باستاۋ سۋى تەرەڭنەن شىمىرلاپ شىققان تۇنىق بولسا, بۇلاق سۋى دا سول مولدىرلىگىنەن تانباي وزەنگە بارىپ قوسىلادى. ءار ازاماتتىڭ وسكەن ورتاسى دا وسى تاقىلەتتەس. بۇگىن بيىك بەلەستەن كورىنىپ, حالقىنىڭ ءىلتيپاتىنا بولەنگەن, ءسان-سالالى ۇلت قىزمەتىن ادال اتقارعان سۇلتان اعامىزدىڭ دا توڭىرەگى سول باستاۋ سۋىنداي تازا, بۇلاق سۋىنداي ءمولدىر. ودان ءتالىم الىپ, كوكەيىنە ونەگە قوندىرا الۋ دا زەرەك جانعا عانا ءتان قاسيەت ەكەنى ءمالىم. تۇنىق باستاۋ باسى قايسى دەسەڭىز, قالىڭ ەلى قازاعىنا: «قازاققا كۇزەتشى بولايىن», ء«بىز دە ەل بولىپ, جۇرت بىلگەندى ءبىلىپ, جۇرت قاتارىنا قوسىلۋدىڭ امالىن جەيىك», دەپ ۇشان-تەڭىز وسيەت قالدىرعان دانا اباي, اباي الەمى, «شەنەۋنىك ءىسىن قىلماڭىز – ادىلەت جولىن تاڭداڭىز. بيلىك ايتساڭ – ءتۇزۋ كەس, ادالىن ايت. تياناق كورمە جالعاندى», دەگەن فيلوسوف اقىن شاكارىم, ومىرلىك ۇرانىمىزعا اينالعان اباي بولمىسىن: «اباي ءوزىنىڭ كىرشىكسىز اق جۇرەگىن تەبىرەنتكەن سانسىز ويلارىن تاماشا شىعارمالارى مەن جالىندى جىرلارىنىڭ بەتىنە مارجانداي توگىلدىردى, ونىڭ ءاربىر بەتىنەن, ءاربىر جولىنان, ءاربىر سوزىنەن بىزگە, سونشاما ىستىق, سونشاما جاقىن لەپ ەستىلەدى, ول لەپ وتكەن زاماننىڭ كەشەگى تاركى دۇنيەنىڭ سوققان تىنىسى بولسا دا بىزگە تۇسىنىكتى, جۇرەگىمىزگە قونىمدى اباي لەبى, اباي ءۇنى, اباي تىنىسى – زامان تىنىسى, حالىق ءۇنى. بۇگىن ول ءۇن ءبىزدىڭ دە ۇنىمىزگە قوسىلىپ, جاڭعىرىپ جاڭا ءورىس الىپ تۇر», دەپ تاپ باسىپ اشىپ, الدىڭعىنى باعالاۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن مۇحتار اۋەزوۆ, ت.ب. بىردەن ايتايىق, الىپتاردان قالعان اقيقاتتاردى ساناسىنا توقىپ, باعىت ەتكەنىن سۇلتان ءشارىپ ۇلىنىڭ ءومىر جولىنداعى اتقارعان حالىقتىق جۇمىسىنان اڭعارۋعا بولادى.
بۇگىن سۇلتاعاڭ سەكىلدى ارداقتىمىزدىڭ تاعدىر-تالەيى, اسىرەسە بالالىق شاعى اۋىر بولعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. وتپەن ويناعانداردىڭ وپاسىز تىرلىگى سۇراپىل سوعىس ورتىنە ۇلاسىپ, بالالىق شاقتى, كورەر قىزىقتى ويران ەتەدى. ۇشكە تولماعان شىناشاقتاي بالا شىرت ۇيقىدان ايىرىلىپ, قابارىپ قاراعان اتانىڭ, مۇڭايىپ وتىرعان اجەنىڭ, جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە ءبىر تىنىم كورمەگەن انانىڭ قاباعىن باعۋمەن ءوتىپتى. اتاسى ورازالىنىڭ بەس ۇلى بىردەي مايدانعا اتتانىپ, اكەسى وتىز جەتى جاسىندا مايدان دالاسىندا قازا بولادى. اناسى بەس بالامەن ەلدە جەسىر قالادى. جەتىمىن جىلاتپاعان, جەسىرىن كوزدەن تاسا ەتپەگەن اتا داستۇرگە باعىنىپ, شەشەسىن امەڭگەرلىك جولمەن ورازالى اتاسىنىڭ باۋىرىندا اكەسىمەن تەل وسكەن, ستالينگراد مايدانىنان ءتىرى ورالعان, تەمىردەن ءتۇيىن تۇيەتىن ۇستا ساحارياعا قوسادى. سوعىستىڭ سۇمدىعىن باسىنان وتكەرگەن وگەي اكە بەس بالانى قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا شوقىتپاي