بۇگىندە ەلىمىزدە مۇناي-گاز كەن ورىندارىن بارلاۋ جۇمىستارى جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىلىپ كەلەدى. قازىر بۇدان ءبىر عاسىر بۇرىنعىداي جەردىڭ بەتىن قوپارىپ قالساڭ ونىڭ استىنان جىلتىراپ شىعا كەلەتىن مۇناي شيكىزاتى جوق. التىنمەن پارا-پار جەر قويناۋىنداعى تابيعات بايلىعى, قاتپار-قاتپار مۇناي قاباتتارى جىلدان جىلعا تەرەڭدەپ بارادى. مۇنىڭ ءوزى بۇرعىلاۋ ءىسى مەن وسى سالاداعى كاسىبي شەبەرلىكتى, ونىڭ ادىستەرى مەن تاسىلدەرىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەتىنىن ماماندار جاسىرمايدى. مۇندايدا قۇر جالاڭ گەولوگيامەن الىسقا بارا الماسىڭ تاعى بەلگىلى. ونى گەوفيزيكامەن جانە مەحانيكامەن تىعىز بايلانىستىرعان جاعدايدا عانا, جەتى قابات جەر استىنداعى ستراتەگيالىق شيكىزات كوزىنە قول جەتكىزۋگە بولاتىنى انىق.
بۇگىندە ەلىمىزدە مۇناي-گاز كەن ورىندارىن بارلاۋ جۇمىستارى جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىلىپ كەلەدى. قازىر بۇدان ءبىر عاسىر بۇرىنعىداي جەردىڭ بەتىن قوپارىپ قالساڭ ونىڭ استىنان جىلتىراپ شىعا كەلەتىن مۇناي شيكىزاتى جوق. التىنمەن پارا-پار جەر قويناۋىنداعى تابيعات بايلىعى, قاتپار-قاتپار مۇناي قاباتتارى جىلدان جىلعا تەرەڭدەپ بارادى. مۇنىڭ ءوزى بۇرعىلاۋ ءىسى مەن وسى سالاداعى كاسىبي شەبەرلىكتى, ونىڭ ادىستەرى مەن تاسىلدەرىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەتىنىن ماماندار جاسىرمايدى. مۇندايدا قۇر جالاڭ گەولوگيامەن الىسقا بارا الماسىڭ تاعى بەلگىلى. ونى گەوفيزيكامەن جانە مەحانيكامەن تىعىز بايلانىستىرعان جاعدايدا عانا, جەتى قابات جەر استىنداعى ستراتەگيالىق شيكىزات كوزىنە قول جەتكىزۋگە بولاتىنى انىق.
ەلىمىزدە وسىنداي قاتپارى تەرەڭ, قيىندىعى مەن كۇرمەۋى جەتكىلىكتى, يىرىمدەرى مەن استارلارى مول ومىرشەڭ ىسپەن اينالىسىپ جۇرگەن قۇرىلىمداردىڭ ءبىرى بۇرعىلاۋ قىزمەتىنىڭ جىلىك مايىن شاعىپ ىشكەن, ونىڭ مايتالمان ۇيىمداستىرۋشىسى ق.ز.قاسەنوۆ باسقاراتىن «كارپوۆسكي سەۆەرنىي» جشس. ءيا, بۇرعىلاۋ الەمدىك مۇناي ءوندىرۋ تاجىريبەسى مەن داستۇرىندە اسا كۇردەلى, ءىشىن دە, سىرتىن دا وڭايلىقپەن الدىرا بەرمەيتىن ماماندىق ەكەنىن بۇرىننان دا شامالايتىنبىز. وسى سالاداعى كاسىبي مامانمەن كەڭ وي-پىكىر الماسقان كەزدە ءبىز تەك ونىڭ بەتىنەن قالقىپ جۇرگەنىمىزدى ايقىن تۇسىندىك. ءارى بۇرعىلاۋ ءىسىن شەبەر مەڭگەرگەن ادام سالانىڭ وزگە قۇرىلىمدارىندا ءوزىن سۋدا جۇزگەن بالىقتاي ەركىن سەزىنەتىنىن اڭعاردىق.
