تاريح ۋاقىتىنىڭ كۇنپاراعىنداعى قازىرگى كەزەڭ – جەر انانىڭ توسىندە بەيبىتشىلىك الەمىن ورناتۋدى اڭىزداي اڭساعان تۇس. ادامزات زەڭگىر كوكپەن تالاسقان شاتتىق شاڭىراعى استىندا سەرگەك سەنىممەن تاماشا ءداستۇردى اشىق دامىتۋعا باستايتىن, تايتالاستاردىڭ ورنىنا توزىمدىلىكتى ۇران ەتەتىن كوشباسشى تۇلعاعا ءزارۋ ەدى.
تاڭداۋ قازاق ەلىنىڭ پەرزەنتىنە – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا ءتۇستى.
ونىڭ سەبەبى: تورتكۇل دۇنيە تۇرعىندارىن ءتانتى ەتكەن تۇلعالىق فەنومەن. تاريحي ۋاقيعالار بارىسىنا ىقپال ەتۋ قابىلەتىن بەرگەن ءتاڭىر جازۋى. ءادىل ارەكەت پەن العىر سانانىڭ سىندارلى توعىسى. دەمەك, تۇتاس قازاق ەلىنىڭ باياندى باعى.
ول بەينە ءبىر پرومەتەيدەي قاراڭعى تۇنەكتى ساۋلەلەندىرەر جارىق ۇسىندى. ءسويتىپ, مەملەكەتتەر اراسىنداعى سۇحبات پەن ءوزارا سەنىم السىرەگەن سىن ساعاتتا ورتاق مۇددەلەستىككە باعىتتايتىن شامشىراق جاندى. الەمدى بيلەگەن كۇڭگىرت كۇدىك سەيىلىپ, اق شۋاق ءۇمىت ورنىقتى.
جۋىردا سەمەيدە ەۋروپا پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتى, ەقىۇ-نىڭ ەكولوگيا جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ پروبلەمالارى بويىنشا جەكە وكىلى سترۋان ستيۆەنسون ءبىزدىڭ شاقىرۋىمىزبەن شاكارىم اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ستۋدەنتتەرى الدىندا لەكتسيا وقىدى. ساياساتكەر: “قازاقستاندىق ليدەر, ءسوز جوق, تۇلعا. سوندىقتان, قازاقستان مەملەكەتىنىڭ ءتوراعالىق ەتۋى تەك سىزدەرگە عانا ەمەس, بۇكىل الەم جۇرتشىلىعى ءۇشىن زور مارتەبە. ويتكەنى, نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاسامپاز قۇرىلىسشى” دەگەن ءبىر پىكىر ايتتى. جاسامپاز قۇرىلىسشى! تۇلعانىڭ الەمدىك دەڭگەيدە دارالانعان كەلبەتىن ەۋروپالىق پارلامەنتاريدىڭ اۋزىنان ايتىلعان وسى ءسوزدىڭ ماعىنالىق جۇگى اشىپ تۇرعانداي.
نەبارى 20 جىلعا تولار-تولماس ۋاقىتتا ورتالىق ازيادا قۋاتتى قازاقستان مەملەكەتىن قۇردى. بابالاردان كەلە جاتقان سان عاسىرلىق ۇلى ارمان – تاۋەلسىزدىكتى ورناتتى. جاي ورناتۋ ەمەس, ءتۇرلى ۇلتتار وكىلدەرىنىڭ وتانى اتانعان قازاق جەرىن بىرلىك پەن بەرەكەنىڭ, ىنتىماق پەن ىزگى نيەتتىڭ قۇتتى مەكەنىنە اينالدىردى.