قاتارعا قايتسەم قوسام, وقىتىپ جەتكىزسەم دەپتى. جۇرەگى كەڭ, كوڭىلى دارحان مايدانگەردى, زەرگەرلىگىن بۇلداماي اينالاسىنا قىزمەت ەتكەن ابزال جاندى اۋىل حالقى دارحان دەپ اتاپ كەتىپتى. «دارحان دەسە, دارحان ەدى-اۋ, – دەيدى سۇلتان اعا تولقىپ, – الماتىعا جوعارى ءبىلىم الامىن دەپ جولعا شىققاندا, باردان قارىز الىپ جول تىرلىگىڭە جەتىپ قالار, قالانىڭ جىقپىلى كوپ بولادى, بالام, ساق ءجۇر, نە ىستەسەڭ دە ءوز اقىلىڭمەن ىستە, سوزگە ەرمە, تەرىس قادام باسپا دەپ ەدى. اكەمنىڭ سول ءۇنى كۇنى بۇگىنگە دەيىن قۇلاعىمنىڭ تۇبىندە ساق ءجۇر دەپ ىزىڭداپ تۇرادى. سىرقاتقا شالدىققاندا قولىمنان كەلگەنشە جەتىك دارىگەرلەرگە قاراتتىم, بىراق ايىقپاس دەرت الىپ تىندى. سول اكە ۇلگىسى مەنىڭ جانىمدا ساقتالىپ قالعان. وگەي دەگەن ءبىر ءسوز بولماسا, ءوز اكەمىزدەي قامقورلىق جاسادى. سودان دا شىعار, ەشقاشان جەتىمدىك كورمەدىك. ول كەزدىڭ ادامدارىنىڭ شاراپاتى مول ەدى عوي».
اتاسى ورازالى وقىماسا دا, توقىعانى مول – ءوز زامانىنىڭ زيالىسى ەكەن. وعان دالەل, ول كىسىنىڭ اباي ۇرپاقتارىمەن بەرىك قارىم-قاتىناستا بولعانى, «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىن جازۋ كەزىندە مۇحتار اۋەزوۆ شەجىرەلى اقساقالدان كوپ ماعلۇمات العانى دەر ەدىك. اسىرەسە ۇلى اقىننىڭ جاس شاعىنداعى وقيعالاردى بايانداعاندا ەرەكشە ىجداعاتتىلىق تانىتىپتى. «اباي ەلىنىڭ تاعىلىمىن العان ازاماتتىڭ ەڭ باستى ءتۋابىتتى قاسيەتى ... ءوزىم دەپ وزەۋرەگەنىن, مەن ىستەدىم, مەن ءبىتىردىم دەپ كەۋدە سوعىپ شىرەنگەنىن كورگەنىمىز جوق. ونىڭ ەسەسىنە ءوز شارۋاسىن قويا تۇرىپ, باسقانىڭ جوعىن جوقتاپ, سۇراعانىن الىپ بەرىپ, دوسقا, تۋىسقا, ەلگە, جەرگە, حالىققا قىزمەت ەتۋدەن جالىقپاعان قايرات-قاجىرى رازى ەتەدى», دەپ الاش رۋحتى عالىم رىمعالي نۇرعالي دوسى ايتپاقشى, ورازالىداي ابىز اتانىڭ نەمەرەسى سۇلتەكەڭ قايدان وسال بولسىن.
ءوز اكەسى تۋرالى وي قوزعاعاندا, ونى ەس بىلگەننەن باستاپ ىزدەپتى. ەلۋ جىلدان كەيىن دەرەگىن تاپقان. 1944 جىلى بەلارۋس مايدانىنىڭ العى شەبىندە ءجۇرىپ 28 ناۋرىزدا وققا ۇشىپ, 12 مىڭ جاۋىنگەر جاتقان قورىمعا جەرلەنىپتى. بىردە اكادەميك رىمعالي نۇرعالي: «بوزداقتار» اتتى كىتاپتا اكەڭ 1944 جىلى 28 ناۋرىزدا ومىردەن وزعان ەكەن. ال زاۋرەش ەكەۋىڭ تۋرا جيىرما جىلدان كەيىن, ياعني 1964 جىلى 28 ناۋرىزدا شاڭىراق كوتەردىڭدەر. بۇل ءبىلىپ ىستەگەن ىستەرىڭ بە؟»- دەيدى. سۇلتەكەڭ اكەسى تۋرالى دەرەكتى ەندى عانا ءبىلىپ جۇرگەنىن ايتىپ, بۇل قۇدايدىڭ بالا اكە ءومىرىنىڭ جالعاسى ەكەنىن سەزدىرۋدەگى سايكەستىك بولار دەگەن بايلامىن العا تارتادى. اكە جارىق دۇنيەمەن قوشتاسقان كۇنى ونىڭ وتى قايتا جانىپ, اسىل ارمانى ورىندالىپتى. مۇنداي تاعدىر بۇل تولقىننىڭ كوبىنىڭ باسىنان وتكەن. قينالا ءجۇرىپ تىلەكتەرىنە جەتكەن, الدىڭعىنىڭ ءۇمىتىن وسىلايشا اقتاعان, كيەلى شاڭىراعىن شايقالتپاي ساقتاعان.
