ادەبيەت • 02 ناۋرىز، 2021

قازاقى بولمىستى ءحارري پوتتەر

108 رەت كورسەتىلدى

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ جولداۋىندا وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ سپورتتىق جانە شىعارماشىلىق الەۋەتىنە اسا نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن ايتا كەلىپ: «بالالار ءۇشىن قاتەرلى بۇگىنگىدەي اۋمالى-توكپەلى زاماندا ولاردىڭ كۇش-جىگەرى مەن قىزىعۋشىلىعىن دۇرىس ارناعا باعىتتاۋ اسا ماڭىزدى. بالالار مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاعى ەمەس پە؟!

ءتىل يگەرۋ ءۇشىن بالالار ادەبيەتىنىڭ اتقاراتىن ءرولى زور. سوندىقتان قازاق قالامگەرلەرىنىڭ ۇزدىك شىعارمالارىنا قوسا، بالالارعا ارنالعان شەتەل جازۋ­شى­لارىنىڭ دا تاڭداۋلى تۋىندىلارىن اۋدارىپ، كوپتەپ باسىپ شىعارۋدى جانە تاراتۋدى قولعا العان ءجون» دەدى. وسى رەتتە اعىلشىن جازۋشىسى جوان ك.روۋليڭ اتى الەمگە جايىلعان ء«حارري پوتتەر» رومان-ەرتەگىسى Steppe and World باسپاسى تاراپىنان قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ باسىلۋى قازاق قوعامىن سەلت ەتكىزگەنىمەن قاتار، قازاق ادەبيەتى، سونىڭ ىشىندە بالالار ادەبيەتىندە سوڭعى جىلدارى كەزدەس­پەگەن توسىن دا ۇلكەن جاڭالىق بولعانى داۋسىز. بۇل الەمدە ەڭ كوپ تارالعان بەستسەللەر شىعارماعا اينالعان ج.ك.روۋليڭ حانىمنىڭ پوتتەريانا جيىنتىعىنىڭ جەتى كىتابىنىڭ العاشقىسى – ء«حارري پوتتەر مەن ءپالساپا تاس» دەپ اتالادى.

بۇل تۋىندىنى تەك بالالارعا ارنالعان قيال عاجايىپ ەرتەگى دەپ تانۋ قاتەلىك بولار ەدى. كىتاپتىڭ باستى ەرەكشەلىگىنىڭ ءوزى – ونىڭ وقىرماندارىنىڭ جاس تال­عا­­ماي­تىندىعىندا. ول بالالار مەن جاس­وسپىرىمدەردى دە، ەرەسەكتەردى دە ال­عاش­قى بەتىن اشقاننان-اق وزىنە باۋراپ، بىرىنەن ءبىرى وتكەن توسىن، تاڭعاجايىپ وقيعالار جەلىسىمەن قىزىقتىرىپ، وزىنە باۋراپ الادى دا، سوڭعى پاراعى بىتكەنشە باس الا المايسىز. راسىندا، سيقىرلاپ قويعان كىتاپ پا دەپ ويلاپ قالاسىز دا، ءوزىڭىز سول كىتاپتىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالىپ كەتەسىز. ء«حارري پوتتەر مەن ءپال­ساپا تاس» كىتابىن قازاق تىلىنە دينارا مازەن، سايات مۇحامەديار جانە ناركەز بەرىكقازى اۋداردى. جوبانىڭ جاۋاپتى رەداكتورى – نازگۇل قوجابەك، كوررەكتورى – ورالاي الەيداروۆا.

كىتاپ جەلىسى بويىنشا وقيعا تو­ق­سانىنشى جىلداردىڭ باسىن­دا ۇلى­بريتانيادا باستالادى. شارانا­سىنان تۇل جەتىم قالعان ون ءبىر جاسار ۇلدىڭ ناعاشى اپايى مەن جەزدەسىنىڭ ۇيىندە وتكىزگەن ۇسقىنسىز ءومىرى، زورلىقشىل بولەسى ءدادليدىڭ مازاعى مەن قورلىعى، ۇلكەندەردىڭ بەزبۇيرەكتىگى وقىرماندى بىردەن حارريگە جاقىنداتىپ، ءۇيىرىپ اكەتەدى. اۆتور كەيىپكەرلەردىڭ، ياعني حوگۋارتس سيقىر مەكتەبىنىڭ وقۋشىلارى، ۇس­تازدارى، قىزمەتشىلەرى، باسقا دا قان­دايى بولسا دا جەكە-جەكە وزىندىك مىنەزىن اسا شە­بەرلىك پەن ايقارا اشىپ بەرگەن، سون­دىقتان دا ولاردى كادىمگى ادام رەتىن­دە قابىلدايسىز. شىعارمانىڭ ءسوز ساپ­تاۋى جەڭىل، ءتىلى ورامدى، وقيعانىڭ جەلىسى، ءوربۋى بىرقالىپتى ءارى جىلدام، رو­ماننىڭ قۇرىلىمى (كومپوزيتسياسى) مى­عىم، اۋدارماسىن وقىعاندا با­سى­نان قازاقشا جازىلعان تۋىندى سەكىلدى مۇ­دىرمەي، راحاتتانا وقيسىز.