– مۇنىڭ كۇردەلىلىگى سوندا – مۇناي-گاز شيكىزاتى كوزگە كورىنىپ تۇرعان دۇنيە ەمەس. ارينە, كەيبىر پارامەترلەر مەن كريتەريلەر الدىن الا بەلگىلى بولعانىمەن كەن ورنىن ىزدەۋشىنىڭ تۇيسىكشىلدىگى مەن بولجامپازدىعى جەتىسپەسە ەسىل ەڭبەك زايا كەتۋى ابدەن مۇمكىن, – دەيدى قاينوللا زەينوللا ۇلى بىزبەن اڭگىمەسىندە.
قازىرگى كۇنى ەگەمەن ەل بولعانىمىزعا جيىرما ءۇشىنشى جىلعا اياق باسقان كەزدە مەملەكەتىمىزدە مۇنايشى, سونىڭ ىشىندە بۇرعىلاۋشى جانە بۇرعىلاۋشى-ينجەنەر ماماندىقتارىنا دەگەن سۇرانىس ءبىرشاما شەشىمىن تاپتى دەۋگە بولادى. ال توقسانىنشى جىلداردىڭ باس كەزىندە بۇل ماسەلە ەلدىڭ مۇنايلى باتىس وڭىرىندە وتكىر كۇيىندە تۇرعانىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. بۇل شاقتا ءوز جەرىمىزدە قاسقالداقتىڭ قانىنداي قات ماماندار تاياۋ جانە الىس شەتەلدەردەگى مۇناي-گاز كوزدەرىن بارلاۋ ورىندارىندا قىزمەت اتقارىپ ءجۇردى. سولاردىڭ ءبىرى سول كەزدە رەسەيدەگى ءسىبىر مۇنايىن شالقىتۋ ءۇشىن شارق ۇرىپ جۇرگەن بۇرعىلاۋ ينجەنەرى, تۇمەن يندۋستريالدىق ينستيتۋتىنىڭ تۇلەگى قاينوللا قاسەنوۆ بولاتىن.
اتا-بابالارى سولتۇستىك قازاقستان توپىراعىنان بولا تۇرسا دا, داۋلەتتى اۋلەتكە ءوتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارىنداعى كەڭەستىك تاركىلەۋ ساياساتى سالقىنىن تيگىزبەي قالماپتى. سالقىنىن دەيمىز-اۋ, قاينوللانىڭ اتاسى قاسەن ءتومەنگە, رەسەيدىڭ تۇمەنىنە قاراي كەتىپ, باس ساۋعالاۋعا ءماجبۇر بولعان. ءدال وسى ارادا قاسەن دەپ وتىرعانىمىز قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «ءومىر مەكتەبى» رومانىنا كىرگەن ءارى وسى سۇبەلى ادەبي تۋىندىدا ءوزىنىڭ شىن اتىمەن اتالعان قاسەن اتتى ورتانقولداي كەيىپكەر ەكەنىن ايتا كەتۋدىڭ ارتىقشىلىعى جوق.
ءسويتىپ, قاينوللا رەسەيدە تۋىپ-ءوسىپ, رەسەيدە مەكتەپ, ينستيتۋت بىتىرگەن. سونىمەن بىرگە, كورشى ەلدە 1993 جىلعا دەيىن مۇناي ءوندىرۋ سالاسىندا قىزمەت جاساعان. سول ورتانىڭ بارىندە جالعىز قازاق بولىپ جۇرسە دە ءوزىنىڭ انا ءتىلىن ۇمىتپاعانى, ۇمىتپاق تۇگىلى اۋىزەكى سويلەي ءبىلۋ داعدىسى مەن ادەتىن ءبىر كىسىدەي قالىپتاستىرعانىن بىلاي قويعاندا, ادەبي ءتىل نورماسىن ساقتاي وتىرىپ ءسوز ساباقتاي بىلەتىنى ءبىزدى بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز قاينوللا قاسەنوۆكە قاراي ءبىرشاما جاقىنداتا ءتۇستى. مۇنىڭ سىرىن سۇراعانىمىزدا ول رەسەيدە ءجۇرىپ قازاق تىلىندە شىققان كىتاپتاردى وقۋعا ءمۇمكىندىك العانىن, وسىلايشا, قازاق ەرتەگىلەرى مەن داستاندارىن, «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىن» وقىپ تاۋىسقانىن ايتىپ بەردى. بۇعان, ارينە, اتا-اناسىنىڭ ىقپالى كوپ ءتيىپتى.