قازاقتىڭ ىبىرايى (التىنسارين) «ايشىلىق الىس جەرلەردەن, كوزدى اشىپ جۇمعانشا, جىلدام حابار العىزدى», دەپ ارعى عاسىردا كورەگەندىك تانىتسا, بەرگى عاسىردا ول اقيقاتقا اينالدى. سول اقيقاتتىڭ جەمىسى كوگىلدىر ەكران قازاق توپىراعىنا 1958 جىلى جەتكەنى بەلگىلى. سۇلتان ءشارىپ ۇلى قازاق راديوسى مەن تەلەارناسىنىڭ قاسيەتتى تابالدىرىعىن وتكىر نايزاداي قىلپىپ تۇرعان جيىرما ەكى جاسىندا, 1964 جىلى اتتادى. رەداكتورلىقتان باس رەداكتور لاۋازىمىنا جەتىپ, جيىرما جىل قىزمەت ەتىپ, وزىندىك قولتاڭباسىن قالدىردى. اعىن سۋ سەكىلدى تولاسسىز تىرشىلىكتە ول ءۇش جۇزگە جۋىق ادەبي ستسەناري جازىپ, ونى جارىققا شىعارعان. مىڭداعان حاباردىڭ جۇرتقا جەتۋىنە ۇيىتقى بولعان. قازاق تەلەونەرىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ بىرەگەيى رەتىندە, اسىرەسە سىڭىردەي سىرەسىپ قالعان پارتيانىڭ جالاڭ سوزدەرى مەن قاۋلى-قارارلارىنىڭ اراسىنان ساڭىلاۋ تاۋىپ – ۇلتتىق قۇندىلىققا, ۇلت قالاۋىنا وراي, ۇلت مىنەزىن, ۇلت بولمىسىن تانىتاتىن ەڭبەكتەرگە دەن قويىپ, بۇل جولدا جۇرت جوعىن تۇگەندەۋمەن بولادى. سودان دا شىعار, كورنەكتى اقىن تەمىرحان مەدەتبەكتىڭ: «قازاق تەلەۆيدەنيەسىنىڭ كەرەگەسىن كەرىپ, ۋىعىن شانشىپ, شاڭىراعىن كوتەرىپ قانا قويماي, ونىڭ ىشىنە جاڭا ءمان مەن ماعىنا, ەڭ باستىسى, ۇلتتىق مىنەز بەن قاراكەت ەنگىزگەن سۇلتان ورازالينوۆ كوپتەگەن تەلەستسەناري مەن تەلەپەسا جازدى. ولاردىڭ ىشىندە «كەك», «وتىرار ويرانى», ء«ولىم فابريكاسى», «قاشقىن» سياقتى تەلەدۇنيەلەر كەزىندە كورەرمەندەردىڭ رۋحاني مۇقتاجىن تولىق وتەي الدى دەي الامىز», دەۋى سوزىمىزگە مىسال بولا الادى.
