ۇكىمەت
مال ونىمدەرىندەگى بەلوك ادام تاعامىنداعى ەڭ قۇنارلى ازىق بولىپ ەسەپتەلەدى جانە ونىڭ راتسيونداعى ۇلەس سالماعى 50%-دان كەم بولماۋى كەرەك ەكەن. سونىمەن قاتار, بيولوگيالىق ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى ءىرى قارا مال ءارتۇرلى جەم-ءشوپ قورىن پايدالانىپ, باسقا مال تۇرلەرىمەن سالىستىرعاندا ەتىندە باي بيولوگيالىق قۇندى زاتتاردى قالىپتاستىرادى, وسىدان دا بۇگىندە ءىرى قارا ەتىنە سۇرانىس جوعارى بولىپ وتىر.
سوندىقتان كوپتەگەن دامىعان ەلدەردە, جەر اۋماعىنا قاراماي, ەتتى باعىتتاعى ءىرى قارا مال سانى ءسۇتتى باعىتتاعىلاردان باسىم, اتاپ ايتقاندا, برازيليا, ارگەنتينا, كانادا, فرانتسيا, اۆستراليا ەلدەرىندە ءبىر ءسۇتتى باعىتتاعى ءىرى قارا مال باسىنا 4 ەتتى ءىرى قارا مالى وسىرىلەدى. گەرمانيادا, اقش-تا بۇل قاتىناس – 1:1, ال ءبىزدىڭ ەلدە جالپى ءىرى قارا مال باسىنىڭ 22%-ى عانا ەتتى ءىرى قارا مال باسىن قۇرايدى.
مال ونىمدەرىندەگى بەلوك ادام تاعامىنداعى ەڭ قۇنارلى ازىق بولىپ ەسەپتەلەدى جانە ونىڭ راتسيونداعى ۇلەس سالماعى 50%-دان كەم بولماۋى كەرەك ەكەن. سونىمەن قاتار, بيولوگيالىق ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى ءىرى قارا مال ءارتۇرلى جەم-ءشوپ قورىن پايدالانىپ, باسقا مال تۇرلەرىمەن سالىستىرعاندا ەتىندە باي بيولوگيالىق قۇندى زاتتاردى قالىپتاستىرادى, وسىدان دا بۇگىندە ءىرى قارا ەتىنە سۇرانىس جوعارى بولىپ وتىر.
سوندىقتان كوپتەگەن دامىعان ەلدەردە, جەر اۋماعىنا قاراماي, ەتتى باعىتتاعى ءىرى قارا مال سانى ءسۇتتى باعىتتاعىلاردان باسىم, اتاپ ايتقاندا, برازيليا, ارگەنتينا, كانادا, فرانتسيا, اۆستراليا ەلدەرىندە ءبىر ءسۇتتى باعىتتاعى ءىرى قارا مال باسىنا 4 ەتتى ءىرى قارا مالى وسىرىلەدى. گەرمانيادا, اقش-تا بۇل قاتىناس – 1:1, ال ءبىزدىڭ ەلدە جالپى ءىرى قارا مال باسىنىڭ 22%-ى عانا ەتتى ءىرى قارا مال باسىن قۇرايدى. سوندىقتان دا بولار, بۇگىندە سىرتتان كەلەتىن, ونىڭ ىشىندە باعاسى ايتارلىقتاي قىمبات ءمارمار ءىرى قارا كولەمى ازايماي وتىر. دەگەنمەن دە, سوڭعى جىلدارى مەملەكەت تاراپىنان ەتتى ءىرى قارا شارۋاشىلىعىنا ايتارلىقتاي قولداۋلار جاسالۋدا, مال ەتىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا شەتەلدەردەن اسىل تۇقىمدى ەتتى ءىرى قارا مال ساتىپ الىنۋدا. اتاپ ايتقاندا, «قازاگرو» حولدينگى تاراپىنان جەڭىلدەتىلگەن نەسيە ەسەبىنەن 2011-2012 جىلدارى 30 مىڭعا تارتا انگۋس, گەرەفورد, سيممەنتال تۇقىمدى ەتتى ءىرى قارا مالدار ەۋروپا, اقش, كانادا جانە اۆستراليا ەلدەرىنەن ساتىپ الىندى. سونىمەن قاتار, بۇل ءىس-شاراعا پايدالانىلعان جەڭىلدەتىلگەن نەسيە سوماسىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن مەملەكەت تاراپىنان وتەۋ دە قاراستىرىلدى. دەمەك, بۇل جەردە «قايتارىم قالاي» دەگەن سۇراق تۋىندايدى؟
