ونەر • 23 اقپان، 2021

تراكتورشىنىڭ اپاسى

194 رەت كورسەتىلدى

كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ كەۋدەسىنە شوق باسقانداي ء«اليحان» دەپ اتاپتى اتا-اناسى. ويىن بالاسىنىڭ سارى سوتاناقتاردى تارتىپكە سالۋىنىڭ ءمانى وسىندا جاتقانداي. الاش كوسەمىنىڭ ەسىمىن اتاۋ سول تۇستا يمپەريانىڭ ەرەجەسىنە قايشى كەلەتىن. ايتسە دە وسى ەسىمدە ەرەكشە قۇت بار دەسكەن. جاڭىلىسپاپتى. بۇگىندە تەاتر ءوز الدىنا، قازاق كينوسىندا اجەنىڭ وبرازىن كوركەم سومداپ جۇرگەن كەربەز كەيىپكەردىڭ بىرەگەيى. ءتىپتى ەل اراسىندا «تراكتورشىنىڭ اپاسى» دا اتانىپ كەتتى. وسى ورايدا قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ءاليحان ىدىرىشەۆانىڭ جانسارايىنا ءۇڭىلىپ كورگەن ەدىك.

ەر مىنەزدى قىزدىڭ ەسەيۋ جىلدارى قازاق زيالىلارانىڭ قارا جامىلۋ كەزەڭىمەن قاتار كەلدى. ۇلت قايماقتارىن ۋىسىندا ۇستاعان، ۋىسىنا سىيماعانىن وققا بايلاعان ءداۋپىرىم ءداۋىردىڭ قاندى ديدارى وشپەندىلىككە تولى ەدى. ونەردەن كەندە ەمەس اكە-شەشەنىڭ ۇلتقا جاناشىر بولار ۇل تىلەپ، كەنجە قىزدىڭ اتىن الاش ارداعى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ قۇرمەتىنە قويۋى كورشى-قولاڭدى دا ءبىر سەسكەندىرگەن ەكەن. 50-ءنشى جىلدارى ەل ەڭسەسىن ەندى تىكتەپ كەلە جاتقاندا، كەڭەستىك كەرباققان جۇيەگە قارسى شىققان تۇلعانى ەسكە الۋ اجالعا بەتپە-بەت كەلۋىڭمەن بىردەي. ايتسە دە اكە ارمانى ءورىسىن كەڭگە جايدى.

ءوزى تۋىپ-وسكەن توپىراق ءۇرجار اۋدانىندا وزگە ۇلت وكىلدەرى كوپ تۇرسا كەرەك. سولاردىڭ شەتقاقپايىنا شىداماعان ساتتە بۇرىمدىنىڭ بىلەگىن تۇرە سالىپ، اۋىلدىڭ كوپ سوتقارىنىڭ بىرىنە اينالاتىن ادەتى. اينالام دەپ اينالمايدى-اۋ، سونداعى ءىنى-سىڭلىلەرىنە اراشا ءتۇسىپ، باۋىرلارىن قورعاۋ ءۇشىن جاساعان انتەك ارەكەتى عانا.

«قايبىر كۇشىمىز تاسىعاننان توبەلەسكە بارادى دەيسىڭ. ءبىزدىڭ دە جاي جۇرمەگەنىمىزدى بىلە ءجۇرسىن دەگەنىمىز. اكە-شەشەم قوسىشەكتىڭ قۇلاعىندا وينايتىن. دومبىرامەن قوسىلا ءان ايتقاندا ەستىگەن جاندار اينالا توپتالا قالۋشى ەدى. بىراق ماعان بۇل قاسيەتتەرى دارىماپتى. ەركەلىگىمنىڭ اقىسى رەتىندە نەبىر قيسسا-داستانداردى جاتتاتىپ قوياتىن. ۇيگە قوناقتار كەلسە «قارا جورعا» كۇيىن شەرتەدى. مەن مىڭ بۇرالا بيلەيمىن. اكەم تاۋدا سوۆحوزدىڭ مالىن باعادى. كەيدە اناما وكپەلەگەندە «جايلاۋعا كەتەمىن» دەپ قيعىلىق سالامىن. باۋىرلارىمدى قورعايمىن دەپ توبەلەسىپ جۇرگەندە، ورىستىڭ ءداۋ قارا ءيتى قاۋىپ الدى. ءالى كۇنگە دەيىن تىرتىعى بار»، دەيدى كەيىپكەرىمىز.