كۇندەلىكتى حابار وتپەلى داۋرەن سەكىلدى. ال ۇلتتىڭ ۇلىلىعىن تانىتاتىن دۇنيە وشپەس مۇرا, ولمەس جادىگەر. بۇل تۇرعىدا سۇڭعىلا سۇلتەكەڭ ارعى الاش ۇلدارىن تاسپا جازباسىندا كوڭىلدەگىدەي تىرىلتە الماسا, بەرگى الىپتاردىڭ ءبىرازىن ءتىرى تىرلىگىندە جەتەلەپ كەلىپ, ەكران الدىندا سىرلاسىپ, ءتىرى تاريح كۋاسى ەتىپ قالدىردى. تاقىرىپتىق حابارلارىنا شاقىرعان ۇلت زيالىلارى ءوز الدىنا ءبىر الەم دەسە, بولادى. ءسوز العاندا ەسە بەرمەي اعىل-تەگىل كوسىلىپ كەتەتىن, ء«يا, ءيا نەگىزگى اڭگىمەگە ەندى كەلەمىن», دەيتىن سابەڭ – مۇقانوۆ, ءبىر ءوزى ءبىر تەاتر, كۇرەكتەي قاتىرما قاعازى بولماسا دا, ءتاڭىر ويى مەن بويىنا دارىتقان تابيعي تالانتىمەن, قوسپاسى جوق شىنايى مىنەزىمەن, كوپ كەيىپكەرىنىڭ ىشىندە ەرەكشە ەستە قالاتىن قوڭقايىمەن تامساندىرعان, بەت ءپىشىمى بولەكشە جارالعان سەركە قوجامقۇلوۆ, سول قاتارداعى «ناق-ناعىمەن» كورىنگەن ەلۋباي ومىرزاقوۆ, انالار بەينەسىن باستاپ تۇرعان ءسابيرا مايقانوۆا, ادۋىندى بولعانمەن ۇلت تەاترىنىڭ ءبىلىمدارى اسقار توقپانوۆ, وزگە دە دارالاردىڭ ۇزىك-ۇزىك بەينەلەرى تۇنىپ تۇرعان تاعىلىم ەكەنى ءسوزسىز.
شىنى كەرەك, سالعىرتتىعىمىزدان كوپ جاعدايدا سان سوعىپ جاتامىز. بۇرىنعىنى قوزعاماعاندا, زاماناۋي تەحنيكالىق قۇرالدار قولعا تيگەننىڭ وزىندە, جاقسىلارىمىزدى تاسپاعا ءتۇسىرىپ قالۋ جاعى سۇلتان ءشارىپ ۇلىنا دەيىن ولقى سوققانىن نەسىنە جاسىرامىز. قولىمىزدا بارى فرانتسيادان تابىلعان امىرەنىڭ ءۇنى عانا. ءبىز 1961 جىلى ومىردەن وزعان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ۇشىق-ۇشىق ءتىرى تۇلعاسىن مىسە تۇتىپ ءجۇرمىز, ءسابيت مۇقانوۆ تا سولاي. بۇل جاعىنان كەلگەندە سۇلتان ورازالى ىجداعاتتىلىق تانىتىپ, ىقتياتتىلىق كورسەتىپ ۇلت زيالىلارى تۋرالى جيىرمادان استام دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىپ, زيالىلار انتولوگياسىن جاسادى. باياعىنىڭ التىن ساندىعى سياقتى جاقسىلىعىنا باقساق, بۇگىنگىنىڭ التىن ساندىعى سانالاتىن قازاق تەلەديدارىنداعى زيالىلار انتولوگياسىنا نازار اۋدارساق, كوش باسىندا ءسوز ۇستالارى, وزگە دە جاقسى مەن جايساڭدار: ع.مۇسىرەپوۆ, ع.مۇستافين, ءى.ەسەنبەرلين, س.زيمانوۆ, س.سارتاەۆ, ت.احتانوۆ, س.بەگالين, ش.ايتماتوۆ, م.كارىم, ق.قۇليەۆ, ر.عامزاتوۆ, ۆ.راسپۋتين, ف.ا.فايز, ءا.كەكىلباي ۇلى, ق.سۇلتانوۆ, س.بايجانوۆ – وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرەدى. «بىرەگەي شىعارما تۋدىرۋ ءۇشىن ءوزىڭ دە تالانتتى بولۋىڭ كەرەك» دەگەن ەكەن ۇلى گەتە. راسىندا, ارقايسىسى ءبىر-ءبىر تۇلعا سانالاتىن قالامگەرلەرمەن, قايراتكەرلەرمەن وي ءبولىسۋ ءۇشىن ساۋاتتىلىق ءوز الدىنا, جان-جاقتى ءبىلىم, وزىق وي, ءتىل قارىمى قاجەت ەكەنى ءسوزسىز. الىپتاردىڭ مىسى باسىپ جەتەككە ەرە بەرمەي, كەيدە جەتەككە الۋدا بىلىكتىلىكتى تالاپ ەتەدى. بۇل جاعىنان كەلگەندە سۇلتاعاڭ قامشى سالدىرا بەرمەيدى. قيۋىن تاۋىپ, قيسىنىن كەلتىرىپ, شەشەندىگى مەن شەبەرلىگىن قاتار ورىستەتىپ وتىرادى.