قايىسپاس قاجىرىن ەلدىك نامىس رۋحىمەن قاتار ۇشتاپ, الماعايىپ قيىن كەزەڭدە ەگەمەن ەلدىڭ كوك بايراعىن جالاۋلاتقان تۇلعالىق قاسيەتتى نەگە ۇلىقتاماسقا؟! وسى ورايدا وقۋ-اعارتۋ سالاسىنىڭ قىزمەتكەرى رەتىندە وي تۋىندايدى. ەرتەڭدى كۇتپەي, ءدال بۇگىننەن باستاپ ەل قورعانى بولار ەرلىكتى, وتانسۇيگىشتىكتى جاس ۇرپاق ساناسىنا ەلباسىنىڭ جەكە مىسالىندا سىڭىرە ءبىلۋىمىز قاجەت. نەگە دەسەڭىز, ۇلت قامقورشىسى بويىنداعى شىنايى جاناشىرلىقتى پرەزيدەنت تۇلعاسىنان كورەمىز. الەم ۇلتتى, حالىقتى ۇلت تۇلعالارى ارقىلى تانىپ بىلەدى. ال قازاق ۇلتىن الەمگە تانىتقان – نۇرسۇلتان نازارباەۆ. جالپى قوعام تاريحي تۇلعانىڭ ءرولىن ەشقاشان جوققا شىعارمايدى. ءبىز ۇلت باسشىسىن قاستەرلەپ, قۇرمەتتەۋدى الەمدەگى وركەنيەتتى ەلدەردەن ۇيرەنسەكشى. ءتىپتى, تەگى ءبىر تۋىسقان تۇرىك حالقىنىڭ وزىندە انادولىدا العاش جاڭا تۇرىك مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاپ, قۇرۋشى مۇستافا كەمال اتاتۇرىك ەسىمىن ماڭگىلىك ۇلتتىق ماقتانىشقا اينالدىرعان. ولاي بولسا, الەم بەيبىت ءومىردىڭ سەنىمدى كەپىلى رەتىندە تانىپ وتىرعان پرەزيدەنتىمىزدىڭ ونەگەلى ءىسىنىڭ, كىسىلىك كەلبەتىنىڭ بۇگىنگى جاستارىمىزعا ۇلگى ەتۋگە باعىتتالعان ءتاربيەلىك جۇمىستاردىڭ تەتىكتەرىن ىسكە قوسۋ كەرەك. وسى ورايدا الاش كوسەمى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ “ ۇلىم دەگەن جۇرت بولماسا, جۇرتىم دەگەن ۇل قايدان تۋادى” دەگەن دانالىق ءسوزى ويعا ورالادى. ۇلتتىڭ كوسەمىن قۇرمەتتەگەنىمىز – حالىقتى قۇرمەتتەگەنىمىز. ەجەلگى داستۇرگە سۇيەنسەك, قازاق ەل باسقارعان حانىن, دۋالى اۋىز بيلەرىن, قول باستاعان باتىرلارىن, عاسىردان عاسىرعا دارىپتەگەن حالىق. جاستارىمىزدىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋدى, ءبىلىمدى ءارى زيالى ازامات ەتىپ تاربيەلەۋدى وسى ارنادان باستاساق يگى.
بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ سەمەي پوليگونى ورنىنا ارنايى اتباسىن بۇرىپ كەلگەن جولىندا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ وراسان سىناق اۋماعىن عانا جاۋىپ قويماي, يادرولىق قارۋدان ادا ايماق قۇرعان باتىل ارەكەتىن بۇكىل الەمدى يادرولىق قارۋدان قۇتقارۋ ءۇشىن بەرىك ءىرگەتاس قالاپ بەردى دەپ باعالاعانى بارشاعا ءمالىم.
ەلباسىمىزعا ارنايى ىزەتپەن “جەر جاھانعا يادرولىق قارۋلانۋدى توقتاتۋعا جار سالۋعا سىزدەن لايىقتى ليدەر جوق” دەگەن ۇسىنىسى قاراما-قايشىلىقتاردىڭ الدىن الا بىلەتىن دانا تۇلعاعا تاعزىمى دەپ باعالايمىز ءوز كەزەگىمىزدە.
ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ارقىلى قازاقستان دا الەم جۇرتشىلىعى الدىندا بىرەگەي پوزيتسيادا ايقىندالدى. قازىرگى زامان تاريحىنىڭ اسا كۇردەلى كەزەڭىندە ەقىۇ-عا باسشىلىق ەتۋشى ەل رەتىندە قازاقستاننىڭ مارتەبەسى بۇرىنعىدان بەتەر جارقىراي ءتۇستى.