روماننىڭ نەگىزگى تاقىرىبى – ادام­گەرشىلىك، ىزگىلىك، مەيىرىمدىلىك، قايىرىم­دىلىق. قالامگەر روۋليڭ ءومىر مەن ءولىم، ەركىندىك پەن قۇلدىق، جاقسىلىق پەن جاماندىق، دوستىق پەن قاستاندىق، مەيىرىمدىلىك پەن جاۋىزدىق، وبال مەن ساۋاپ سىندى – ادامزات اڭگىمەسىنىڭ ماڭ­گىلىك تاقىرىبىن سيقىرلار الەمى مەن سيقىرشى بالانىڭ ءومىرى، ءىس-ارەكەتى، كۇرەسى ارقىلى تاعى ءبىر قىرىنان شەبەر شىڭداعان. ءبىر قىرىنان قاراساڭ، سانقيلى قيال-عاجايىپ بەينەلەرگە تولى قازاق ەرتەگىلەرىمەن سۋسىنداپ وسكەن جانعا ءحارري پوتتەر حيكاياسى تىپتەن جاقىن. ىقىلىم زاماندارداعى التاي اڭىزدارى، پارسى، اراب، تۇرىك اڭىزدارىنان قازاققا سىڭگەن حيكايالارداعى سيقىرشى، الىپ كۇش يەسى، بەساسپاپ كەيىپكەرلەرگە ۇقساستىقتى بۇل كىتاپتان مول تاباسىز. جەزتىرناق، تاۋسوعار مەن كولتاۋسار، جالعىز كوزدى ءداۋ، ديۋ، پەريزات، پەرى («پەرىنىڭ قىزى بەكتورى، شايپاۋ ءسوزدى قوي تورى...»)، جىن شايتان، مىستان كەمپىر، سامۇرىق قۇس، جەتى باستى جىلان نەمەسە ايداھار، جالماۋىز، پەرىشتە، وت انا، ۇماي انا، شويىنقۇلاق، شىنتەمىر، شالقۇيرىق، تازشا بالا، ۇشقىش كىلەم، عايىپ ەرەن – قىرىق شىلتەن، قىلكەڭىردەك، شيبۇت، جارعاقپاس – مىنە، مۇنىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ دە ەرتەگىلەرىمىز دە، اڭىزدارىمىزدا بار عوي. سوندىقتان دا پوتتەر سيقىر الەمى قازاق بالاسى ءۇشىن ەتەنە جاقىن جانە ءوز حالقىنىڭ ءتول تۋىندىسىنا ۇقساس قابىلداۋىنا ەش قيىندىق تۋدىرمايدى. بالالار – الەمدەگى ەڭ ۇلكەن سىنشىلار. ولاردىڭ ەلەگىنەن ءوتۋ قيامەتتىڭ ءىسى. شىنايى جۇرەكتەن شىقپاعان تۋىندىمەن ولاردىڭ كوڭىلىن جاۋلاپ الۋ مۇمكىن ەمەس. روۋليڭ العاشقى كىتا­بى­نىڭ قولجازباسىن ۇستاپ بارعاندا، ون ەكى باسپانىڭ باسشىلارى ايەلدىڭ قالامىنان شىققان شىعارمانى بالالار قابىلدامايدى دەپ مەسەلىن قاي­تارىپ، كەۋدەسىنەن يتەرگەن ەكەن. تەك Bloomsbury باسپاسىنىڭ يەسى نايجەل نيۋتون قىزى اليساعا ۇناعاندىقتان عانا 500 دانا باسۋعا تاۋەكەل ەتكەن. سول العاشقى باسىلىمنىڭ ءبىر كىتابى وتكەن كوكتەمدە جارمەڭكەدە 40 مىڭ دوللارعا ساتىلدى. ء«حارري پوتتەر مەن ءپالساپا تاس» كىتابىنىڭ قازاقشا اۋدارماسى سونشالىقتى ءساتتى، شەبەر شىققان. كيگس كروسس نەمەسە حوگۋارتس دەگەن اتتار ەرسى، بەيتانىس ەستىلگەنى بولماسا، ءسىز تۋرا قازاق ەرتەگىسىن وقىپ وتىرعانداي اسەردە قالاسىز. گارريدى ءحارري، روۋلينگىنى روۋليڭ، گەرميونانى ءحارميونا ەتىپ تۇپنۇسقاعا دا، قازاق اۋدارماسىنا دا جاقىنداتقانى – ەندى قازاق اۋدارماسىنا سەرپىلىس اكەلەتىن، رۋحاني ەركىندىككە تۇرتكى بولاتىن عاجاپ وقيعا. «بولاشاقتا بۇل كۇن ءحارري پوتتەر كۇنى دەپ اتالسا تاڭ قالماسپىن، الەمدە ونىڭ اتىن ەستىمەگەن بالا بولمايدى» دەپ پروفەسسور ماكگوناگال ايتقانداي، ءحارري پوتتەردىڭ قازاقشا اۋدارماسىنىڭ قا­زاق قوعامىنا قوسقان زور ۇلەسى، وڭ ىق­پالىن كەلەر ۇرپاق باعالايتىن كۇن تۋسا مەن تانعالماس ەدىم. ۇزىنبۇت، قار­ماپالدى، ۇلپەك دەگەن قۇلاعىڭا ماي­داي جاعاتىن قازاقى ەسىمدەر التاي اڭىزى كەيىپكەرلەرىنىڭ جالعاسى ىسپەتتى. شىدەر قارعىس، تاس تالقانىن شى­عارۋ، ءبىر كەسە ءشاي، راۋانداپ اتقان تاڭ، مىسى­ق­تابانداپ جىلجۋ، قولاپايسىز جاعداي، قاققان قازىقتاي قالشيىپ ورنىندا تۇرۋ – قازاقتىڭ قاراپايىم قازاق ءتىلى، قازاق مىنەزى بۇرقىراپ تۇرعان جوق پا؟ «رۋحاني جۇتاڭدىقتىڭ ورنىن تولتىراتىن جالعىز دۇنيە بار، ول – الەم ادەبيەتىن انا تىلىندە وقۋ، انا تىلىندە دۇنيەنى تانۋ. وسى جولدا قازاق حالقىنا الەمنىڭ ۇزدىك ادەبي شىعارمالارىن انا تىلىمىزدە تانىستىرۋدى وزىمىزگە ماقسات ەتتىك»، دەيدى باسپا يەسى رايسا سايرانقىزى. باسپا ۇجىمىنا ساتتىلىك تىلەي وتىرىپ، الەم جاۋھارلارىن قازاقتىڭ تورىندە جارقىراتا بەرىڭىزدەر دەيمىن.