قازاق زيالىلارى تۋرالى انتولوگياداعى اڭگىمەلەردىڭ قاي-قايسىسىنا ۇڭىلسەڭ, اسىلدارىمىزدى سان قىرىنان تانيسىڭ, تاني وتىرىپ ولاردىڭ ۇلت رۋحانياتىنا قوسقان ۇلەسىنە ءتانتى بولاسىڭ. ادەبيەت پەن تاريحتا توڭكەرىس جاساعان ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ بايانى, اراسىندا دۇرىس ماعىناسىنداعى ۇلت شەنەۋنىگى ءىلياس وماروۆ تۋرالى ەستەلىگى ەرەكشە نازار اۋدارارلىق. «ماعان دا ءبىر قاراشى!» دەپ قاسقايىپ تۇراتىن جىر داۋىلپازى قاسىم امانجولوۆ شەنەۋنىكتىڭ الدىنا ءۇي سۇراي بارعاندا, بىلدەي تسك-نىڭ حاتشىسى ونىڭ ولەڭدەرىن جاتقا ايتىپ, ءىلتيپات كورسەتكەندە ريزا بولعاننان بۇيىمتايىن ۇمىتىپ, ۇيىنە ۇشىپ-قونىپ جەتكەندە, جالتاقتاعان جارى ءۇي سۇرادىڭ با دەپ الدىنان شىققاندا: «ولەڭدەرىمدى ءىلياس وماروۆ جاتقا وقىعاندا, قالاي ەمىنىپ ءۇي سۇرايمىن», دەپتى. تەكتىلىك ۇلگىسى دەگەن وسى. بۇگىنگى بيلىك يەلەرىنىڭ كەيبىرى – ءبارىن ەمەس, توپ جارعان ورەن جۇيرىك قازاق اقىندارىنىڭ ولەڭى تۇگىل, ءوزىن بىلمەيتىنىن, بىلگىسى كەلمەيتىنىن ەسكە تۇسىرسەك, تسك حاتشىسىنىڭ الگىندەي قىلىعى ءبىرتۇرلى كورىنەتىن سەكىلدى.
التىن وشاقتىڭ ءۇش بۇتىنداي جاستىق شاقتا تەل وسكەن, كەيىن دە جۇپتارىن جازباعان سۇلتان, مۇحتار (ماعاۋين), رىمعالي سىيلاستىعى كىمگە دە بولسا, ۇلگى بولارلىق. سۇلتەكەڭنىڭ ەكى دوسىنىڭ ءبىرى العاشىندا: «سەن ەفيرگە ساعىم بولىپ تارالىپ كەتىپ جاتقانىڭدى سەزەسىڭ بە وسى؟», دەپ سەنىمسىزدىك تانىتسا, ەكىنشىسى: «جوق, مەن سەنەمىن, ورازالينوۆسكي باعىتى دۇرىس. سەن تاريح قازۋمەن ءجۇرسىڭ, مەن ادەبيەتتى تىنتكىلەۋمەن اۋرەمىن. بىلدەي عىلىم كانديداتى, بارىمىزدەن وزادى», دەپتى. كەيىن ەكى پىكىر ءبىر ارنادا توعىسىپ, تالانت تەلەەكراندا ساعىم بولىپ قالمايدى, تەسىپ شىعادى ەكەن دەگەن بايلامعا توقتاپتى. سول زامانداستارى تۋرالى فيلمدەردىڭ سوقتالىسى دەپ, ابىز ءابىشتىڭ ءومىر جولىنا ءار قىرىنان كەلگەن «پاراسات بيىگى» اتتى كەمەل دۇنيەنى اتار ەدىك. «مەن تۋعان كۇنى انام اناۋ جاتقان شاعىلدان قىسقا وتىن الىپ كەلگەن. ءوزى ەكىقابات, جۇكتى كەزى, ايى-كۇنىنە جەتىپ وتىرعان, سوعان قاراماستان بارىپ, ەكى تۇيە توماردى ارتىپ اكەلىپ, ءۇيدىڭ قاسىنا تۇسىرگەن بويدا ءوزى وڭ جاققا كەلىپ وتىرا كەتكەندە ابىسىندارى كورىپ قالىپتى. سوندا مەن جەرگە ءتۇسىپپىن», دەيتىن ءابىش ءسوزى قيلى ءومىر وتكەلدەرىن كوڭىل كوگىنە اكەلەدى.
