1980 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرىندە ءبىرجان سالدىڭ كەلەسى جىلى تويلاناتىن ءجۇز ەلۋ جىلدىق تورقالى تويىنا بايلانىستى زەرتتەۋ جۇمىسىمەن (ول كەزدە مەن قازاق راديوسى مۋزىكا رەداكتسياسىنىڭ باس رەداكتورى ەدىم) كوكشەتاۋعا كەلدىم. از ۋاقىت ىشىندە ءبىرجان سال اۋلەتىمەن تانىسىپ-ءبىلىسىپ, بۇرىن اكادەميك احمەت جۇبانوۆ, الەكساندر ۆيكتوروۆيچ زاتاەۆيچ, بوريس گريگورەۆيچ ەرزاكوۆيچ, تاعى باسقا دا زەرتتەۋشىلەردىڭ, ادەبيەتشى-عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىندە جازىلماعان ءبىراز بەيمالىم دەرەك جيناپ ۇلگەردىم. بۇل اۋلەتتىڭ ورەن-جاراندارىنىڭ فوتوسۋرەتتەرىن دە مول قامتىدىم. «ايبوزىم» ءانىن كازگورودوك اۋىلىندا تۇراتىن شايمۇقان وماروۆ اقساقالدان ماگنيتوفونعا جازىپ الدىم. مىنە, وسىنداي قات-قابات جۇمىستاردىڭ اراسىندا ءبىرجان سالدىڭ كەنجە ۇلى قالكەننىڭ جارى راحيا اپادان دا كوپ اڭگىمە داپتەر بەتىنە ءتۇستى. سول كۇندەردىڭ بىرىندە ول كىسىدەن ءبىرجان سال سۇيگەن ءلايلى جايىندا سۇرادىم. راحيا اپاي سونداي بايسالدى, كورىكتى جان, ك ۇلىمسىرەپ وتىرىپ بىلاي دەدى: – كەشەگى سوعىس جىلدارىندا زەرەندى جاعىندا ءبىر اۋىلعا قۇدالىققا باردىق. سوعىستان تيتىقتاعان ەلدىڭ جاعدايى بەلگىلى عوي, سولاي بولسا دا ءبىزدى قارسى العان اۋلەت جاقسىلاپ كۇتتى. قاراۋىل – ءانشى ەل. قىز-جىگىتتەرى كەزەك-كەزەك اۋەلەتە ءان شىرقادى. سول اندەردىڭ ىشىندە اتامىزدىڭ لايلىگە ارناپ شىعارعان ءۇش ءانى ايتىلدى. جيىندى باسقارىپ جۇرگەن سەرى كوڭىلدى سوزشەڭ جىگىت ماعان وزگەشە ءبىر مەيىرمەن توگىلە قاراپ: – ءبىرجان سالداي اتاڭىزدىڭ ارۋاعىنا مىڭ دا ءبىر راحمەت, ءبىزدىڭ اي مەن كۇندەي سۇلۋ اپامىز لايلىگە عاشىق بولعان! ءيا, كەزىندە بولدى عوي ءبارى. سول كۇندەردە تاراعان اڭىز-اڭگىمە دالانىڭ ەسكەك جەلىمەن قانداي-قانداي جەرلەرگە باردى ەكەن دەسەڭىزشى. ءبىرجان سال لايلىدەي سۇلۋدى سۇيسە, ءبىرجان سالدان تۋعان قالكەن دە وسال ەمەس ەكەن, سىزدەي سۇلۋدى العان! – دەگەنى. مەن ۇيالىپ, بەتىم دىزىلداپ, قايدا تىعىلارىمدى بىلمەدىم. سول قۇدالىقتىڭ ۇستىندە ايتىلعان قىرۋار اڭگىمە اتامىزدىڭ لايلىگە شىعارعان اندەرىنىڭ توڭىرەگىندە بولىپ, بۇرىن ەستىمەگەن ءبىراز جايعا كوز جەتكىزدىم.