كەيىن قاينوللا ەلىمىز ەگەمەندىك العان سوڭ قازاقستانعا ورالدى. مۇنىڭ الدىندا ول الماتىدا دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ءبىرىنشى قۇرىلتايىنا قاتىسىپ, رەسپۋبليكا باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن كەزدەسۋىنىڭ ءساتى ءتۇستى. سول كەزدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قاينوللاعا: «ەلگە ورالعانىڭ ءجون ەمەس پە», دەپ قالىپ ەدى. وسى ءبىراۋىز ءسوز ونىڭ قازاقستانعا ورالۋىنا اسەر ەتتى. كوپ كەشىكپەي «قازاقگاز» ۇلتتىق حولدينگ كومپانياسىنا قىزمەتكە كىرىستى. سول كەزدەگى كومپانيا پرەزيدەنتى ەسەت ازەرباەۆ ونىڭ ءبىر اۋىز ورىسشا ءسوز قوسپاي تازا قازاق تىلىندە مۇدىرمەي ەركىن سويلەگەنىنە تاڭدانىس ءبىلدىرىپتى. قاينوللانىڭ انا تىلىنە دەگەن ىنتىزارلىعى مەن سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ ارعى جاعىندا گەنەولوگيالىق تەكتىلىك قاسيەتتەر جاتقانىمەن دە ەرىكسىز كەلىسۋگە تۋرا كەلەدى. ەگەر ونىڭ ارعى اتاسى جۇرەگى ەلىم, قازاعىم دەپ سوعىپ وتكەن, ءجۇز جاستان ءسال اسىڭقىراپ بارىپ ومىردەن وزعان قوجابەرگەن جىراۋ بولسا, وسىلاي دەمەگەندە نە دەيمىز. بۇل تاريحي تۇلعا اتاقتى «ەلىم-اي» ءانىنىڭ اۆتورى ەكەنىن دە بۇگىندە بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلە بەرمەيدى. ال قوجابەرگەننىڭ اكەسى تولىباي سىنشى ءاز تاۋكەنىڭ كەزىندە «جەتى جارعىنى» شىعارۋعا ارالاسقان زەردەلى جان ەكەنىن قايدا قويامىز. ودان بەرىدەگى سەگىز سەرى دە ق.قاسەنوۆكە الىس ەمەس. سونداي-اق, ءسابيت مۇقانوۆ پەن عابيت مۇسىرەپوۆ كەيىپكەردىڭ اتاسى قاسەنمەن زامانداس, ارالاس-قۇرالاس ءارى ولاردىڭ كوركەم شىعارمالارىنىڭ كەيىپكەرى بولعانىن جوعارىدا ايتتىق.
قاينوللا زەينوللا ۇلى شەت جەردە ءجۇرىپ, ولارعا ءوزىن ناعىز ازامات ءارى كاسىبي مامان رەتىندە مويىنداتا بىلگەنى, تۇمەن وبلىستىق كەڭەسىنە دەپۋتات بولىپ سايلانعانى تەكتىلىكتىڭ ءبىر بەلگىسى ىسپەتتەس. تۇمەن وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى گۋبەرناتورى يۋ.ك.شافرەننيكتىڭ: «ءسىز بىزگە كەرەكسىز, رەسەيدە وزىڭىزگە بارلىق جاعداي تۋعىزىلادى, تۋىپ-وسكەن جەرىڭىز ەمەس پە, وسىندا قالا بەرىڭىز», دەگەنى دە, ارينە, تەكتەن-تەك ەمەس. ونىڭ تاراپىنان مۇنداي قولقا قاينوللا قاسەنوۆكە ارادا ءتورت-بەس جىل وتكەن سوڭ اتامەكەنىنە ورالىپ, الاڭسىز قىزمەت جاساپ جۇرگەن كەزىندە ەكىنشى رەت تاعى دا ايتىلعان ەكەن.