بويى الاسا بولسا دا ارمانى اسقاق بولىپتى. كەيدە قازاق بي ونەرىنىڭ حانشايىمى شارا جيەنقۇلوۆا سەكىلدى تانىمال ءبيشى بولعىسى-اق كەلەدى. بىراق وعان قىسقا اياقتارى كەدەرگى كەلتىرەتىندەي. كەيدە قانىش اتاسىنىڭ جولىن قۋىپ، گەولوگيا سالاسىندا قىزمەت اتقارۋعا بەكىنەدى. سولاي بولا قالسا، جۇمىر جەردى قازا-قازا جالىعىپ كەتەتىن سياقتى. كەيدە قاتارداعى بالالارداي ۇشقىش بولىپ، اسپان يگەرىپ، بۇلتتى جارىپ وتۋگە وقتالادى. ايتسە دە بۇل قىز قىزىعار ماماندىق ەمەس ءتارىزدى. ەڭ دۇرىسى ساحنانىڭ سانىنە اينالىپ، ايگىلى ءارتىس اتانۋدى ءجون كورەدى. سول بالا ارمان جاس قىزدى الماتىعا جەتەكتەپ اكەلەدى.

1968 جىلى ءۇرجار اۋدانىنداعى ورتا مەكتەپتى ءتامامداپ، قۇرمانعازى اتىنداعى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتوريانىڭ اكتەرلىق بولىمىنە قۇجات تاپسىرادى. الىستان ات تەرلەتىپ كەلگەنىنشە قابىلداۋ ۋاقىتى ءوتىپ كەتەدى. ودان ماسكەۋدەن ششەپكين اتىنداعى تەاتر ۋچيليششەسىنە قابىلدايدى ەكەن دەگەندى ەستىپ، ەسكى الاڭداعى ۇكىمەت ۇيىنە بارىپ، مادەنيەت مينيسترلىگىنە جۇگىنەدى. الدىنان اتويلاپ جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ باستاعان نەبىر ونەردىڭ نار تۇلعالارى شىعادى. م.گوركيدىڭ «سۇڭقار تۋرالى جىر» اڭگىمەسىنەن ءۇزىندى جانە ءماريام حاكىمجانوۆانىڭ «انا» دەگەن ولەڭىن وقيدى. وكىنىشكە قاراي، بابى كەلىسكەنمەن، قارشاداي قىزدىڭ باعى جانبايدى. سول ساتتە جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ قاسىنا كەلىپ: «قاراعىم، جانىپ تۇرعان قىز ەكەنسىڭ، جاسىما. كەلەر جىلى حاديشا بوكەەۆا دەگەن اپاڭ جاڭادان كۋرس قابىلدايدى. سوعان تۋرا وسى دايىندىعىڭمەن كەلسەڭ بولدى، مىندەتتى تۇردە وقۋعا تۇسەسىڭ» دەپ جىلى سوزىمەن جۇباتىپ، اۋىلىنا شىعارىپ سالادى.