 

ەركەگۇل ارىققاراقىزى،

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى «وتىرار كىتاپحاناسى» عىلىمي ورتالىعىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

سوڭعى جاڭالىقتار

الداعى اپتا كۇن جىلىنادى

اۋا رايى • بۇگىن، 12:57

سۇيىسپەنشىلىك ساباعى

ايماقتار • بۇگىن، 12:15

ەلوردادا كۇن جىلىنا باستايدى

ايماقتار • بۇگىن، 10:57

تۇرمەگە كىتاپ سىيلادى

ايماقتار • بۇگىن، 10:10

جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى...

رۋحانيات • بۇگىن، 08:31

تەڭدىك ءتۇبى – بىرلىك

ەلباسى • بۇگىن، 08:03

جەكە كۋالىكتىڭ قاجەتى بولمايدى

ساياسات • بۇگىن، 07:47

تالدىنىڭ ماڭىن تازارتتى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:38

جول ۇستىندەگى مۇزتاۋ

وقيعا • بۇگىن، 07:34

تالدىقۇدىق نەدەن تارىقتى؟

ايماقتار • بۇگىن، 07:33

جاھاندانۋ جايى وزەكتى

قوعام • بۇگىن، 07:24

حالىقارالىق شارتتار قارالدى

پارلامەنت • بۇگىن، 07:14

تاميلانىڭ تارتۋى

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار