.

مەملەكەتتىك قولداۋ باعدارلاما­لارىنا ەنگەن ەلەۋلى وزگەرىستەردىڭ ءبىرى − سۋبسيديالاۋ قۇرالىن 6% دەڭگەيىندە قولدانۋ. سونداي-اق 1 ترلن تەڭگەگە دەيىن نەسيە بەرۋ جانە «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسى بويىنشا باسىم تاۋارلار ءتىزىمى كەڭەي­تىلدى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2025» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا نەسيەنىڭ جوعارعى شەگى ۇلعايتىلدى جانە سالالىق شەكتەۋلەر الىنىپ تاستالدى, بيزنەستى نەسيەلەندىرۋ كەزىندە كەپىلدىك بەرۋ تەتىگى دە جەڭىلدەتىلدى.

بۇعان قوسا, ۆيرۋس كەزىندە ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن قاتەرگە تىگە ءجۇرىپ, جۇمىس ىستەگەن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە دە قولداۋ جاسالدى. جالپى, پاندەميا كەزىندە, ياعني ناۋرىز جانە قازان ايلارىندا دارىگەرلەرگە 90 ملرد تەڭگەدەن استام مولشەردە تولەم جاسالدى. بىلتىر جىل اياعىنا دەيىن وسى ماقساتقا تاعى 140 ملرد تەڭگە قارجى ءبولىندى.

مىنە, وسىنىڭ ءبارى ىندەتتىڭ زالالىن ازايتىپ, ەلدىڭ اماندىعى مەن حالىقتىڭ ساۋلىعى ءۇشىن قولعا الىنعان قادامدار.

كارانتين ەلگە نە بەردى؟

ەمىن-ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋعا ۇيرەنگەن جۇرت العاشىندا كارانتين شارالارىنا كوندىگە العان جوق. بىراق كەيىن مۇنىڭ دا پايدالى تۇستارى كوپ ەكەنى­نە كوز جەتكىزدى. ادامدار ەڭ باستىسى بەيبىت ءومىردىڭ, الاڭسىز شاقتىڭ, جاقىن ادامدارىنىڭ قادىرىن ءتۇسىندى. قيىن-قىستاۋ ساتتە بەرەكە مەن بىرلىك قانا تىعىرىقتان الىپ شىعاتىنىن ۇعىندى. ەل قانداي ىستە دە جۇمىلا بىلەتىنىن كورسەتتى.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تا «ورشىگەن ىندەتتى بەرەكە-بىرلىك پەن ءوزارا قولداۋدىڭ ارقاسىندا ەڭسەردىك» دەپ اتاپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, وتكەن كەزەڭدە قازاق ەلى وسى دەرتتىڭ نە­گىزگى بەلگىلەرىن ايقىنداپ, ونىمەن كۇرەسۋ جولدارىن ۇيرەندى. دارىگەرلەرىمىز ءتيىستى تاجىريبە جيناقتادى. ەلىمىزدىڭ دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ سالاسى ءبىرشاما نىعا­يىپ, جاپ­پاي تەستىلەۋ جۇمىسى جولعا قويىل­دى. ناۋقاستارمەن بايلانىس­تا بولعان­داردى انىقتاۋ ءىسى جەتىلدىرىل­دى. ايماق­تارداعى قاتاڭ شەكتەۋ شارالارىن ءتيىستى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرۋ قولعا الىن­دى. بيزنەس وكىلدەرى دە جاڭا احۋالدا جۇمىس ىستەۋگە بەيىمدەلە باستادى. «ەڭ باس­تىسى, ازاماتتارىمىزدىڭ پان­دەمياعا دە­گەن كوزقاراسى وزگەردى, ياعني حالىق وسى قاۋىپتى دەرتتەن سانالى تۇردە ساقتانۋ كەرەك ەكەنىن ءتۇسىندى. بۇل – جاھاندىق ىندەت­تى جەڭۋ ءۇشىن اسا قاجەتتى شارت», دەدى پرەزيدەنت.