بۇل كەزدە يۋ.ك.شافرەننيك رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ جىلۋ-ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولىپ قىزمەت اتقارعان. ماسكەۋگە كەل, مينيسترلىكتە بىرگە قىزمەت جاسايىق دەيدى رەسەيلىك ءىرى لاۋازىم يەسى. بۇل ۇسىنىسقا ق.قاسەنوۆ: «سەنىمىڭىز ءۇشىن سىزگە كوپ راحمەت, يۋري كونستانتينوۆيچ! دەگەنمەن, ءسىزدىڭ مەنى دۇرىس ءتۇسىنۋىڭىزدى قالايمىن. مەن قازاقپىن عوي. سوندىقتان دا الداعى ۋاقىتتا كاسىبي شەبەرلىگىمدى قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز ءوندىرىسىن وركەندەتۋگە جۇمساعىم كەلەدى», دەپ جاۋاپ قايتارادى.
قاينوللا زەينوللا ۇلى رەسەيلىك مينيسترگە ايتقان ازاماتتىق سوزىندە تۇرا ءبىلدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قازاقستاندا مۇناي قۇبىرلارى جەلىسىن شۇعىل قۇرۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. ايتسە دە, ەلىمىزدە بۇعان دەيىن تۇرەن تۇسپەگەن مۇنداي تىڭ ىسپەن بەتتەسىپ كورگەندەر از ەدى. بۇل سالادا ءوز ءىسىنىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن جان-جاقتى, تەرەڭ بىلەتىن ماماندار مۇلدەم جەتىسپەي جاتتى. وسىنداي ءارى-ءسارى, الماعايىپ شاقتا رەسپۋبليكامىزدا قازاق مۇناي قۇبىرى جۇيەسىن قۇرۋ جونىندە ۇكىمەت شەشىمى قابىلدانىپ, اتالمىش قۇرىلىمنىڭ باسشىلىعىنا رەسەيدە ءجۇرىپ مول تاجىريبە جيناقتاعان قاينوللا قاسەنوۆ تاعايىندالدى. مىنە, بۇگىندە ءتورت اياعىنان تىك تۇرىپ, جان-جاقتى قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن ءارى قازىرگى كۇندە سالانىڭ كۇرەتامىرىنا اينالىپ وتىرعان «قازترانسويل» اق-تىڭ قازاقستان مۇناي-گاز وندىرىسىندەگى العاشقى قادامى وسىلاي باستالعان ەدى.
قاي جەردە جۇرسە دە, قاي ەلدە قىزمەت اتقارسا دا قاينوللا قاسەنوۆكە ءتان قاسيەت – ونىڭ نامىسقويلىعى, نامىستى قولدان بەرمەيتىنى دەي الامىز. اسىرەسە, ۇلتتىق نامىس سىنعا تۇسەتىن ساتتەردە ول بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار دەمەي تۋراسىن ايتىپ, ەلدىك نامىستى اركەز قورعاپ, جوعارى قويىپ جۇرەتىندىگىنە كۋا بولىپ كەلەمىز. ونىڭ قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحىنا قاتىستى قابىرعالى وي-پىكىرلەرى تالاسقا ءتۇسۋشى جاقتىڭ ۋاجدەرى مەن قيسىنىنان الدەقايدا سالماقتى, ورنىقتى ءارى دالەلدى ءتۇسىپ جاتادى.
– ەلدىك پەن مەملەكەتتىلىكتىڭ بەلگىلەرى مەن كورىنىستەرىن بۇرىنعى تاريحىمىزدان دا بايقاي الامىز. ونى ەلەمەۋ تاريحقا قيانات. ەلدىك پەن دەربەس مەملەكەتتىلىكتى مۇرات تۇتقان ابىلاي مەن ابىلقايىر حان ۇلگىلەرى, سىرىم دات ۇلى ونەگەسى, بۇدان بەرىدەگى الاش ارىستارىنىڭ وي-ارماندارى بۇگىندە شىندىققا اينالدى. قادىر اقىن جىرلاعانداي قالىڭ تاريح بولا تۇرسا دا, وقۋلىعى جۇپ-جۇقا ءبىزدىڭ تاريحتىڭ بەتتەرى بۇگىندە تۇگەندەلۋ ۇستىندە. بۇعان ەلباسىمىزدىڭ ءوزى باستاماشى بولعانى سۇيسىندىرمەي قويمايدى, – دەيدى قاينوللا قاسەنوۆ.