مەن كەلىن بوپ تۇسكەندە ءبىراز بۇرىن اتامىز دۇنيەدەن قايتقان ەكەن, سول جىلى ەل ۋلىكول جاعاسىنا قاراي جايلاۋعا كوشىپ بارا جاتقاندا بۇزاۋ توبەنىڭ باسىنداعى قالىڭ قورىمنىڭ ىشىندە جاتقان توپىراعى ەسكىرمەگەن بوز بەيىتكە توقتاپ, دۇعا وقىپ, توقتار مەن ءالىمجان قايناعالارىمىز ءان سالعانى... سول اندەردىڭ ءبىرى – ء«لايلىم» ەكەنى ەسىمدە.
بۇل – ءبىرجان سالدىڭ ءوز اۋلەتىنىڭ كوزى, قالكەنىنىڭ جارى, تۋعان كەلىنى راحيا اپانىڭ لەبىزى.
اكادەميك احمەت جۇبانوۆ «زامانا بۇلبۇلدارى» اتتى كىتابىندا ءبىرجان سال مەن ءلايلىنىڭ ماحابباتىن بىلاي دەپ سۋرەتتەيدى: ء«بىرجان ەل ارالاپ ءجۇرىپ, ارىقبالىق جاقتان قايتىپ كەلە جاتىپ, اعايىندى كولباي, جانباي دەگەندەردىڭ اۋىلىنا كەلەدى. كولباي, جانباي جاس جاعىنان بىرجانمەن شامالاس... مالدى, جاندى ادامدار بولادى. وزدەرىنىڭ مەنمەندىگىمەن, پاڭدىعىمەن اتتارى شىققان. اناۋ-مىناۋ كىسىنى مەنسىنبەيتىن دە مىنەزدەرى بار. ءبىرجاننىڭ حالىق الدىندا اسا بەدەلدى ەكەنىن بىلەدى. ءبىرجاننىڭ وسى اۋىلعا قاراي قيسايعانىن كورىپ, بۇرىننان كوڭىلدەس بولسا دا تانىماعانداي ۇيلەرىنە ەنىپ كەتەدى. مۇنى بايقاپ قالعان ءانشى ىركىلمەستەن, وزىنشە قىر كورسەتىپ, اۋىل شەتىندەگى قوراشتاۋ ءبىر ۇيگە كەلىپ تۇسەدى. قوناقتىڭ اتاقتى ءبىرجان سال ەكەنىن بىلگەن ءۇي يەسى بارىنشا كۇتىپ, ءانشىنىڭ استى-ۇستىنە ءتۇسىپ بايەك بولادى. تاماق ءىشىپ بولعاننان كەيىن ءبىرجان سال ادەتىنشە دومبىراسىن الىپ, ءان سالادى. اۋىل ادامدارى جينالىپ, قوشەمەتتەپ, ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن ءبىرجاننىڭ اسەم اندەرىن تىڭداپ راحاتتانادى. كولباي, جانباي ەكەۋى ءان تىڭداۋعا كەلمەيدى. ءانشىنىڭ داۋسىن ەستىپ, وتىرا الماي تۇرا جۇگىرگەن قارىنداسى ءلايلىمدى دە, بارعىسى كەلگەن كەلىنشەكتەرىن دە جىبەرمەيدى.
ەرتەڭىندە... ءانشىنىڭ اتىنىڭ اياعىنداعى شىدەرى جوق بوپ شىعادى. ونى ەستىگەن ءبىرجان قۇدىق جاققا قاراپ تۇرىپ, اسەم باسىپ سۋ الىپ كەلە جاتقان ءلايلىمدى كورەدى. ءلايلىمنىڭ الدىنان شىعىپ, «شىدەر كورمەدىڭىز بە؟» دەپ سۇراپ, اڭگىمەگە اينالدىرىپ تۇرادى. بۇل سۋرەتتى كورگەن كولباي مەن جانباي قۇدىق باسىندا جۇمىستارى بارداي قارىنداسىنا قاراي جۇرەدى. اعالارىنىڭ ءسوزدى انىق ەسىتەتىن جەرگە كەلۋىن كۇتكەن ءانشى, تاباندا لايلىمگە قاراپ, سۋىرىلىپ, اندەتەدى:
ءلايلىم شىراق!
مەن دە وزىڭدەي جاس ەدىم, جاڭا تالاپ.
بىرەۋگە تاشكەنت بارعان الدىرىپ ەم,
قىزىل جىبەك قىرمىزى پۇت بەس قاداق.