اتاپ ايتساق, مەملەكەت باسشىسىنىڭ قۇرعان بەيبىت ەل ۇلگىسىنە باسقالار تالپىنۋدا. سونىڭ ءبىر ايعاعى – اقش پرەزيدەنتى باراك وباما مەن رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆتىڭ ءوز مەملەكەتتەرىندەگى يادرولىق قارۋ تۇرلەرىن اناعۇرلىم شەكتەۋ جونىندەگى شارتقا وتىرۋى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاھارماندىق تۇلعاسى جايلى ءسوز قوزعاعاندا وسىدان جيىرما جىل بۇرىن سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋداعى وراسان ەڭبەگىن ۇرپاققا ناسيحاتتاۋعا ءتيىسپىز. اباي, مۇحتار, شاكارىمدەي ۇلتتىق اقىل-ويدىڭ الىپتارىن ومىرگە اكەلگەن ۇلىلار مەكەنى, قازاق رۋحانياتى مەن مادەنيەتىنىڭ ورتالىعى سەمەي جەرى قىرىق جىل بويىنا جۇرگىزىلگەن سىناقتار سالدارىنان ەكولوگياسى بۇزىلىپ, حالىق ادام ايتقىسىز زارداپ شەكتى. ءبىر ساتتە ەشكىمنىڭ كەلىسىمىنسىز ۇلى اقىن ەلى ۋلى اتوم ەلىنە اينالدى. 1949 جىلدىڭ 29 تامىزىندا كسرو سەمەي پوليگونىندا تۇڭعىش رەت اجال اجداھاسى سانالعان اتوم بومباسىن سىناقتان وتكىزدى. بۇل جويقىن جارىلىس ابرالىنىڭ دەگەلەڭ تاۋىن تىتىرەتە تەڭسەلتتى. كوكجيەكتەن توسىننان جارق ەتىپ پايدا بولىپ, دەمدە بۇلتتانىپ سەيىلەتىن “عاجاپ” ساڭىراۋقۇلاق سۇلباسىن قىزىقتاعان اۋىلدىڭ تالاي قالقانقۇلاق قارا بالاسى ايىقپاس دەرت قۇشتى. سول سەبەپتەن دە, تولەگەن دوسىمنىڭ “زامان-اي” ءانى يادرولىق تاجالدىڭ قۇرساۋىندا “ماڭگىلىك بالا بەينەدە” قالعان تالاي ءلايلالاردىڭ وكىنىشتى ءومىرىنە ارنالعان گيمن دەپ ەسەپتەيمىن. مەكتەپتە “دۇنيە ءجۇزى تاريحىندا” جازىلعان كىشكەنتاي جاپون قىزىنىڭ ساۋلە اۋرۋىنان جازىلۋعا دەگەن ۇمىتپەن قاعازدان مىڭداعان تىرنالار جاساعانىن, ءتيىستى سانعا جەتپەي ءومىرىنىڭ قيىلعانىن وقىپ, كەڭەستەر وداعى بالالارىنىڭ باقىتتى بولاشاعىنا ونداي كەسەلدەردىڭ كەسىر كەلتىرمەسىنە ەشبىر كۇمانسىز بولىپ, ال ءوزدەرىنىڭ يادرولىق تاجال اپانىندا تۇراتىنى قاپەرىنە دە كىرمەدى. كەڭەس وداعىنىڭ اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەنىنىڭ دامۋىنا قازاق كسر-ءىنىڭ تاماشا ۇلەس قوسقانىن ماقتانىش ەتتى.... جالعان يدەولوگيامەن سۋارىلعان سانالار.
سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىندا دەرەك كوزدەرى بويىنشا 40 جىل ىشىندە 500-دەن استام سىناق جۇرگىزىلسە, ونىڭ 117-ءسى جەر بەتىندە ىسكە اسىرىلدى. العاشقى يادرولىق جارىلىس بۇكىل دۇنيە جۇزىنە كەڭەس وداعىنىڭ اجداھا قارۋدىڭ مونوپوليسى ەكەنىن دالەلدەسە, پوليگون ماڭىنداعى ابرالى, اباي اۋداندارى تۇرعىندارىنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعى قۇرباندىققا شالىندى. 40 جىل بويى مىڭ حيروسيمانىڭ كۇنىن كەشتى. الايدا, ولار ونىڭ بارىنەن بەيحابار ەدى.
1957 جىلدارى الماتىدان عالىمدار س.بالمۇحانوۆ, ب.اتشاباروۆ باستاعان توپ پوليگون ماڭىنداعى تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, رادياتسيالىق ساۋلە اسەرىنەن بولعان ەرەكشە دەرتكە “قاينار سيندرومى” دەگەن اتاۋ بەرىلدى. عالىمداردىڭ بولجاۋى بويىنشا يممۋندىق جۇيەنىڭ رادياتسيا اسەرىنەن دارمەنسىز كۇيگە تۇسۋىنەن قاتەرلى وبىر جاسۋشالارى توقتاۋسىز ءوسۋ قاتەرىنە يە بولادى. تاعى ءبىر قاسىرەت پسيحيكالىق تۇرعىداعى اۋرۋلاردىڭ بوي كورسەتۋى ەدى. اق قان اۋرۋى (لەيكوز) قاينار, سارجال, قاراۋىل, دولون, زنامەنكا تۇرعىندارى اراسىندا كوبەيدى. ستاتيستيكالىق دەرەكتەرسىز-اق ايتارىم, مەنىڭ بالالىق شاعىم دەگەلەڭگە ىرگەلەس ورنالاسقان سارجال اۋىلىندا ءوتتى. قارشادايىمىزدان سول قاسىرەتكە كۋا بولدىق. ءبىزدىڭ اۋىلدى يادرولىق جارىلىستىڭ ەپيتسەنترىنە ورنالاسقان دەپ ايتساق تا بولادى. ولاي دەيتىنىمىز, سارجال جەر ءۇستى جارىلىستارى ۇيىمداستىرىلعان جەردەن بار-جوعى 25 شاقىرىم قاشىقتىقتا, ال جەر استى يادرولىق دۇمپۋلەرىنەن 30-35 شاقىرىم ارالىقتا ورنالاسقان. وسى رەتتە سول جارىلىستاردىڭ ارعى تاريحىنا تەرەڭدەي بويلاساق, ادام نانعىسىز ز ۇلىمدىققا تاپ بولاسىز.