ءبىر جىل اۋداننىڭ ءبىر مەكەمەسىندەگى شاعىن اسحانادا جۇمىس ىستەيدى. ءسويتىپ كەلەر جىلدىڭ كوكتەمىندە ۇستازى، كسرو حالىق ءارتىسى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، پروفەسسور حاديشا بوكەەۆانىڭ كۋرسىنا وقۋعا تۇسەدى. اسسيستەنتى – اتاقتى تەاتر سىنشىسى اشىربەك سىعاي. وسى تۇستا ءسال ارتقا شەگىنىپ، سول كەزدەگى وسىنداي قوس الىپتان ءتالىم العان تالانتتاردى ءتىزىپ كورەيىكشى. «قىز جىبەك» بولىپ قازاقتىڭ جۇرەگىندە ۇيىعان كورىكتى مەرۋەرت وتەكەشوۆا، رياسىز پەيىلى ساحنانى نۇرلاندىرىپ جىبەرەتىن اليسا ءالايداروۆا، جىگىتكە ءتان اساۋلىق پەن الكەۋدەلىك بويلارىن بيلەگەن اسىلبولات پەن تولەگەن، دوسحان مەن اسقاربەك سەكىلدى دارىندىلار. سول جىلى وقۋعا تۇسكەن 17 تۇلەكتىڭ قاي-قايسىسى دا «سەن تۇر، مەن اتايىن» دەيتىن ونەرگە عاشىق جاندار ەدى. سولاردىڭ ىشىندە بوتا كوزىنەن توگىلگەن مەيىر اشىق كۇلكىسىمەن استاسىپ ادامدى الەمتاپىراق كۇيگە تۇسىرەتىن ءاليحاننىڭ بولمىسى ەرەك-تۇعىن. ونى ۇستازى اشىربەك سىعاي دا اڭداسا كەرەك. ءوز ەستەلىگىندە شاكىرتى جايلى كەڭىنەن تولعانىپتى.

«قوس جانارىنان تىنىمسىز جىلتىلداعان وت ۇشقىندارى ونىڭ ىلعي دا ورتكە ورانىپ جاتار ىشكى الەمىنىڭ مازاسىز حابارشىسىنداي كورىندى. لىپ ەتىپ بەت-جۇزگە شىعا كەلەر جەڭىل سەزىم مەن كوكەيدى تولقىتپاعان، جۇرەكتى قوزعاماعان، سۋعا ءتۇسىپ كەتكەن سابىننىڭ كوبىگىندەي تەز ىدىرار، ءاپ-ساتتىك ويلارعا تۇلا بويىمەن قارسى ەدى قارشادايىنان. كوپ تىڭداپ، از سويلەيتىن شاكىرتتىڭ بىرىنەن سانالدى. سۋىرىلىپ كوزگە تۇسپەدى. شەشەنسىپ، شەبەرلىك تانىتۋعا اسا اسىقپادى. ءبارىن دە رەتىمەن، جۇيەسىمەن جوندەۋگە بارىن سالدى. قيىلىپ قىز جىبەك، قىلىمسىپ قاراگوز بولۋعا ۇمتىلمادى دا. ءاليحان، سول باياعى وزگەرمەس ىدىرىشەۆا... سەزىمىن دە، سەزىگىن دە بىلدىرمەيدى. تىمپيعان قالپى. كۇلەدى دە قويادى. بەت-ءجۇزى تۇگەل جىميادى. مۇرنى دا... تاناۋى دا... ەرنى دە... كوزى دە...»، دەگەن ەكەن ۇلاعاتتى ۇستازى.

1973 جىلى ديپلومىن قولىنا الا سالىپ، سەمەيدەگى اباي اتىنداعى دراما تەاترىنا اياق باسادى. اتالعان تەاتردىڭ باس رەجيسسەرى – ەسمۇحان وباەۆ. ديرەكتورى – وتانباي كارىبجانوۆ دەگەن ابزال ازامات. بايىرعى الاشتىڭ استاناسى جاڭادان كەلگەن جاس ءارتىستى جىلى قابىلدايدى. بىردەن كورەرمەننىڭ كوزايىمىنا اينالىپ، كوزگە تۇسەدى. س.ءجۇنىسوۆتىڭ «قىزىم، ساعان ايتام...»، ب.سوقپاقباەۆتىڭ «مەنىڭ اتىم قوجا» تۋىندىلارىنداعى ساۋلە مەن قوجا رولدەرىن زور شابىتپەن ورىندايدى. «قوجاسى» ءتىپتى عاجاپ شىعادى. شاكىرتىنىڭ ساحناداعى ونەرىن تاماشالاعان قوس ۇستازى قايران قالىپتى. كورەرمەندى العاشقى قويىلىمنان-اق تاڭداي قاقتىرعان تالانت يەسى ەكى جىلدان كەيىن، ب.ريموۆا اتىنداعى تالدىقورعان وبلىستىق دراما تەاترىنا اۋىسادى. مىنە، كۇنى بۇگىنگە دەيىن سول كيەلى ساحنادا سان تاعدىرلى كەيىپكەرلەردى نۇسقالاپ كەلەدى.