نامىس دەگەننەن شىعادى. وسى ورايدا ورىندى ءازىل ايتا ءبىلۋ ارقىلى دا سوزبەن ۇتۋعا, نامىسىن قولدان بەرمەۋگە بولاتىنىن قاينوللانىڭ شەتەلدىك, سونىڭ ىشىندە اعىلشىندىق مۇناي سالاسى الپاۋىتتارىمەن اراداعى ءازىل سوزدەرى ايعاقتاي تۇسەدى. ايتالىق, اعىلشىننىڭ سەر دەگەن ءسوزى قازاقتىڭ سەرى دەگەن تۇسىنىگىنەن شىقسا, دجەنتەلمەن دەگەن جىگىتتەر ءسوزىنىڭ ءتۇپ-توركىنى, ال اعىلشىننىڭ ۋيليام تەككەرەي دەگەن جازۋشىسىنىڭ ەسىمى تەگىم كەرەي دەگەندى ءبىلدىرىپ تۇرعان جوق پا, دەپ ءازىل تاستاعان ەكەن ول اعىلشىندىق ارىپتەستەرىمەن كەزدەسۋ ساتتەرىنىڭ بىرىندە.
سونداي-اق, باتىر, ناعىز ەر-ازامات اڭعال كەلەدى دەگەن دە ءسوز بار حالقىمىزدا. بۇعان دا ءبىر مىسال. سوناۋ 1995 جىلى ق.قاسەنوۆ قاراشىعاناق كەنىشىندە باس ديرەكتور بولىپ تۇرعان كەزىندە قازاقتىڭ قوس ءدۇلدۇل اقىنى, قوس قۇرداس قادىر مىرزا ءالى مەن تۇمانباي مولداعاليەۆ شىعارماشىلىق ساپارمەن كەنشىلەر قالاسى اقسايعا بارسا كەرەك. جاقسى كەزدەسۋ وتەدى. سول كەزدە رەسەيدەن كەلگەنىنە كوپ ۋاقىت وتە قويماعان, الايدا, ەسىمدەرى بالا كەزىنەن جۇرەگىندە جاتتالىپ قالعان قاينوللا قادەكەڭ مەن تۇماعاڭا: «سىزدەردى وسى كەزگە دەيىن ءتىرى ءجۇر ەكەن دەپ ويلاماپپىن», دەپ قويىپ قالىپتى. جينالعان جۇرتشىلىقتىڭ ءبارى ونىڭ سوزىنە دۋ كۇلەدى...
كۇن, سۋ جانە جەل قۋاتى سەكىلدى ارزان ەنەرگيا كوزدەرىن ومىرگە اكەلۋ – جاسىل ەكونوميكانىڭ باستى قاعيداتى بولعانىمەن, ءدال بۇگىنگى كۇنى مۇناي مەن گازعا بالاما قۋات كوزدەرى تابىلا قويعان جوق. ەندەشە, ونىڭ پايدالى اسەر كوەففيتسيەنتىن جوعارىلاتا ءتۇسۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تالاپتارىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرمەك. بۇعان قازاقتىڭ نامىستى ۇلدارىنىڭ ءبىرى قاينوللا قاسەنوۆ باسقاراتىن «كارپوۆسكي سەۆەرنىي» جشس گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارى مەن بۇرعىلاۋشىلار ۇجىمىنىڭ قوسىپ وتىرعان ۇلەسى قوماقتى. قازىر مۇنداعى ۇڭعىلاردىڭ سۇڭگىلەرى جەردىڭ جەتى قابات قويناۋىن تىلگىلەپ كۇن سايىن تەرەڭدەپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى قارساڭىندا قر مۇناي جانە گاز مينيسترلىگىنىڭ «مۇناي-گاز كەشەنىن دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز, قاينوللا قاسەنوۆ ەرتەڭىنە ۇلكەن ۇمىتپەن, سارابدال سەنىممەن جانە سەرگەك سەزىممەن قارايدى.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان».
باتىس قازاقستان وبلىسى.