ويدا جوقتا مۇنداي ىلتيپاتقا ۇشىراعانىنا تاڭ-تاماشا قالعان ءلايلىم قاپەلىمدە نە دەرىن بىلمەي اڭىرىپ تۇرعان ورنىندا قوزعالماي قالادى. ءبىرجان بولسا ودان بەتەر ەكىلەنىپ:
ءلايلىم شىراق!
قىران بۇركىت مەن تۇسەر
تاۋدان قۇلاپ,
سەگىز بي سيازىنا قالدىرماي-اق,
كەل, ەكەۋىمىز بىتەيىك قۇپيالاپ,
– دەپ قىنجىلعان ءپىشىن كورسەتەدى. جالىنعانداي:
– وزىمە بەر, شىدەردى تاۋىپ الساڭ,
ەلۋ تەڭگە بەرەر ەم, ءشۇيىنشى الساڭ,
جەردە ءشىرىپ قالسا دا, كوزىم كورىپ,
قىرشىن جاسىم قيىلسىن,
ءبىتىم السام,
– دەپ اياعىن قاتايتا, ءتۇسىن سۋىتا ءتىلىن بەزەپ, ەكى اعاسىنا كوزىن تىگىپ:
ءلايلىم شىراق – اسىل تاسىم!
كولباي, جانباي بىرگە وستىك,
زامانداسىم!
كەلگەن جوق كوكتەن پەرى,
جەردەن شايتان,
شىدەرىمدى ۇرلاعان قارىنداسىڭ, – دەپ ءلايلىمدى ابدەن ساستىرادى. ءبىرجان تاعى دا ەكىلەنىپ, ءىستىڭ جايىن ەندى ءتۇسىنىپ كەلە جاتقان كولباي, جانبايعا, لايلىمگە كەزەك قاراپ, شىدەرىن ماقتاپ:
ءلايلىم شىراق!
تاۋدان اققان سىلدىراپ مەن
ءبىر بۇلاق,
قايىس بولسىن, ءجىپ بولسىن
نەگە كەرەك,
شىدەرىمنىڭ باعاسى قىرىق قىسىراق, −
دەپ ولارمەن قۇنىن كەلىسپەي تۇرعانداي, باسىپ ايتا بەرەدى.
«...مىنا سال تاعى بىردەڭەنى بىلىقتىرار» دەگەندەي كولباي, جانباي ءلايلىمدى ىمداپ, ۇيگە قاراي بۇرادى. «نە بولدى؟» دەپ شۋلاعان ادامدارعا ء«بىزدىڭ لايلىجانعا شىعارىپ تۇرعان ءانى عوي» دەپ ءىستىڭ شىن سىرىن اشقىلارى كەلمەي, سوڭدارىنان ەرگەن جۇرتتى جەكىرىپ, كەيىن ىسىرىپ تاستايدى. «جۇرگەن جەرىندە ءبىزدى جامانداپ جۇرەر» دەپ قورىققان كولباي, جانباي ءبىرجاندى قوناق ەتىپ, سىيلاپ, بىرنەشە كۇن قوندىرىپ, ءان سالدىرىپ, ريزا ەتىپ جونەلتەدى. كەتەر كەزدە جازىقسىز ءبىراز ۇيالتقانى ءۇشىن, ءبىرجان لايلىمگە قاراپ, كەشىرىم سۇراعانداي, شىدەردى قوسپاي, باسقا سوزىندە ەش «قوتىرى» جوق ولەڭمەن ء«لايلىم شىراق» ءانىن ايتىپ, ونى قىزعا ارناعانىن, قايدا بولسا دا ايتىپ جۇرگەندە ءار كەزدە ءلايلىمنىڭ سۋرەتى كوز الدىندا بولاتىنىن سەزدىرەدى. وسىلاي ءبىرجان اندەرىنىڭ ىشىندەگى ءبىر بەلدىسى – ء«لايلىم شىراق» دۇنيەگە كەلەدى.
ء«لايلىم شىراق» – كوپكە بەلگىلى شىعارما. ونى ءتۇسىندىرىپ جاتۋدىڭ كەرەگى از. راديودان دا ءجيى بەرىلەدى. ء«بىرجان-سارا» وپەراسىنا ەندى».