كلاسسيكالىق دۇنيەلەردە دە، زاماناۋي تۋىندىلاردا دا، كومەديا مەن درامالاردا دا وينادى. ك ۇلىپ تۇرىپ جىلايتىنى، كوزى جاسقا تولىپ قۋاناتىنى ونى وزگە ارتىستەردەن وقشاۋ كورسەتەتىندەي. ەركە قىز، شايپاۋ كەلىن، سوزشەڭ جەڭگەي، كەرەناۋ كەيۋانالاردىڭ تالايىمەن ساحنادا ۇشىراستى. ق.ءبايانديننىڭ «جاڭعىرىعىندا» – اسقار، ق.مۇقامەتجانوۆتىڭ «قايداسىڭ قايداربەگىندە» – الماس، ا.ءۆامپيلوۆتىڭ ء«سۇيىنشى تابىلدى، تابىلدىسىندا» – قىز، ت.احتانوۆتىڭ «كۇشىك كۇيەۋىندە» – گۇلجامال، «كۇتپەگەن كەزدەسۋىندە» – عايني، م.اۋەزوۆتىڭ «قاراكوزىندە» – تەكتى، «ابايىندا» – قارلىعاش، س.ءجۇنىسوۆتىڭ «قىسىلعاننان قىز بولدىعىندا» – مايرا، ت.كاليلاحانوۆتىڭ «التىن بەسىگىندە» – بورتە، م.اقىنجانوۆتىڭ «التىن ساقاسىندا» – كۇنبالا، ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «اقان سەرى-اقتوقتىسىندا» – دامەلى، ش.قۇسايىنوۆتىڭ «الداركوسەسىندە» – دامەتكەن، س.احمادتىڭ «كەلىندەر كوتەرىلىسىندە» – ساتىحان، ف.بۋلياكوۆتىڭ «ۇزاتىلماق كەمپىرلەرىندە» – فاتيما، ن.گوگولدىڭ «ۇيلەنۋىندە» – فەكلا يۆانوۆنا سەكىلدى وبرازدارى ونەرتانۋشىلار مەن تەاتر سىنشىلارى تاراپىنان وتە جوعارى باعالاندى.

ء«اليحاننىڭ كوزى نۇر توگىپ جالتىراپ تۇراتىن، تىعىرشىقتاي قارانىڭ ادەمىسى، ەرەكشە تارتىمى بار ادام. وزىنەن تالاپ ەتكەن نارسەنى تەز قاعىپ الىپ، رەجيسسەردىڭ ايتقانىنان ءدوپ شىعا الاتىن جان. تەاترعا العاش كەلگەندە بويجەتكەندى دە، كەرەك دەسەڭىز بوزبالانى دا سومداپ، كەلە-كەلە ادامزات بالاسى قۇرمەتتەيتىن انا وبرازىنىڭ دا سان قىرىن اشقانىنا كۋا بولدىق. ءاليحاننىڭ وتتى كوزى بال-بۇل جانىپ، ۇرشىقتاي ۇيىرىلگەن قايراتتىلىعى، قانداي ءرول بەرسە دە قۇلپىرتىپ جىبەرەتىن ويناقتىلىعى، وزىنە سەنىمى مول ەڭبەكقورلىعى ونەگە بولارلىقتاي اكتريسا»، دەيدى ونەرتانۋشى زامزاگۇل امىرعاليوۆا.