دەگەنمەن, ءىشىنارا جۇرگىزگەن ساراپتاۋلار بويىنشا, شەتەلدەردەن اسىل تۇقىمدى مال كوپ جاعدايلاردا قاعازداعى دەرەكتەرى, ياعني بىلىكتى مال مامانداردىڭ قاتىسۋلارىنسىز اتقارىلعاندىعى, ساتۋشى ەلدەردە اسىل تۇقىمدى دەگەن مال باستارىنىڭ كوبىنە بىرنەشە تابىنداردان جاساقتالعاندىعى جانە ەڭ باستىسى, ەلىمىز مال شارۋاشىلىعىنداعى ءداستۇرلى مال باستارىن ازىقتاندىرۋ, باعىپ-كۇتۋ ءىس-شارالارىنىڭ, تابيعي, اۋا-رايى جاعدايلارىنىڭ شەتەلدىك مالدار ەرەكشەلىكتەرىنە ساي كەلمەگەندىگى بەلگىلى بولدى. اقىرىندا اتالعان جاعدايلار قۇندى شەتەلدىك مال باستارىنىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن تولىقتاي پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرە بەرمەدى دەۋگە بولادى.
بۇل ءىس-شارانىڭ ناتيجەسى تۋرالى ەلباسى بيىلعى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ءتيىستى لاۋازىم يەلەرىنە قاتتى سىن ايتقان بولاتىن. سونىمەن قاتار, كەزىندە شەتەلدەردەن اسىل تۇقىمدى مال تاسىمالداۋ ەلىمىز مال شارۋاشىلىعى ونىمدىلىگىن جاقسارتۋدىڭ نەگىزگى جولى بولا المايتىندىعى تۋرالى تالاي رەت ايتىلدى دا. بالكىم, وسى سىن-ەسكەرتپەلەردىڭ دە ىقپالى بولعان شىعار, ەلىمىزدە ءىرى قارا شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ ءدۇدامال-تەوريالىق باعدارلاماسىنىڭ دا «ءومىرى» ۇزاققا بارمادى, تاياۋدا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى كەلەشەكتە شەتەلدەردەن بىرىڭعاي اسىل تۇقىمدى مال تاسىمالداۋدىڭ توقتاتىلاتىندىعىن, ەندى وتاندىق مال تۇقىمدارى ءونىمدىلىگىن جەتىلدىرۋگە باعىت ۇستالاتىندىعىن جاريا ەتتى. بۇل مال شارۋاشىلىعى ماماندارى مەن عالىمدارى ءۇشىن كۇتپەگەن ءارى قۋانارلىق جايت بولدى. بۇل ءىس-شارانىڭ ەلىمىزدە جالپى مال شارۋاشىلىعى سالاسى بويىنشا وڭ وزگەرىستەر اكەلەتىندىگىنە مەنىڭ سەنىمىم مول. سوندىقتان دا, بۇگىندە مال شارۋاشىلىعى سالاسى بويىنشا بالەندەي كۇردەلى, شىعىندى ءىس-شارالاردى اتقارماس بۇرىن, ءبىرىنشى كەزەكتە قاجەتتى دەگەن جاعدايلاردى ناقتىلاپ, انىقتايتىن عىلىمي-وندىرىستىك جۇيەنى قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزى زور بولىپ وتىر.