ءوز جەرىندە مىلتىقسىز مايداننىڭ قۇرباندارىنا اينالعان حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا ءىس جۇزىندە ەشبىر جاردەم كورسەتىلمەدى. ونى ايتاسىز, دارىگەرلەرگە رادياتسيا اسەرىنەن بولعان اۋرۋلاردىڭ دۇرىس دياگنوزىن قويۋعا تىيىم سالىندى.
مەنىڭ اتامەكەنىمنىڭ ماڭدايىنا وسىنداي قاسىرەت تاڭباسى باسىلىپتى. بۇل زوبالاڭ ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ەشبىر وتباسىن اينالىپ وتپەدى... تەك الپىسىنشى جىلداردان بەرى عانا ءبىر اۋىلدان 500-دەن استام ادام يادرولىق سىناقتىڭ كەسىرىنەن قىرشىنىنان قيىلسا, 150-دەن استامى ونكولوگيالىق ەمحانادا جاتىپ, جارىق ءدۇنيەمەن قوش ايتىستى. ال قانشاما ادام ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ قاسىرەتىنە ۇشىرادى.
قىرىق جىلعا تارتا سوزىلعان جويقىن الاپات بارىسىندا 18 مىڭ شارشى شاقىرىمنان استام اۋماقتا 470 يادرولىق جانە تەرمويادرولىق جارىلىستار جاسالدى. ونىڭ 352-ءسى جەر استىندا وتكىزىلسە, 118-ءى جەر ۇستىندە اشىق تۇردە سىنالدى. وسىنداي سىناقتارمەن قابات سەمەي پوليگونى ايماعىندا حيميالىق جارىلعىش زاتتاردى قولدانۋ ارقىلى 175 جارىلىس جاسالىپ, ولاردىڭ سۇراپىل يادرولىق قۋاتى تەكسەرۋدەن وتكىزىلىپ, جەرگىلىكتى حالىق دەنساۋلىعىنا ادام ايتقىسىز زارداپ اكەلدى.
سەمەي پوليگونىندا جاسالعان بۇل سىناقتاردىڭ جالپى جيىنى حيروسيما قالاسىنا تاستالعان اتوم بومباسىنان 2,5 مىڭ ەسە ارتىق يادرولىق قۋاتتى قۇرادى. كەڭەس وكىمەتى كەلمەسكە كەتكەن سوڭ قازاقتان اۋماعىندا مۇراعا قالعان ۋران ءوندىرىسى مەن يادرولىق قوندىرعىلاردىڭ مول قورى قالعانى بەلگىلى. ناقتىلاپ ايتساق, جاپپاي قىرىپ-جويۋعا ارنالعان 1216 قۇرلىقارالىق بالليستيكالىق وقتۇمسىقتار, كوپ ماقساتتى ستراتەگيالىق “تۋ-95مس” بومبالاعىش ۇشاقتارى, 1400 يادرولىق وقتۇمسىقتارمەن جابدىقتالعان 104 “سس-18” قۇرلىقارالىق بالليستيكالىق زىمىراندار بولدى. بۇل دەگەنىمىز جەر شارىن بەس مارتە جويا الاتىن الەمدە يادرولىق ارسەنالى جاعىنان اقش, رەسەي, ۋكراينادان كەيىنگى ءتورتىنشى ورىندى يەلەنگەنى تاريحتان بەلگىلى.
بۇل دەگەنىمىز قاتەرلى ىسىككە شالىندىراتىن قاسىرەت وشاعى قولدان جاسالدى دەگەن ءسوز. وسىنداي سۇمدىقتى كورىپ-بىلە وتىرا, كسرو اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەنى اتالعان “قۇبىجىق” تەمىر توردىڭ ارجاعىنداعى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن نازاردان تىس قالدىردى. اجال اجداھاسىن اۋىزدىقتاۋعا بەل بۋعان قايسار تۇلعا بولماسا, بۇل قايعى-قاسىرەت ءالى دە قانشاما بۋىندى شارپۋى ءسوزسىز ەدى.
قازاق جەرىندەگى وسىنداي ادام توزگىسىز الاپاتتى توقتاتىپ, تاجالدى تىزگىندەۋدى جوعارىدان تالاپ ەتۋ جايلى جان كۇيزەلىسى ءمارت تۇلعاعا ءبىر ءسات تىنىم بەرمەگەن.
مەنىڭ جازۋ ۇستەلىمنىڭ تارتپاسىندا جاتقان شاعىن كىتاپ بار. ول رەسپۋبليكانىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, بۇرىنعى سەمەي وبلىسى وبكومىنىڭ 1 حاتشىسى بولعان مارقۇم كەشىرىم اعا بوزتاەۆتىڭ “سەمەي پوليگونى “قاينار قاسىرەتى” كىتابى. سول كەزدىڭ شىندىعىن بىلاي دەپ جازىپتى: “1988 جىلدىڭ اقپانىندا وبلىسقا رەسپۋبليكا مينيسترلەر سوۆەتىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ كەلدى. ول كوپتەگەن اۋدانداردا, سونىڭ ءىشىندە شالعايداعى جانە ارتتا قالعان اۋدانداردا دا بولدى, جۇرتتىڭ قانداي جاعدايدا تۇرىپ جاتقانىن ءوز كوزىمەن كوردى, ءبىزدىڭ الەۋمەتتىك جايسىزدىقتارىمىزعا ەنجار قاراي المادى. ن.ءا.نازارباەۆ ءوز پىكىرىن ايتتى: تولىق اۋماعىندا جۇمىس ءىستەپ تۇرعان يادرولىق پوليگوننىڭ بار ەكەندىگى وداقتىق ۇكىمەتتىڭ ايماق تاعدىرىنا ارالاسۋىنا قۇقىق بەرۋى قاجەت, وسىعان وراي كسرو مينيسترلەر سوۆەتىنىڭ ارنايى قاۋلىسىن شىعارتۋ كەرەك دەدى.
رەسپۋبليكالىق ۇكىمەت باسشىسىنىڭ قولداۋى مەن ءتۇسىنۋى ءبىزدى قاناتتاندىرعانداي بولدى. ءبىز بىردەن جۇمىسقا كىرىسىپ كەتتىك تە, كەشىكپەي كسرو مينيسترلەر سوۆەتىنىڭ توراعاسى ن.ي.رىجكوۆتىڭ اتىنا حات دايىندالدى. ن.ءا.نازارباەۆ وعان قول قويىپ, ن.ي.رىجكوۆپەن وداقتىق ۇكىمەتتىڭ ارنايى قۇجات قابىلداۋى تۋرالى كەلىستى”.
بۇل قاۋلى شىعارىلعانعا دەيىنگى وداق تاراپىنان جاسالعان قىسىمداردىڭ سان تۇرىنە توتەپ بەرەرلىك سىندارلى دا جۇيەلى ساياسات جۇرگىزگەن تەگەۋرىندى تۇلعانىڭ كەمەڭگەرلىگىمەن حالىق ساناسى وياندى. سول كەزدە قايراتكەر دوسى ولجاس سۇلەيمەنوۆ ۇلكەن قولداۋ كورسەتتى.
“نەۆادا-سەمەي” قوزعالىسىنىڭ ءدۇنيەگە كەلگەن كۇنى كوز الدىمدا: 1989 جىلدىڭ قىسىندا كۇنى قازىرگى بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, سەناتور عاريفوللا ەسىم بار, ءبىراز جىگىتتەر الماتىدا بىلىكتىلىك جوعارىلاتۋ كۋرسىندا وقىپ ءجۇر ەدىك. 28 اقپان كۇنى جازۋشىلار وداعىنىڭ زالىندا ولجاس سۇلەيمەنوۆ كۇندەي كۇركىرەگەن ايبىندى داۋىسىمەن ايگىلى ۇندەۋدى وقىدى. سول كەزدە ونىڭ قاسىنا الدە ءبىر ءتۇسى سۋىق ادام جاقىنداپ بارىپ, ميكروفونىن سۇرادى. ارينە, ءبىزدى ۇرەي بيلەدى. جەلتوقساننان كەيىن ونداي سەزىمنىڭ بولۋى ءتۇسىنىكتى گوي. بىراق, جاڭاعى كىسى “وسى زالدا ءۇش ءجۇز ادام وتىرسا, سىرتتا ءۇش مىڭ ادام تۇر. سوندىقتان دىبىس كۇشەيتكىش قوندىرعىلاردى ىسكە قوسىڭىزدار, سىرتتاعىلار دا ەستىسىن, – دەدى. مىنە, قۋاتتى حالىقتىق قوزعالىس قانات قاقتى. وعان سەرپىن بەرگەن دەگدار تۇلعانىڭ پارمەنى ەدى. حالىقتىق تولقۋلار سول جىلعا جوسپارلانعان 18 جارىلىستىڭ ون ءبىرىنىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك تۋعىزدى. جەر-جەردەن پوليگوندى جابۋدى موينىنا العان “قايراتكەرلەر” ساياسات ارەناسىنا ۇمتىلىپ, ۇپاي العىسى كەلگەندەر دە تابىلدى.