ءبىرجان سال مەن ءلايلى جونىندە ەڭ ءبىر قىزىقتى دەرەك قاراعاندىدا ۇزاق جىلدار تۇرىپ, بۇكىل ارقادا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن سەرگەي نيكيتيننىڭ «سارى-اركا − زولوتايا پلانەتا» دەپ اتالاتىن كىتابىندا جازىلعان. نيكيتين وسى كىتاپتىڭ ىشىنە كىرگەن «پامياتنيك چوكانۋ ۆاليحانوۆۋ» دەگەن وچەركىندە بىلاي دەپ كەلتىرەدى: «لەتوم 1856 گودا چوكان ۆاليحانوۆ پريگلاسيل دۋروۆا ۆ كوكچەتاۆ. (شوقاننىڭ قادىر-قاسيەتىن, ءبىلىم-ورەسى مەن بيىك مادەنيەتىنە ءتانتى بولعان اتاقتى زەرتتەۋشى عالىمدار – پ.سەمەنوۆ-تيان-شانسكي, گ.پوتانين, ا.بەكەتوۆ, ن.ۆەسەلوۆسكي, ا.بەرەزين, ا.ۆاسيلەۆ, مىنە, وسى كورنەكتى تۇلعالاردىڭ قاتارىندا ف.م.دوستوەۆسكي مەن س.ف.دۋروۆ ەرەكشە قۇرمەتپەن اتالادى. دوستوەۆسكي مەن دۋروۆ ومبى تۇرمەسىندە بىرگە وتىرعان. ەكەۋى دە ازىپ-توزىپ, دەنساۋلىعى ناشارلاپ, ابدەن قاجىعان. قىرىق جاستاعى دوستوەۆسكي دۋروۆتان بەس جاس كىشى بولسا دا الپىستان اسقان شال سياقتى بۇگىلىپ قالىپتى. كەيىن ەكەۋىن تۇرمەدەن شىعارادى دا دوستوەۆسكيدى سەمەيگە, دۋروۆتى كوكشەتاۋعا قىزمەت ەتۋگە جىبەرەدى). ۆسەگو ليش گود پروسلۋجيل دۋروۆ ۆ كوكچەتاۆە. نو سدەلال منوگوە. پود پرەدلوگوم سوستاۆلەنيا كوللەكتسي فلورى سارى-اركي ون رازەزجال پو ستەپي, پوبىۆال ۆ بۋراباە, مەزگيل-سورە, كاراۋلە, شورتانداح, اك-كۋلە, اكمولە, اتباسارە», دەپ جازادى. دۋروۆ وسى وڭىرلەردە ءجۇرىپ, قازاق حالقىنىڭ ادەبي-مۋزىكالى فولكلورىن دا زەرتتەيدى, ءانشى-كۇيشىلەردى دە تىڭدايدى. شوقان دۋروۆتىڭ وسى جۇمىستارىنا بەك قىزىعىپ, ونىڭ دەنساۋلىعىن تۇزەۋگە ارەكەت ەتىپ, گۋبەرناتورعا حات جازىپ, بوساتىپ الادى دا, سىرىمبەتتەگى ءوز اۋىلىنا الىپ كەلەدى. بۇل جەردە ءبىراز قىمىز ءىشىپ دەمالعان سوڭ, بۇل ەمدەلۋ بۋرابايدا جالعاسۋى ءتيىس.
شوقان مەن دۋروۆ تارانتاسپەن بۋرابايعا قاراي جولعا شىعىپ كەلە جاتقاندا ءبىر كەرەي اۋىلىنا قونادى. ەكەۋى دە جولسوقتى بوپ قاتتى شارشاعان, توقتاعان ءۇيىنىڭ سىي-سىياپاتىن كورىپ, ەزىلىپ ۇيىقتاپ قالادى. ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا شوقان ويانىپ كەتەدى دە كورشى ءۇيدىڭ بىرىندە شىرقالعان ءاندى ەستيدى. سىرتقا شىعادى. ول زاماتتا سول ۇيگە قاراي بۇرىلادى. ءان ايتىلا بەرەدى. ەندىگى ءبىر ساتتە دۋروۆ تا ويانادى. نيكيتين ەندىگى ەپيزودتى بىلاي دەپ سۋرەتتەيدى: «زاحۆاچەننىي پەسنەي, دۋروۆ ۆىشەل يز يۋرتى ي س ۋديۆلەنيەم ۋۆيدەل تولپۋ ليۋدەي. كازالوس, ۆەس اۋل سوبرالسيا پوسلۋشات پەۆتسا. سەرگەي فەدوروۆيچ پروتيسنۋلسيا ك دۆەري. ەمۋ توتچاس جە ۋستۋپيلي مەستو, ون تيحونكو سەل ريادوم س ۆاليحانوۆىم, كوتورىي كيۆنۋل نا پەۆتسا, شەپنۋل نا ۋحو: «بيرجان سال!»