مىسالى, جاسىراتىنى جوق, وتكەن كەزەڭدە, ءبارى دە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن رەفورمالاۋعا بايلانىستى بولىپ جاتقان ۋاقىتشا كورىنىس دەپ, ءبىراز نارسەنى باعالاي الماي, جوعالتىپ العانعا ۇقسايمىز. بۇل تۇرعىدا ەلىمىزدىڭ باسىم بولىگىندە وسىرۋگە ەرتەدەن قالىپتاسقان وتاندىق ەتتى باعىتتاعى قازاقتىڭ اقباس تۇقىمدى ءىرى قارا مالىن ايتار ەدىم. بۇگىندە بەلگىلى بولعانداي, بۇل مال تۇقىمى شەتەلدىك قۇندى دەگەن ەتتى ءىرى قارا مال تۇقىمدارىنان ونىمدىلىك كورسەتكىشتەرى بالەندەي قالىسپاي, ەلىمىز جاعدايىندا ءتوزىمدىلىگىمەن, جايىلىمدىق جاعدايعا بەيىمدىلىگىمەن جانە ازىقتاندىرۋدا تالعامىنىڭ ءتومەندىگىمەن ەرەكشەلەنۋى بۇل مالدىڭ ءبىزدىڭ ەل جاعدايىندا وسىرۋگە اسا ءتيىمدى بولىپ وتىرعاندىعىن كورسەتسە كەرەك. سونىمەن قاتار, مال شارۋاشىلىعى تۇقىمدىق رەسۋرستارىنا مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن دە بوساڭسىتىپ, بۇل ماڭىزدى ماسەلەمەن كەز كەلگەن قۇرىلىمداردىڭ اينالىسۋىنا مۇمكىندىك بەرۋى دە ءتيىمدى بولا قويعان جوق.
مۇنىڭ ءبىر كورىنىسى كەشەگى كەڭەس داۋىرىندە (1980-جىلدارى) ءبىرشاما جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋگە ىقپال ەتكەن, بۇگىندە تيىمدىلىگى كوپ ايتىلسا دا, ءتيىستى قولدانىسقا يە بولماي جۇرگەن, تۇقىمدىق قۇندىلىعى وتە جوعارى ەمبريونداردى پايدالانۋ نەگىزىندە ءسۇتتى , ەتتى ءىرى قارانىڭ اسىل تۇقىمدى تولدەرىن وسىرەتىن شارۋاشىلىقتار قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى دەپ ايتار ەدىم. وسىدان, مال باسى تۇقىمدىق قۇندىلىعىن باعالاۋدىڭ مەيلىنشە ءتيىمدى تەتىكتەرى قالىپتاستىرىلماسا, مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ءسوزىنىڭ ماعىناسى مەن ماڭىزى دا بىرتىندەپ جويىلا بەرەدى. مەنىڭشە, بۇل ماسەلەلەر ءبىرىنشى كەزەكتە اۋدان, اۋىلدىق وكرۋگتەر دەڭگەيلەرىنەن باستاۋ الۋى كەرەك, ال وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيلەردەگى ءتيىستى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار وڭىرلەرگە مال تۇقىمدارىن اۋدانداستىرۋ, شەتەلدىك مال ءوسىرۋ, سەلەكتسيا وزىق تەحنولوگيالارىن تاڭداپ الۋ بويىنشا ۇسىنىستار بەرۋ, مال ماماندارىن وقىتۋ ءىس-شارالارىمەن اينالىسقانى ءتيىمدى بولار ەدى. سونىمەن قاتار, ەلىمىز وڭىرلەرى بويىنشا مال شارۋاشىلىعى ستراتەگياسىن نارىقتىق جاعدايدا ناقتىلاپ وتىرۋ, مال تۇقىمدارىن اسىلداندىرۋ ءىس-شارالارىن مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرۋ ماسەلەلەرىمەن مەملەكەتتىك شەنەۋنىكتەر مەن قوسا شارۋاشىلىق باسشىلارى مەن ماماندارى جانە بىلىكتى عالىمداردان جاساقتالعان ارنايى قۇرىلىم اينالىسسا يگى ءىس بولاتىنىنا سەنىم مول.