بىراق, ءبىز بۇگىن اسا ماڭىزدى تاريحي فاكتىلەردى قايتالاۋدان تىنباۋىمىز كەرەك.
1989 جىلعى 21 ءساۋىر كۇنى پوليگوندا 50 كيلوتوندىق جارىلىس بولدى. ءسويتىپ اسكەري-ونەركاسىپ كەشەنى ناقتى قوقان-لوققى كورسەتتى. سول كەزدە “سەمەي يادرولىق پوليگونى تۋرالى” ورتالىق كوميتەت ساياسي بيۋروسىنىڭ قاۋلىسىنىڭ جوباسى شىعادى. جوباعا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى گ.ۆ.كولبين قول قويادى. قازاق كسر مينيسترلەر سوۆەتىنىڭ توراعاسى ن.ءا.نازارباەۆ حالىقتىڭ شەككەن زارداپتارىن جويۋعا قاتىستى ماسەلە كوتەرىلمەگەن دەپ, جوباعا قول قويۋدان باس تارتادى. قاۋلىعا حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن زەرتتەيتىن شارالار كەشەنىن جانە ارنايى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋ تۋرالى تارماقتاردىڭ ەنگىزىلۋىنە تاس-ءتۇيىن تاباندىلىقپەن ىقپال ەتەدى.
تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ ىرگەتاسى ەندى قالانىپ جاتقان كۇرمەۋلى شاقتا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1991 جىلعى 29 تامىزداعى №409 جارلىعىمەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋى تەڭدەسسىز ەرلىككە بارا-بار ەدى.
بۇل “ماعان ارى ءۇشىن جانىن ساداعا ەتەتىن وسىنداي تەكتى حالىققا, مەنى ۇلىم دەپ, پەرزەنتىم دەپ توبەسىنە كوتەرگەن حالىققا, ارعى-بەرگىدەگى قازاق بالاسىنىڭ بىردە-ءبىرىنىڭ پەشەنەسىنە بۇيىرماعان باقىتتى – تولىققاندى, تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋدىڭ باسىندا بولۋ باقىتىن بۇيىرتقان حالىققا قىزمەت ەتۋدەن ارتىق ەشتەڭەنىڭ كەرەگى جوق”, – دەپ اعىنان جارىلا امانات ارقالاعان ءمارت تۇلعانىڭ تولعانىسى.
وسى جارلىققا دەيىنگى جولدا قانشالىقتى ەرىك-جىگەر مەن مەيلىنشە تاباندىلىق جاتىر دەسەڭىزشى! بۇگىندە سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى پرەزيدەنت جارلىعىنىڭ يادرولىق قارۋسىز ەل مارتەبەسىنىڭ بيىگىن بەلگىلەگەن, ادامزات دامۋىنداعى بەيبىت قوعام ءۇشىن جاسالعان بىردەن-ءبىر باتىل تاريحي قۇجات ەكەندىگىن تورتكۇل دۇنيە تۇگەل مويىنداپ وتىر.
پوليگون زاردابىن جارتى عاسىرعا جۋىق تارتىپ, يادرولىق سىناقتان پايدا بولعان قايعى-قاسىرەتتەن ءبىر ءسات كوز اشىپ, باس كوتەرە الماي كەلگەن حالىق بۇل حاباردى زور ريزاشىلىق سەزىممەن قابىلدادى. بۇل شەشىم جەر شارىنىڭ ميلليونداعان ادامدارىنا قۋانىش سىيلادى, ادامزات بالاسىنىڭ بويىنا يادرولىق سىناقسىز ازات الەم قۇرۋعا بولاتىندىعى تۋرالى سەنىم ۇيالاتتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسى قادامى يمپەريالىق پاسىق پيعىلدى كۇيرەتىپ, يادرولىق قارۋدى يگەرۋ ارقىلى جەر جاھانعا قوجالىق جاساۋعا ۇمتىلعان اشكوزدىلىككە توقتام جاساۋعا بولاتىندىعىن الەم قاۋىمداستىعىنا دالەلدەپ بەردى. جارتى عاسىردان ارتىق ادامزات بالاسىن ءبىرجولاتا جەر بەتىنەن جويىلىپ قۇرۋ قاۋپىن توندىرگەن جويقىن قاتەردىڭ الدىنا توسقاۋىل قويىلدى. 1992 جىلدىڭ 23 مامىرىندا قازاقستان مەملەكەتى ستراتەگيالىق ماقساتتاعى جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىن شەكتەۋ جانە قىسقارتۋعا باعىتتالعان كسرو مەن اقش اراسىنداعى كەلىسىمگە سايكەس ليسسابون حاتتاماسىنا قول قويىپ, ءوز مىندەتتەمەسىن قالتقىسىز جاۋاپكەرشىلىكپەن ورىندادى.