ادەبيەت پەن ونەردى, ءتۇيىپ ايتقاندا, حالقىمىزدىڭ بار جاقسىسىن تەلەديداردا ورنىقتىرۋ جولىنداعى سۇلتان ءشارىپ ۇلىنىڭ ىزدەنىسى ناتيجەسىندە كورەرمەندەردىڭ ەرەكشە ءىلتيپاتىنا بولەنىپ, سۇرانىسىنا يە بولعان, تالاي تالانتتىڭ تانىلۋىنا جول اشقان «قىمىزحانا», «سۇحبات», «تەرمە», «ساحنا», «حالىق قازىناسى», الۋان تاقىرىپتارداعى ۇجىمدىق ەڭبەكتەر – تاسپاداعى ۇشان-تەڭىز بايلىق دەسەك جاراسادى. ال ايتىس ونەرى توقىرادى دەپ كەرى تارتقاندارعا يلىكپەي ءجۇرىپ «ايتىس» حابارىن اشىپ, «ە, تاۋبە!» دەگەندە, ونى قالامايتىندار ەسكىلىككە ساناپ, قاباق تۇيگەندە ولاردى جاڭىلتۋ ءۇشىن اتىن «بايگە» دەپ وزگەرتىپ جالعاستىرعان بولاتىن. بۇل ونىڭ ۇستەمدىگى ۇسكىرىكتەي ءجۇرىپ تۇرعان كەڭەس زامانىنداعى اتقارعان جۇمىستارى ەدى. قازىر سول ايتىستان باستاۋ الىپ, قاناتتانعان تولقىن-تولقىن قىز-جىگىتتەر ءسوز سايىسىندا قىرانداي سامعاپ, ابىرويىمىزدى كوتەرىپ جۇرگەنى شىندىق.
ءيا, ۇلت رۋحانياتىن تابانداپ قورعاۋ انا زاماندا وڭاي بولعان جوق. تابانىنىڭ ءبۇرى مىقتى ازاماتتار ساناۋلى بولدى. حالىق ىسىنە بەلسەنە كىرىسىپ, سالت-سانامىز تۋرالى حابارلار بەرىلە باستاعاندا الا كوزبەن قاراعاندار, ارىز بوراتقاندار از بولماپتى. «مىنا ادام ۇقپايتىن تىلدە نەگە حابار بەرەسىڭدەر؟», دەپ تسك-عا ارىز توعىتقاندار – ونداعىلاردىڭ قۇتىن قاشىرادى. نە ىستەۋ كەرەك دەگەندە سۇلتان ورازالى: «سولتۇستىك وبلىستار تۇتاس قازاقستان ەمەس قوي», دەيدى. توراعا ورىنباسارى انۋاربەك شمانوۆ: «قازاقتار قيمىلداعانشا ... مۇمكىندىگىنشە شىداپ, كۇرەسىپ كورەلىك», دەپتى. ءسويتىپ, تەلەديدار بۇكىل ەلگە ورتاق ەكەنىن دالەلدەپ, ۇلتشىلدىقتى ىزدەۋدىڭ ارتىقتىعىن ءتيىستى ورىندارعا جەتكىزىپ, اقىرى حالىققا كەرەك حاباردى ساقتاپ قالىپتى. تەلەديدار سالاسىنداعى سۇلتاعاڭ ايتقان مىنا ماسەلە دە ەسكەرۋگە تۇراتىن سەكىلدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ ەلەڭ-الاڭىندا «التىن قورداعى» ءبىراز دۇنيە جويىلىپ كەتىپتى. وعان ول ناقتى دالەلدەر دە كەلتىرەدى. شىنىندا, تۋ-تالاقاي باستالىپ, باردى تالاپايعا سالعاندا, عيماراتتى ساتىپ الدىق دەگەندەر مۇنىڭ بىزگە كەرەگى نە دەپ تاسپالاردى تاستاي اتقانىن ءبىز دە ەستىگەن ەدىك. قازىر سۇلتاعانىڭ ۇيىندە ساقتاپ وتىرعان بەينەتاسپا مەن ءۇنتاسپالار از ەمەس ەكەنىنەن حاباردارمىز. جوق ىزدەگەندەر ونىڭ قولىنداعىسىنا جۇگىنەدى ەكەن. ول قۇندىلىقتار قاي كەزدە دە قۇنىن جويماق ەمەس. حالقىمىزدىڭ بۇرىنعى تۇعىرلى تۇلعالارىن قاعازدا قالعان ماعلۇماتتار ارقىلى بىلسەك, جىلدار وتە كەلە بۇل ءۇنتاسپالار مەن بەينەتاسپالاردان ۇرپاق حح عاسىردىڭ جاقسىسى مەن جايساڭدارىنىڭ ءسوزىن ەستىپ قانا قويمايدى, ء«تىرى» بەينەسىن كورىپ, ريزا بولاتىنىنا كىم ءشۇبا كەلتىرەدى.