سونىمەن قاتار جۇرتشىلىق ساق بولۋدى, ءوز دەنساۋلىعىنا جاۋاپكەرشىلىك­پەن قاراۋدى ۇيرەندى, ءبىر-ءبىرىنىڭ قا­دى­رىن ءتۇسىندى, اس تا توك تويلاردى ازايتتى, ۇنەم­­شىلدىككە ۇيرەنە باستادى.

كارانتين كەزىندە تابىسىنان ايى­رىل­­عاندارعا بەرىلگەن 42 500 تەڭگە كولە­مىن­دەگى ازداعان جاردەماقىنىڭ ءوزى قازاق­ستان حالقىنا كوپتەگەن پايدا اكەل­دى دەۋگە بولادى. سونىڭ ەڭ باستىسى, حا­لىقتىڭ تسيفرلى ساۋاتتىلىعى ارت­تى. ەل جاپپاي ەلەكتروندى تسيفرلى قول­تاڭبانى قولدانۋدى ۇيرەندى. حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىنا بارماي-اق, ۇيدە وتىرىپ, ءبىرتالاي قۇجاتتى رەسىم­دەۋگە بولاتىنىن ءتۇسىندى. بۇگىنگە دەيىن ەشقانداي بانك كارتاسى مەن جەكە ەسەپ­شوتى بولماعان تۇرعىندار وسى جار­دەماقىنى الۋ ءۇشىن شوت اشتىرتتى, قولىنا بانك كارتاسىن ۇستادى.

سونداي-اق ءوز-ءوزىن جۇمىسپەن قامتىپ جۇرگەن ازاماتتار بىرىڭعاي جيىنتىق تولەمىنىڭ نە ەكەنىن جانە ونى ۇيدەن شىقپاي-اق, ونلاين تولەۋگە بولاتىنىن ۇعىندى. قازاقستاندىقتار قولما-قول ساۋدا جاساعاننان گورى ينتەرنەت ارقىلى تولەم جاساۋ الدەقايدا ءتيىمدى ەكەنىنە كوز جەتكىزدى. تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى باعدات ءمۋسيننىڭ ۇكىمەت وتىرىسىندا كەلتىرگەن مالىمەتىنە سۇيەنسەك, پاندەميا كەزىندە ەلەكتروندى ساۋدا نارىعى تا­ۋار اينالىمىنىڭ درايۆەرىنە اينالعان. مىسالى, Amazon كومپانياسى پاندەميا كەزىندە 100 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنىن اشقان. Aliexpress-ءتىڭ پلاتفورماسىندا رەسەيلىك تاۋارلاردىڭ ساتىلۋى 3 ەسە وسكەن. ال قازاقستاندىق ينتەرنەت-دۇ­كەن Flip.kz پاندەميا كەزىندە جۇمىس ورىن­دارىنىڭ سانىن 20%-عا وسىرگەن. «بۇل ونلاين-ساۋدا بيزنەسكە جۇمىس ورىندارىن ساقتاپ قانا قويماي, ونى ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن كورسەتتى», دەيدى ب.مۋسين. وسىلايشا, 2020 جىلدىڭ ءى جارتىجىلدىعىندا ەلەكتروندى ساۋدا نارىعىنىڭ جالپى كولەمى 2019 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 2,2 ەسەگە ءوسىپ, 435 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. ال ونلاين تولەمدەر قازاقستاندىقتار ءۇشىن تولەم جاسايتىن باستى ادىسكە اينالدى. بىلتىرعى ون ايدا قازاقستاندىقتار ين­تەرنەت جەلىسى مەن ۇيالى تەلەفون ار­قىلى 21,3 ترلن تەڭگەگە ساۋدا-ساتتىق, باسقا دا تولەمدەر جاساعان. بۇل − ءبىر جىل بۇرىنعىدان ءۇش ەسە, ال بەس جىل بۇرىن­عىدان 331 ەسەگە كوپ كورسەتكىش.