ونىڭ بالاشا ك ۇلىپ، جايناڭداپ شىعا كەلۋى ايرىقشا جاراسىمدى. ءتىپتى بۇل كەيىپكەردى جاعىمسىزدار قاتارىنا قوسقىڭ كەلمەيدى. د.يسابەكوۆتىڭ «ەسكى ۇيدەگى ەكى كەزدەسۋ»، ي.عايىپتىڭ «انا اماناتى»، ب.مۇقايدىڭ «تويى كوپ ءۇي» قويىلىمدارىنداعى انا رولدەرىن كورسەڭىز، ەرىكسىز يلانىپ، جانارىڭىزعا جاس الاسىز. ال م.اۋەزوۆتىڭ «مەن ءبىر پارتيا، سەن بىردەگى...» ەپيزودتىق رولىنە كورەرمەن ەرەكشە ريزا بولعان. ا.چەحوۆتىڭ «ۆانيا اعاي» قويىلىمىنىڭ ءساتتى شىعۋىنا دا ءاليحان ىدىرىشەۆا ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى، ول جاساعان قارت كۇتۋشى مارينا بەينەسى كورەرمەن جۇرەگىندە ۇزاق ساقتالاتىن كەيىپكەر بولدى. ش.مۇرتازانىڭ «ستالينگە حات» قويىلىمىندا رىسقۇلوۆتىڭ قارىنداسى تۇيمەتايدىڭ رولىندە ويناعان ول ساحنا ونەرىن جەتىك مەڭگەرگەندىگىن بايقاتتى. ونىڭ ءبارى ويلى كورەرمەننىڭ جادىندا.

ءوزى ءسۇيىپ سومدايتىن الىمبەك ورازبەكوۆتىڭ ء«بىر ءتۇپ الما اعاشى» قويىلىمىنداعى دامەتكەن انانىڭ وبرازى تۇلعالىق سيپاتىن اشاتىن سەكىلدى. ەڭ جاقسى كورەتىن ءرولى دە سول. قوعامداعى انا بولمىسىنىڭ ايشىقتى سۋرەتى سوندا بەدەرلەنەدى. ارداگەر ءارتىستىڭ جانارىنان توگىلگەن مەيىرىم ءتىپتى ىستىق. بۇگىندە جاستارمەن جاعالاسپايىنشى دەپ بۇرىندارى ءوزى ويناعان باستى رولدەردى ءىزىن باسقان تالاپكەرلەرگە ءبولىپ بەرگەن. بۇل ءارى وزىنە سىن ءارى جاڭا جۇلدىزدىڭ شامىن جاعۋ.

ۇستازى حاديشا بوكەەۆا ساباق ۇستىندە شاكىرتتەرىن ءبىر سەرگىتىپ الۋ ءۇشىن، ولارعا ءارتۇرلى جانۋارلاردىڭ قيمىل-ارەكەتىن جاساتادى. سوندا جاس ءاليحان مايمىلدىڭ وبرازىن سومدايدى ەكەن. سۇيىكتى شاكىرتى مەشىندى اينىتپاي سالىپ، جينالعان جاستاردى قىران-توپان كۇلكىگە قارىق قىلاتىن بولعان. كەيدە ۇستازى زاماننىڭ بەتالىسىنا كۇيزەلىپ وتىرعاندا، وقۋشىسىنا مايمىل بولۋدى وتىنەدى. تالانتتى ءارتىس تاپ سول ساتتە-اق كوڭىلى قۇلازىعان جاننىڭ جانارىنا كۇلكى ۇيىرەدى. مىنە، سودان بەرى تالاي جىل الماسقانىمەن، اشىربەك سىعاي باس بارماعىن جوعارى كوتەرىپ باعالاعان ءاليحان ىدىرىشەۆا سول بيىگىنەن تۇسكەن جوق. قادىرلى انا، اقجاۋلىقتى اجە، كينو جۇلدىزى...

سوڭعى جاڭالىقتار

مۋتاتسيالانعان ۆيرۋس

مەديتسينا • بۇگىن، 22:15

جىراۋلىق ونەردىڭ جاناشىرلارى

رۋحانيات • بۇگىن، 21:56

Big Tech كومپانيالارىنىڭ قارجىلىق ماسەلەسى

باعدارلامالار • بۇگىن، 21:30

ۇستازى جاقسىنىڭ ۇستامى جاقسى

رۋحانيات • بۇگىن، 18:30

بالقاشتا قار جاۋىپ جاتىر

اۋا رايى • بۇگىن، 15:48

ۇقساس جاڭالىقتار