دۋروۆ ۆگليادەلسيا ۆ پەۆتسا. پەرەد نيم سيدەل مولودوي چەلوۆەك لەت دۆادتساتي پياتي. زدوروۆىي, كراسيۆىي, ناريادنو ودەتىي دجيگيت ۆىگليادەل ۆنۋشيتەلنو. ون پەل, نەپرينۋجدەننو پودىگرىۆايا نا رازۋكراشەننوي پەريامي فيلينا دومبرە.
ۆدرۋگ پەۆەتس ۆزيال وچەن ۆىسوكۋيۋ نوتۋ. گولوس ەگو زازۆەنەل. دۋروۆ, وگلۋشەننىي, نە سۆوديل گلازا س بيرجانا. سال وبورۆال پروتياجنىي, سلوۆنو ۋ ستاي گۋسەي ۆ نەبە, كريك, ۋداريل پو سترۋنام ي زاپەل يگريۆو, كراسوچنو, پريحوتليۆو. رازماشيستايا, بۋينايا مەلوديا ي زادورنىي ناپەۆ ۆسكولىحنۋلي سلۋشايۋششيح. زادۆيگاليس, زاۋلىباليس ليۋدي.
دۋروۆ وت ۆولنەنيا سحۆاتيلسيا زا سەردتسە. چوكان زامەتيل ەگو دۆيجەنيە, سكلونيلسيا س ترەۆوگوي, نو سەرگەي فەدوروۆيچ ۋسپوكويل: – نيچەگو, نيچەگو, دوروگوي چوكان. ەتو وت سچاستيا, وت ۆوسحيششەنيا تالانتوم پەۆتسا. اح, ەسلي بى پوسلۋشالي ەگو ۆ پەتەربۋرگە! چي پەسني ون پوەت؟
– ون سام پوەت ي كومپوزيتور!
بيرجان كونچيل ودنۋ پەسنيۋ, پريكوسنۋلسيا گۋبامي ك دەرەۆياننوي چاشكە س كۋمىسوم, وتدوحنۋل زادۋماۆشيس. نيكتو نە وسمەليلسيا نارۋشيت تيشينۋ.
بيرجان وبۆەل سوبراۆشيحسيا ۆەسەلىم ۆزگليادوم, راسپراۆيل پلەچي, ي ۆدرۋگ دومبرا زاپلياسالا ۆ ەگو سيلنىح رۋكاح. سدەلاۆ نايگرىش, پەۆەتس وبجەگ شالنىمي گلازامي پريسترويۆشۋيۋسيا ۋ ۆحودا مولودۋيۋ دەۆۋشكۋ ي زاپەل سيلنو, رازدولنو:
ليايلي, ليۋبوۆ مويا!
مولودىم, گورياچيم, پىلكيم بىل ي يا.
پيات تيۋكوۆ س باگريانىم شەلكوم
توي پوروي
يز تاشكەنتا منە دوستاۆيلي درۋزيا.