سۇلتان ورازالى ءبىراز جىل جوعارى بيلىك تارماعىن كورىپ, ودان سوڭ «ونەر» باسپاسىن باسقاردى. ءبىز وسى جىلدارى ول كىسىمەن تانىس-ءبىلىس بولعان ەدىك. ول كەزدە باسشىعا ءىلتيپات ەرەكشە بولاتىن. پروفەسسور تۇرسىن جۇرتباي ايتقانداي, سۇلتاعاڭ ارتىق داۋلەت بىتپەسە دە بار ادامعا ۇقساپ جۇرەدى. العاش ىزەت ساقتاپ, يمەنىپ قولىمىزدى سۋماڭداتپاي باس يزەسەك, ول جادىراي ك ۇلىپ جىلۋى مول الاقانىن ۇسىناتىن. مۇنى بىزگە جاساعان قوشەمەتى دەپ باعالايتىنبىز. « ۇلىق بولساڭ – كىشىك بول» دەگەن وسى-اۋ دەيتىنبىز. ايتقانىن ورىنداتاتىن, تىلەگىڭدى جەرگە تاستامايتىن. ءتىل ايقاستىرا قالساڭ, اباي الەمىن, اۋەزوۆ ءتالىمىن تەبىرەنە قوزعايدى. «ونەر» باسپاسىنداعى قىزمەتكەرلەردى عانا ەمەس, «جالىن» باسپاسىندا جۇرگەن بىزگە دە قامقورلىق تانىتىپ, باۋىرداي بولىپ كەتتى. ءوزى باسشىلىق جاسايتىن باسپادان شىققان كىتاپ شوعىر-شوعىر ەدى. ونەر يەلەرىنىڭ, اقىنداردىڭ جيناقتارى ۇزدىكسىز جارىق كورىپ جاتاتىن. وسى ارادا ءبىر عانا مىسالعا جۇگىنسەك, باسپادان ءبىر جىلدا «بەتاشار» دەگەن كىتاپ 100 مىڭ, «قازاق اندەرىنىڭ انتولوگياسى» 200 مىڭ, 58 كىتاپ ءبىر ميلليون 624 مىڭ تارالىممەن جۇرت قولىنا ءتيىپ, جىل سوڭىنداعى تازا پايدا 930 000 سومدى قۇراعان. «ناۋرىز تويى», «شىلدەحانا», «سۇندەت تويى». «ۇيلەنۋ تويى» سەكىلدى ءداستۇر كىتاپتارى دا سول ۋاقىتتا جارىققا شىعىپ جاتتى. بۇعان ۇيىتقى – تاعى سۇلتاعاڭ.
«...قازاق تەلەديدارىنىڭ نەگىزىن قالاۋعا ەڭبەگى سىڭگەن ەكى ادام بولسا, بىرەۋى وسى – سۇلتان ورازالين... تىرىدەي كورگە تۇسە جازداعان انا ءتىلىمىزدىڭ تۋىن كوتەرىپ, العاش ماسەلە قويۋعا باتىلى بارعان كىم؟! ول – سۇلتان ءشارىپ ۇلى! و دۇنيەلىك بولىپ كەتكەن ايتىستى اللانىڭ وزىمەن كەلىسكەندەي قايتا تىرىلتكەن كىم؟! وسى – سۇلتان ءشارىپ ۇلى!», دەگەن فاريزا اقىن وڭعارسىنوۆا بايلامى قايراتكەر قازاقتىڭ بۇكىل بولمىسىن ايقىنداپ تۇرعانى انىق. مەملەكەتتىك ءتىل دارەجەسى بار ءتىلدىڭ بەدەلىن ودان ءارى كوتەرۋ ماقساتىندا 1993 جىلدىڭ باسىندا قۇرىلعان وتاندىق ءتىل كوميتەتىنىڭ تۇڭعىش توراعاسى بولىپ بەكىتىلۋى, ونىڭ ىسكەرلىگىنە سەنگەندىكتەن ەكەنى ءسوزسىز. بۇرىن ىرگەتاسى بولماعان مەكەمەنىڭ ەرەجەسىن جاساپ بەكىتۋ, جۇمىسىن جۇيەلى جۇرگىزۋ, وبلىس, اۋدانداردان باسقارمالار اشۋ – ۇلت ءتىلىنىڭ باسىمدىلىعى ءۇشىن جاسالعان ۇلى سەرپىلىس ەدى. ءتىل كوميتەتىنىڭ قۇزىرەتى ول كەزدە مينيسترلىكتەن جوعارى تۇردى. مينيسترلىكتەردە ءتىل ماسەلەسى تۋىنداپ جاتسا, ول تەكسەرىلىپ, ءتيىستى ادامدار كوميتەتتىڭ القا جينالىسىندا ەسەپ بەرىپ جاتاتىن. بۇل جۇرتىمىزدىڭ تىلىنە دەگەن ۇمتىلىسىن, جىگەر-قايراتىن وياتىپ قانا