ەكىنشىدەن, اسىرەسە, ورتالىق قازاقستان وڭىرىندە ءىرى قارا ەتى وندىرىسىندەگى پروبلەما ەتتى ءىرى قارا تولدەرىنىڭ تاۋلىكتىك سالماق قوسۋ قارقىنىنىڭ ايتارلىقتاي باياۋلىعى, وسىدان بارىپ مالدىڭ سويىستىق سالماعىنىڭ تومەندىگى (320-340 كگ), ياعني ءبىز بۇل كورسەتكىشپەن بۇگىنگى مال باسى ءوسىمى دەڭگەيىندە تاياۋ ارادا ىشكى نارىقتاعى سۇرانىستى دا تولىقتاي قامتاماسىز ەتە المايمىز. سوندىقتان, شەتەلدىكتەر سياقتى ءىرى قارا شارۋاشىلىعىندا الىنعان تولدەردى, ينۆەستيتسيا تۇرعىسىندا, ياعني كەلەشەكتەگى ءونىم كوزى دەپ قابىلدايتىن تۇسىنىك قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. ۇشىنشىدەن, ورتالىق قازاقستان ايماعىندا بۇگىندە پايدالانۋسىز جاتقان كەڭ-بايتاق جايىلىمدىق جەرلەر جىل كولەمىنىڭ باسىم بولىگىندە (200 كۇن) ەتتى ءىرى قارا سويىستىق مالدارىن قۇراماجەمسىز سەمىرتىپ باعۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اتاپ ايتقاندا, مال ازىعى قورى ساندىق, ساپالىق جاعىنان دا شەكتەۋلى بۇرىنعى جەزقازعان وبلىسى شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىندا ەتتى ءىرى قارا تولدەرىن 6-7 ايلىققا دەيىن ءوسىرىپ, بۇل ايماقتىڭ استىقتى بۇقار جىراۋ, وساكاروۆ جانە نۇرا اۋداندارىندا ولاردى ودان ءارى بورداقىلاۋ, سەمىرتۋ ءىس-شارالارى اتقارىلسا, بەرەرى از بولماس ەدى.
تورتىنشىدەن, ءىرى قارا ەتى ءوندىرىسى كولەمى مەن ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن اۋدان, وبلىس دەڭگەيلەرىندە (رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە عانا ەمەس) ەتتى ءىرى قارا شارۋاشىلىعى اسسوتسياتسيالارىن قۇرۋ ءتيىمدى بولاتىن سياقتى.
بۇل ءىس-شارانىڭ باستى ماقساتى لوگيستيكالىق ورتالىقتار قۇرۋ نەگىزىندە ءىرى قارا ەتىن وندىرۋشىلەردى مال ازىعىمەن, سەلەكتسيالىق ءىس-شارالارمەن جانە ونىمدەرىن وڭدەۋ, تۇتىنۋشىلارعا ءتيىمدى باعاعا وتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. ەگەر بۇل لوگيستيكالىق ورتالىقتاردىڭ قۇرامىندا قۇراماجەم دايىندايتىن كاسىپورىندار مەن ەت كومبيناتتارى قىزمەتتەر اتقارسا, بۇل ءىس-شارانىڭ تيىمدىلىگى ەسەلەپ ارتار ەدى. بەسىنشىدەن, بۇگىنگى جاعدايدا مال شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن مال ونىمدەرىنىڭ وزىندىك قۇندارىن تومەندەتۋدە مال باسى ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى جوعارى بولىپ وتىر.
وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە ورتا ەسەپپەن ءسۇت وندىرۋدە ءتيىستى مولشەردەن – 30%, ەت – 35-تەن 50%-عا دەيىن مال ازىعى فيزيكالىق سالماقتا ارتىق جۇمسالادى ەكەن, ياعني مال ونىمدەرى وزىندىك قۇندارى 15-25%-عا دەيىن ارتادى دەگەن ءسوز. مۇنداعى نەگىزگى سەبەپ, راتسيونداعى مال ازىعىنىڭ, اسىرەسە, بەلوك, قانت زاتتارى, ەنەرگەتيكالىق كورسەتكىشتەرى بويىنشا قاجەتتىلىكتەرىنە ساي ۇيلەستىرىلمەۋى دەپ ايتۋعا بولادى. مىسالى, ءبىزدىڭ ارنايى جۇرگىزگەن ساراپتاۋلارىمىزدىڭ قورىتىندىسى ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرلەرىندە ورنالاسقان كوپتەگەن شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنىڭ تاجىريبە-جەتىستىكتەرىن, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارىن, تولىققاندى ازىقتاندىرۋ تەتىكتەرىن وڭتايلى ۇيلەستىرە العاندا مال ونىمدەرى وزىندىك قۇندارىن ورتا ەسەپپەن 21-30%-عا دەيىن تومەندەتۋگە بولاتىندىعىن كورسەتىپ وتىر.
عىلىمي تۇرعىدا دا, مال باستارى ونىمدىلىگى ارتقان سايىن مال ازىعى ساپالىق, ساندىق كولەمدەرىنىڭ مال ءونىمى بىرلىگىندەگى ۇلەس سالماعىنىڭ تومەندەيتىندىگى دالەلدەنگەن. وسى سەبەپتى كوپتەگەن مال شارۋاشىلىعى جەتە دامىعان شەتەلدەردە ءىرى قارانىڭ ونىمدىلىك كورسەتكىشتەرى تۇراقتى جوعارى بولىپ وتىرادى.
التىنشىدان, مال باسىن ازىقتاندىرۋ راتسيوندارىن قاجەتتى, ءنارلى زاتتارمەن ۇيلەستىرىپ وتىرۋ ءۇشىن مال ازىعىندىق ەگىستىك كولەمدەرى مەن ولاردىڭ قۇرامدىق قاتىناستارىن دا قايتا قاراۋ كەرەك سياقتى. سەبەبى, سوڭعى جىلدارى مال ازىعىندىق وسىمدىكتەر, ونىڭ ىشىندە قۇنارلى مال ازىعىندىق ەگىستىكتەر كولەمدەرى ايتارلىقتاي وزگەرىسكە ۇشىراعان. اتاپ ايتقاندا, سۇرلەمدىك, كوپجىلدىق جانە بۇرشاق تۇقىمداس مال ازىعىندىق ەگىستىكتەر كولەمى بىرنەشە ەسەگە ازايعان, تابيعي جايىلىمدىقتار, اسىرەسە, ەلدى مەكەندەر ماڭايلارىنداعى جايىلىمدىق جەرلەر ونىمدىلىگى دە سوڭعى جىلدارى ەسەلەپ تومەندەپ كەتتى. وسىنىڭ سالدارىنان مال باستارى ونىمدىلىكتەرى قىس ايلارىندا (بايلاۋدا بولعاندا) جاز ايلارىنا قاراعاندا, كەرىسىنشە جوعارى بولىپ ءجۇر, دەمەك, جەدەل مال ازىعىندىق, ونىڭ ىشىندە كوپ-جىلدىق وسىمدىكتەر تۇقىمدارى ءوندىرىسىن قايتا قالىپتاستىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى.
بىراق, بۇل ماسەلەنى نارىقتىق جاعدايدا شەشۋدە ءبىر جاعىنان ەركىن باعا مال ازىعىندىق وسىمدىكتەر تۇقىمدارىن ءوندىرۋدى ءتيىمدى ەتسە, ەكىنشى جاعىنان, ونى تۇتىنۋشىلار ءۇشىن قىمبات تاۋارعا اينالدىرىپ وتىرعاندىعىن دا ايتپاۋعا بولمايدى. سوندىقتان, بۇل جەردە دە اتالعان پروبلەما مەملەكەتتىك رەتتەۋ تەتىكتەرىنسىز شەشىلمەيدى دەۋگە بولادى.
كاكىمجان سارحانوۆ,
«اسىل ت ۇلىك» اق عىلىمي قامتاماسىز ەتۋ ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