پەسنيا تەپلەلا كاجدىم نوۆىم كۋپلەتوم. بروشەننىي ۆ ساموم ناچالە پەسني ستراستنىي پريزىۆ, ۆدرۋگ وبەرنۋلسيا ۆەسەلىم روزىگرىشەم. ا پود كونەتس پەسني گولوس بيرجانا پودنيالسيا دو تاكوي بۋدوراجۋيۋششەي دۋشۋ زادورنوي سيلى, چتو سلۋشايۋششيە نە سموگلي سدەرجات ۆوزگلاسوۆ ۆوسحيششەنيا ي ۋديۆلەنيا». (سەرگەي نيكيتين. سارى – اركا-زولوتايا پلانەتا. الما-اتا, «جازۋشى», 1976 گ. 185-190 ستر.) ءبىرجان سالدىڭ لايلىگە دەگەن ماحابباتىن, مىنە, باسقا ەشكىم ەمەس, زامانداسى ۇلى شوقان ايتىپ وتىر. بۇل ەش كۇمان كەلتىرمەيتىن شىندىق. شوقان مەن دۋروۆتى تاڭ-تاماشا قالدىرعان ء«لايلىم شىراق!» كەزىندە لايلىگە ارنالعان ء«لايلىم شىراق», ء«لايلىم», «جالعىز ارشا», «شىدەر» دەپ اتالاتىن اندەر تسيكلى ەل اراسىنا ەركىن تاراپ, اڭىز بوپ شەرتىلگەن. وسى اندەردىڭ ء«لايلىم شىراق» پەن «جالعىز ارشا» اندەرىنىڭ سوزدەرى ۇمىتىلعان جوق.
وتىزىنشى جىلداردا كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ ناسيحاتتىق ساياساتىنا ساي كوپتەگەن اندەردىڭ ءسوزى وزگەرتىلگەندە ء«لايلىم» ءانىنىڭ جاڭاشا ءسوزىن سول كەزدەردە (1939 جىل) قازاق راديوسى مۋزىكا رەداكتسياسىن باسقارعان اقىن ماقسۇتبەك مايشەكين بىلاي دەپ جازدى:
ەسەن-امان ءجۇرمىسىڭ, ءلايلىم شىراق؟
جاڭا تاپتىم اۋىلىڭدى كوپتەن
سۇراپ.
جەل تيمەسە, جان تيمەس دەپ جۇرگەندە,
قول ۇستاسىپ جاتپەنەن كەتتىڭ
جىراق.
اققۋ ەدىڭ تارانعان ايدىنداعى,
ۇشتىڭ ۇزاپ قاناتىڭ جايدىڭ داعى.
كولەڭكەڭدى كورسەتپەي كەتە باردىڭ,
قول الىسقان سەرتىڭنەن تايدىڭ داعى.
وسىلاي ما, ەي, قالقا, ايتقان سەرتىڭ,
جۇرەگىمدى جاندىردى عاشىق دەرتىڭ!
مۇنشا نەگە سەن مەنى اۋرەلەدىڭ,
بولماعان سوڭ اۋەلدە باستا ەركىڭ؟!
ء«لايلىمدى» وسى سوزبەن العاش رەت رابيعا ەسىمجانوۆا ورىنداي باستادى. م.مايشەكين ءبىرجان سال مەن ءلايلىنىڭ اراسىنداعى شىن بولعان وقيعادان الشاق كەتپەگەن. نەگىزىن ساقتاعان. اتاستىرعان سالت بويىنشا ءلايلىنىڭ باسقا جانعا ۇزاتىلىپ كەتكەنى وزىنەن-ءوزى بەلگىلى بوپ تۇر. ال ءبىرجان سال ءلايلىنى ۇمىتا الماعان... بۇل جونىندە تەك قانا اكادەميك احمەت جۇبانوۆ ەمەس, بەلگىلى مۋزىكا مامانى بيسەنعالي عيزاتوۆ ءوزىنىڭ ءبىر زەرتتەۋىندە: «پەسنيا كاك مششەنيا براتيا كۋلبايۋ ي جانبايۋ ي ودنوۆرەمەننو ۆوسپومينانيە و ليايلي سوچينيل بيرجان پەسنيۋ «ليايليم شىراك» («ليايلي, موي سۆەتيك»), كوتورايا شيروكو راسپەۆاەتسيا ۆ نارودە. پەسنيا شيروكوگو ي رازدولنوگو حاراكتەرا, گدە «س تەپلىم, نەجنىم ليريزموم راسسكازىاەت مەلوديا و چيستوي نەۆيننوي دەۆۋشكە». ( ب.عيزاتوۆ. «اكادەميك احمەت جۋبانوۆ» 146 بەت. يزد. «جازۋشى». الما-اتا, 1972 جىل).