بۇل يگى باستاما الەم جۇرتشىلىعى تاراپىنان دا قىزۋ قولداۋعا يە بولىپ, 1992 جىلى امەريكا حالقى اقش كونگرەسىن يادرولىق سىناقتاردى توقتاتۋعا ءماجبۇر ەتتى. وسىنىڭ سوڭىن الا, 1995 جىلى تىنىق مۇحيتى ارالىنداعى فرانتسۋز پوليگونى قۇرىقتالدى. ال 1996 جىلى لوب-نور شولىندەگى قىتاي يادرولىق جارىلىس الاڭى دا ءوز ءۇنىن ءوشىرىپ, حالىقارالىق موراتوري ورىن الدى. سونىمەن قوسا كەشەگى كسرو-نىڭ جارتى عاسىر يادرولىق قالدىقتارمەن ۋلاعان زارداپتارىن جويۋ اۋىرتپالىعى تەك قازاقستاننىڭ عانا موينىنا تۇسكەن جۇك بولىپ قالدى. وسى رەتتە سەمەي يادرولىق پوليگونى زارداپتارىن تولىقتاي جويۋدى كەشەندى تۇردە شەشۋگە باعىتتالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا ايماقتىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتىپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى جەتىلدىرۋگە باسا نازار اۋدارىلىپ, اۋقىمدى شارۋالار قولعا الىنىپ, ءوز ناتيجەسىن بەرىپ جاتقاندىعىن ايتۋعا ءتيىسپىز.
جۇرتىنىڭ تاعدىرىنا جان-جۇرەگىمەن كۇيگەن كەمەل تۇلعا يادرولىق قارۋسىز الەمدى قۋاتتاعان قادامىمەن جاھان جۇرتشىلىعىن ىزگىلەندىرۋگە باعىتتالعان جاقسىلىقتىڭ جارشىسى بولدى. وتكەن جىلى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنداعى سىناقتاردىڭ توقتاتىلۋىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتا سويلەگەن سوزىندە ەلباسىمىزدىڭ 29 تامىز كۇنىن جاپپاي قىرىپ-جويۋ قاۋلارىن جويۋدىڭ بۇكىلالەمدىك كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى مالىمدەمەسى بۇۇ-دا قولداۋ تاۋىپ, بۇل كۇن “حالىقارالىق يادرولىق قارۋسىزدانۋ كۇنى” بولىپ بەلگىلەندى. بۇكىل الەمدى بىتىمگەرشىلىككە شاقىرعان قازاقستان ليدەرىنىڭ ءبۇل ارەكەتى شارتاراپتان جەر پلانەتاسىنىڭ جاراقاتىنا شيپا بولار دارۋمەندەي باعالاندى. ويتكەنى, قازىرگى تاڭدا دۇنيە جۇزىندە 41 مىڭ 735 يادرولىق وقتۇمسىق ساقتالىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك, بۇل قاتەر جەر پلانەتاسىن ءجۇز مارتە جويىپ قانا قويماي, جالپى كۇن گالاكتيكاسىنىڭ ءوزىن تۇتاستاي قۇرتىپ جىبەرۋگە تولىقتاي قاۋقارلى ەكەندىگىن قازىرگى عىلىم دالەلدەپ وتىر.