قويماي, سەرپىلتتى, سەرگىتتى, رۋحىن كوتەردى. ەل تاۋەلسىزدىگىنە كۇدىكپەن قاراپ جۇرگەندەردىڭ ەكى ويلىلىعىنا مۇنداي ءجىتى قيمىل تىرپ ەتكىزبەدى. باياندى بولاشاققا دەگەن سەنىمىن وياتتى. تەلەديداردا قازاقشا حابارلار بۇرىنعى سارىتاپ جولدان شىعىپ, جاڭا ىزدەنىستەرمەن بەرىلە باستادى. ەلدىك باعىت ءبىرىنشى كەزەككە شىقتى. ءسويتىپ, سىرەسىپ جاتقان سەڭ شىتىنادى, كەي جەرلەردە تاس تالقانى شىعىپ بۇزىلدى. قازاق باسىلىمدارى دا كوبەيىپ, ارىستارىمىزدىڭ بۇرىن جابىلىپ قالعان ەڭبەكتەرى ءار كۇن سايىن جاريالانىپ جاتتى. بۇنىڭ بارىنە ءتىل كوميتەتىنىڭ ەرەكشە ىقپالى بولعانى بەسەنەدەن بەلگىلى. نەبىر القالى جيىندا ولار قازاق ءتىلىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنا تەرەڭدەپ بارىپ, ونى جاساۋشى حالقىمىزدىڭ ەرەكشە دارىنىن جان-جاقتى كورسەتتى. بۇرا تارتىپ, بۇلتاقتاعاندارعا ء«تايت!» دەپ تىك تۇرعان كەزدەرىنە تالاي كۋا بولدىق. ءا.قايداري, ت.قورداباەۆ, ءو.ايتباي ۇلى, باسقادا ۇلت زيالىلارى ءتىل كوميتەتىنە جاناشىر بولىپ ءجۇردى. قالامگەرلەر دە, وزگە دە رۋحاني سالانىڭ وكىلدەرى جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, ءتىل تاعدىرىنا كەلگەندە كەمەلدىك تانىتتى. سونىڭ ءبىر دالەلى, بەت-بەدەلگە قاراماي تۋرا ايتاتىن جازۋشى تاحاۋي احتانوۆتىڭ سۇلتان ءشارىپ ۇلىن: «قاراعىم, قاتتى قۋانىپ تۇرمىن. پرەزيدەنتىمىزدىڭ بۇل جارلىعى وتە يگىلىكتى ءىس بولدى. ال سەنى قويعانىنا, ءتىپتى, ريزامىن. ەلگە, تىلگە جانى اشيتىن ازاماتسىڭ. ەندى ايانبا! قولداۋ, قورعاۋ كەرەك بولسا بارمىز عوي. ءتىل ءۇشىن كۇرەسكەن بابالارىمىزدىڭ امان قالعانى جوق ەدى, بىراق سەنىڭ زامانىڭ باسقا. دوسىڭ دا, دۇشپانىڭ دا كوبەيەر, تەك ساق بول, باۋىرىم!», دەپ اعىنان جارىلۋى, قولداپ دەمەۋى سونىڭ ايعاعى.
ەلوردانىڭ وركەندەۋىنە, اسىرەسە العاشقى كەزدەگى شەنەۋنىكتەر قالاسىنان – رۋحاني ورتالىققا اينالۋىنا ءوزى سەكىلدى زيالىلارمەن بىرگە ءجۇرىپ, سۇلتەكەڭ دە كوپ ۇلەس قوستى. قازىر ۇلتتىڭ بەل بالاسى – جۇرت ازاماتى دارەجەسىندەگى ساناۋلى ابىز اعالاردىڭ قاتارىندا, ءبۇتىن بولمىسىمەن, قازاقى قالپىمەن اباي قاعيداسىنا سالساق سۇيەر ۇل, سۇيسىنەرلىك ىسىمەن ۇلگى بولىپ كەلەدى. شىڭعىس ايتماتوۆتاي ۇلى تۇلعا: «مەن الەمدىك تەلەديداردىڭ قۇدىرەتىن بىلەمىن. سونداي ونەردىڭ تۇتقاسىن ۇستاپ, بيىك مادەنيەتپەن ءىس تىندىرىپ جۇرگەن وزىڭدەي ازاماتتار كوپ ەمەس», دەپ دارالاي باعالاپ, قاراداي سۇيسىنگەن سۇلتان ورازالى – قارىمدى قالامگەر, العىر دا الىمدى ۇيىمداستىرۋشى, كوركەم مىنەز كىسى, العان اتاعىنا, شىققان بيىگىنە ەشكىمدە كۇمان كەلتىرە المايتىن, شىن مانىندەگى قايراتكەر قازاق.
سۇلەيمەن مامەت,
جۋرناليست