مۇحامەدجان يماشەۆ ء«ان اتاسى – ءبىرجان سال» دەگەن ماقالاسىندا: ...ءبىرجان سال قوجاعۇل ۇلىنىڭ ارناۋ ولەڭدەرىنىڭ ءبىر توبى ءوز ەلدەسى, اتاقتى سۇلۋ, ءارى ونەرپاز قىز لايلىگە ارنالعان, – دەي كەلىپ:
جايلاعان جولدىوزەكتى كوپ قاراۋىل,
قىزدى اۋىل, قىمىزدى اۋىل,
قىزىقتى اۋىل.
تالپىنعان عاشىعىنا وت جۇرەكتىڭ,
جالىنىن سوندىرە الماس
سوققان داۋىل,
– دەيتىن ليريكالىق شۋماقتى كەلتىرەدى دە: جولدىوزەك – ءبىرجان سال زامانىمەن الىپ قاراساق, ون توعىزىنشى عاسىرداعى كوكشەتاۋ ۋەزىنىڭ زەرەندى بولىسى تەرريتورياسىنىڭ جەرى. مۇندا سەگىزىنشى اۋىل يەسى – جانباي ءلايلىنىڭ اعاسى. لايلىگە ارنالعان «جالعىز ارشا» انىندە «قوزىبايدىڭ ۇيىندە ءماجىلىس بوپ» دەيتىن جول بار. ءيا, قوزىباي دا اتالادى. ول وسى كولباي, جانبايمەن اتالاس ەكەن, مەكەنى – كوگالااعاش دەگەن جەر. ءلايلى مەن ءبىرجان وسى قوزىبايدىڭ ۇيىندە كەزدەسكەن. جانباي ۇلكەن كىسى, ونشا داۋلەتتى ەمەس. ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «اققان جۇلدىزىندا» قوزىباي مەن شوقان دوس... قوزىبايدىڭ جانە ءبىر داعدىسى – جاز – قارشىعا, قىس – بۇركىت دەگەندەي, بوساعاسىنان قىران ارىلمايتىن ەدى. (441-442 بەتتەر) – دەپ جازادى. («قازاق ادەبيەتى», 1987 جىل. 14-تامىز). ال, ا.زاتاەۆيچ: «500 كازاحسكيح پەسەن» دەگەن بەلگىلى كىتابىندا:
نا ۆەرشينە كاركارالينسكيح گور ودينوكي موجەۆەلنيك,
تا ميلايا حوروشو گراموتنو
پو-مۋسۋلمانسكي,
درۋزيا! پري سلۋچاە يگرايتە ي
سمەيتەس!
ۆەد جيزن-نەيزۆەستنو! -كوروتكا لي,
دولگو لي!
– دەپ, ءبىرجان سالدىڭ لايلىگە دەگەن ماحابباتىنا, ءاننىڭ بولمىسىنا قىزىعىپ, ونى چايكوۆسكيدىڭ «پيكوۆايا داما» وپەراسىنداعى گەرماننىڭ: «چتو ناشا جيزن! يگرا!» دەپ ايتىلاتىن ارياسىمەن سالىستىراتىنى قايران قالدىرادى.
* * *
كولباي, جانبايدىڭ رۋى – جاۋار قاراۋىل. بۇرىنعى جايلاعان جەرى – ارىقبالىق ماڭى. وسى جەردەن قۇلاايعىرعا قاراي ىعىسقان, قازىرگى چيستوپولە اۋدانى. وڭتۇستىك شىعىستا – اقان كولى, اقان تاۋى, بۇل وسى كۇنگى – جالعىزتاۋ! ودان ءارى تورەلەر جايلاعان سالقىنكول! وسى جەرلەرگە قونىس تەپكەن ورىستار دەرەۆنيا سالىپ, توڭىرەكتى تارىلتىپ جىبەرگەن. لايلىگە ارنالعان اندەردىڭ حيكاياسىن زەرتتەپ ءجۇرىپ, بۇل ماڭدى كوپ ارالادىم. ول اڭگىمەلەردىڭ ءبىرازىن جازۋشى ەستاي مىرزاحمەتوۆ پەن جۋرناليست, ءانشى كارىم ءىلياسوۆتان دا تالاي رەت تىڭدادىم. ەل اۋزىنداعى ارقيلى دەرەكتەردىڭ ءبار-ءبارىن ءبىرجان سالدىڭ كەلىنى راحيا اپا تەرىسكە شىعارمايدى: «تۋعان قاينىاعام تەمىرتاستىڭ جازىپ جۇرەتىن ءبىر داپتەرى بولۋشى ەدى, اتامىز بەن ءلايلىنىڭ عاشىقتىعىن ءسۇيسىنىپ وتىرىپ ايتقاندا ەرتەگى تىڭداعانداي قىزىعۋشى ەدىك», دەيدى. بۇل اڭگىمەنى 1980-81 جىلدارى ول كىسىنىڭ اۋزىنان قايتا-قايتا جازىپ الدىم.