ەلباسى 2005 جىلى سەمەيدە شىعىس ءوڭىرى تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋ جيىن وتكىزگەنىندە, ءسوز سويلەۋ مارتەبەسىنە يە بولىپ: “قىرىق جىل بويى اجال توككەن سەمەي پوليگونى ءسىزدىڭ تەگەۋرىندى كۇش-جىگەرىڭىزبەن جابىلدى. بەيبىتشىلىك جولىنداعى بۇل ەڭبەگىڭىزدى بۇكىل دۇنيە ءجۇزى جاقسى بىلەدى, مويىندايدى, باعالايدى! الەمدە يادرولىق قارۋدى قولداپ, پوليگون اشقان پاتشالار كوپ بولعانىمەن, ادامزات تاريحىندا پوليگوندى جاپقان پرەزيدەنت تەك ءسىز عانا”, – دەگەن ەدىم. ارادا 5 جىل وتەر-وتپەستە جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە ارنالىپ ۆاشينگتوندا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 14 ساۋىرىندە وتكەن “يادرولىق لاڭكەستىك قاتەرىن ازايتۋ جانە يادرولىق ماتەريالدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ۇلتتىق شارالار” سامميتىندە بەتاشار ءسوز نۇرسۇلتان نازارباەۆقا, ياعني ادامزات تاريحىندا يادرولىق قارۋدان باس تارتقان تۇڭعىش ەلدىڭ باسشىسىنا بەرىلۋى وسى اقيقاتتى بەكىتە تۇسكەندەي.
وسى سامميتتە اقش پرەزيدەنتى باراك وباما قازاقستاندى يادرولىق قارۋسىزدانۋ جونىندەگى الەمدەگى كوشباسشى ەل دەپ تانيتىنىن مالىمدەدى. بۇل ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋشى مەملەكەتتىڭ باسشىسىنا بەرىلىپ وتىرعان لايىقتى باعا.
يادرولىق قارۋسىزدانۋدىڭ تۇعىرناماسىن العاش جاساعان قازاق ەلىنىڭ جارقىن ۇلگىسىنە دەگەن ىلتيپاتقا سامميتتەگى الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ ورتاق پىكىرلەرى دە ايعاق.
تاجال تۇنەگىن تۇنشىقتىرعان نۇر تۇلعانىڭ قايراتكەرلىك ارەكەتى ءبىر عانا قازاق ەلىنىڭ جارقىن كەلەشەگى ءۇشىن ەمەس, بارشا جەر جاھاننىڭ بۇتىندىگىن ويلاعان كەمەل دە كورەگەن ساياساتىنىڭ جەمىسى ەكەندىگى ءسوزسىز.
ەرلان سىدىقوۆ, شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور.
دۇنيەجۇزىلىك قوزعالىستىڭ كوشباسشىسىسىز
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتىنا پاۆلودار وبلىسىنداعى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى ماعاۋ سىزدىقوۆتان, ماي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, اتاقتى شوپان راقىمجان ىبىراەۆتان جانە ماي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, جىلقىشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى سماعۇل قۇرمانوۆتان جەدەلحات كەلىپ ءتۇستى. وندا بىلاي دەلىنەدى:
“اسا مارتەبەلى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى! ءبىز, سەمەي يادرولىق پوليگونىمەن شەكتەس ورنالاسقان پاۆلودار وبلىسى ماي اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى, ءسىزدىڭ 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىنداعى سەمەي پوليگونىن جابۋ جونىندەگى جارلىعىڭىزدى زور قۋانىشپەن قارسى العان ەدىك. وسىلايشا, قازاقستان يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان الەمدەگى ءبىرىنشى ەل بولىپ تانىلدى.
سىناق ايماعىندا تۇرعاندىقتان, كورگەن ازابىمىز از ەمەس. سوندىقتان ۆاشينگتوندا وتكەن سامميتتە اتوم قارۋىن سىناۋدان زارداپ شەككەن سەمەي سىناق ايماعىن قالپىنا كەلتىرۋگە بايلانىستى ناقتى ۇسىنىستار ايتىلۋى بولاشاققا سەنىم بەردى. ءسىزدىڭ ادامزاتتىڭ دامۋىن قورعاۋداعى, حالقى-ڭىزدىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋداعى قادامدارىڭىز كوڭىلگە مەدەۋ بولىپ وتىر. يادرولىق اتوم قارۋىنا قارسى كۇرەستەگى دۇنيەجۇزىلىك قوزعالىستىڭ باسشىسى بولىپ وتىرسىز. ساليقالى ساياساتىڭىزدىڭ جانە ۇلكەن بەدەلىڭىزدىڭ ارقاسىندا الەم قاۋىمداستىعىنىڭ قۇرمەتتى مۇشەسى اتاندىق. ءبىز قازاقستاننىڭ وسىنداي جەتىستىكتەرىن ماقتان ەتەمىز”.
جەدەلحاتتارىنىڭ سوڭىندا پاۆلودارلىق سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى قازاق ەلى حالىقارالىق دەڭگەيدە ۇلكەن ابىرويعا يە بولا بەرسىن, الەمدە بەيبىتشىلىك ورناتۋ جولىنداعى ىستەرىڭىزگە زور تابىس تىلەيمىز, دەيدى.