ءان زەرتتەۋ ءىسىم ەل-جۇرتقا ابدەن ايگىلى بولعان سوڭ, ماعان جەر-جەردەن حاتتار كەلىپ جاتادى. سول حاتتاردىڭ ءبىرىن ساعيدوللا احمەتوۆ دەگەن كىسى قورعالجىن اۋدانىنىڭ كەڭ بيدايىق اۋىلىنان جولداپ, ءبىرجان سالدىڭ تاپتىرماي جۇرگەن:
احوۋ, شىدەرىمدى,
بەرگەن قۇداي ەجەلدەن تىلەگىمدى,
تال تۇستە شىدەرىمدى ۇرلاپ الىپ,
مۇنشا نەگە قورلادىڭ سۇيەگىمدى.
اسىل تاسىم,
كولباي, جانباي بىرگە وسكەن
زامانداسىم,
كوكتەن جەل, جەردەن شايتان ءتىپتى
العان جوق,
شىدەرىمدى جاسىرعان قارىنداسىڭ.
قارا كوكتەن,
شىدەرىمنىڭ باعاسى شىم جىبەكتەن,
ءجىپ بولسا, قايىس بولسا مەن
نە ەتەيىن,
ءىشىم كۇيىپ بارادى سول سەبەپتەن.
ءلايلىم-ءجۇنىس
شىدەرىمنىڭ بالاعى شيستاي كۇمىس,
پوشتاباي اراداعى اپەرمەسە
مۇنىڭ ارتى بولادى ءبىر جيىلىس, – دەپ كەلەتىن «شىدەر» ءانىن جولداپتى.
ءسويتىپ, ءبىرجان سالدىڭ ءلايلى, دەپ سوققان جۇرەگىنەن تۋعان كاۋسار اندەردىڭ تورتەۋى دە وسىلايشا ەل جۇرەگىندە ساقتالىپتى. ال ەل اراسىنا كەڭ تاراعان ء«لايلىم» ءانىن ء(سوزى ماقسۇتبەك مايشەكيندىكى) اقان سەرىنىڭ ءانى دەۋ قاتەلىك. ءدال وسى ءان قازاقتىڭ ەڭ تاڭداۋلى ليريكالىق اندەرىنىڭ ىشىندە بۇلبۇل اۋەزىندەي ەرەكشە دارالاناتىن جايساڭ ءان. ءبىرجاننىڭ تەبىرەنىستى جۇرەگىنىڭ تۇنىعىنان شىققان ءموپ-ءمولدىر ليريكا. اتاقتى كومپوزيتور سىدىق مۇحامەدجانوۆ: «مەن «اقان سەرى-اقتوقتى» وپەراسىن جازعاندا ءبىر ليريكالىق ءساتتى قانداي مۋزىكامەن بەينەلەسەم ەكەن دەپ, كوپ تولقىپ ءجۇرىپ ءبىرجان سالدىڭ «لايلىمىنە» توقتادىم. وپەرا جازۋ پروتسەسىندە مۇنداي مىسالدار بولىپ جاتادى», دەپ ەدى, وسى جولداردىڭ يەسىنە.
...بۇگىندە كوكشە ەلىنىڭ ارمان قۋعان ەركەبۇلان جاستارى: «كوكشەنىڭ ءار جىگىتى ءبىرجان بولسا, كوكشەنىڭ ءاربىر قىزى – ءلايلىم شىراق!» دەپ رومانتيكالىق جىرلاردى شالقىتىپ ءجۇر.
ءىليا جاقانوۆ,
قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ
ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
كومپوزيتور, ونەر زەرتتەۋشىسى
