بۇل ەلدە ءتۇسىنۋ قيىن وقيعالار بولىپ جاتىر. بيلىكتىڭ ءبىر بۇتاعى سانالاتىن ارناۋلى قىزمەت ورىندارى جەمقورلىقپەن اينالىستى دەگەن ايىپپەن ءبىر توپ ادامدى قاماۋعا السا, ەل ۇكىمەتى, پرەمەر-مينيستر رەجەپ تايىپ ەردوعان ونى «ساياسي قاستاندىق» سانايدى.
دۇبىرگە تولى دۇنيە
تۇركيا: بيلىك ىشىندەگى ب ۇلىك
بۇل ەلدە ءتۇسىنۋ قيىن وقيعالار بولىپ جاتىر. بيلىكتىڭ ءبىر بۇتاعى سانالاتىن ارناۋلى قىزمەت ورىندارى جەمقورلىقپەن اينالىستى دەگەن ايىپپەن ءبىر توپ ادامدى قاماۋعا السا, ەل ۇكىمەتى, پرەمەر-مينيستر رەجەپ تايىپ ەردوعان ونى «ساياسي قاستاندىق» سانايدى.
قيسىنعا قاراعاندا, ءوز مىندەتىن اتقارىپ, قىلمىسكەرلەردى ۇستاعانداردى ۇكىمەت قولداۋعا ءتيىس. سونداي-اق, قىلمىستىق ايىپ تاعىلعانداردى ۇكىمەتتىڭ قىزعىشتاي قورعاعانى قالاي؟ ءتىپتى, سول ارناۋلى قىزمەت ورىندارى ءبىر ادامداردى ورىنسىز ايىپتاعان كۇندە, ونىڭ انىق-قانىعىنا جەتۋىنە دە مۇمكىندىك بار ەمەس پە؟ ال ۇكىمەت باسشىسى مۇنى «ۇكىمەتكە قارسى لاس ويىن» دەپ سيپاتتاپ, قاۋىپسىزدىك باسقارماسىنىڭ ءبىرشاما باسشى قىزمەتكەرلەرىن جۇمىستان قۋعان. ءدال قازىر ەلدە تۇسىنىكسىز جاعداي قالىپتاسىپ وتىر. ءبىر جەردە ۇكىمەتتى جاقتايتىنداردىڭ ميتينگىسى ءوتىپ جاتسا, ەكىنشى جەردە جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى قولداۋشىلاردىڭ شەرۋى ءوتىپ جاتىر.
بۇل وقيعا ەل ۇكىمەتى ءۇشىن دە توسىن بولعان. ول پوليتسيا ايتارلىقتاي ۇلكەن لاۋازىمدى جانە بەدەلى بار 52 ادامدى (كەيىن 80-گە جەتكەن) قاماۋعا العاندا, ءبىر-اق بىلگەن. ۇكىمەتتىڭ بىردەن ايقاي سالۋى – ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك ۇكىمەت باسشىسىنا جاقىن جۇرگەندەر, سونىمەن قاتار, بيلىكتەگى ادىلەت جانە دامۋ پارتياسىنىڭ مۇشەلەرى. العاشقى كۇنى-اق ولاردىڭ اتتارى اتالىپ, جاريا ەتىلگەن. جەمقورلىقپەن اينالىسقاندار اراسىندا ىشكى ىستەر ءمينيسترى مۋاممەر گۇلەر مەن ەكونوميكا ءمينيسترى زافەر چاگلاياننىڭ بالالارى بارىش گۇلەر مەن ساليح كاان چاگلايان, سونداي-اق, حالىقبانك مەملەكەتتىك بانكىنىڭ باسشىسى سۇلەيمەن اسلان, ىستامبۇل قالاسى فاتيح مۋنيتسيپاليتەتىنىڭ باسشىسى مۇستافا دامير, بەلگىلى كاسىپكەر الي اگاوعلىلار بار ەكەن. ازىرگە ولاردىڭ 24-ىنە ناقتى ايىپ تاعىلعان.
ءتىپتى, سولاردىڭ جارتىسىنا ايىپ تاعىلىپ, ول دالەلدەنەر بولسا, وسىنىڭ ءوزى دە ۇكىمەت ءۇشىن ۇلكەن سوققى. «ۇلكەن پارا» دەپ اتالاتىن بۇل اكتسيانى ارناۋلى قىزمەت ورىندارى ءبىر جىل بويى اسا قۇپيا جاعدايدا ازىرلەگەن كورىنەدى. سودان دا وندا تىلگە تيەك ەتەتىندەي فاكتىلەر بولسا كەرەك. ولاي بولعان كۇندە پرەمەردىڭ ءوزى باس بولىپ, ايىپ تاعىلعانداردى بىردەن قورعاۋعا الۋى ۇكىمەتتىڭ بەدەلىنە مىقتاپ نۇقسان كەلتىرەتىنى انىق. سوڭعى كەزدە بالالارىنا ايىپ تاعىلعان مينيسترلەردىڭ وتستاۆكاعا كەتۋى دە كوپ جاعدايدى اڭعارتادى. جايدان-جاي كەتپەيتىنى بەلگىلى. وزدەرىنىڭ بالالارىنىڭ تازا ەمەستىگىنە كوزدەرى جەتپەسە, بۇعان بارمايتىنىن تۇسىنۋگە بولعانداي.
مۇنداي جاعدايدى, ارينە, وپپوزيتسيا قاپى جىبەرمەيدى. ەلدەگى ەڭ ءىرى وپپوزيتسيالىق حالىقتىق-رەسپۋبليكالىق پارتيانىڭ باسشىلارى پرەمەر-مينيستر ەردوعانعا قىزمەتتەن كەتۋ نەمەسە ۇكىمەتكە سەنىم بويىنشا رەفەرەندۋم وتكىزۋ جونىندە ۇسىنىستار جاسادى.
ال, پرەمەر-مينيستر ەردوعان ميتينگىدە سويلەپ, مۇنداي ۇسىنىستارعا جاۋاپ رەتىندە ءوز وپپونەنتتەرى ۇكىمەتكە قارسى سوزدەرىن تىيماسا, ولاردىڭ قولدارىن سىندىراتىندارىنا ۋادە بەرىپ تە تاستادى. ول تۇرىك شەنەۋنىكتەرىن جانە مينيسترلەردىڭ بالالارىن قاماۋعا العانداردى شەتەل جانسىزدارى, ساتقىندار دەپ سيپاتتادى. سونداي-اق, ول پوليتسيانىڭ جەمقورلىققا قارسى وپەراتسياسىن حالىقارالىق قاستاندىقتىڭ كورىنىسى دەيدى.
ۇكىمەتتىڭ رەسمي مالىمدەمەلەرىنە قاراعاندا, تۇركيانىڭ ىشىندەگى وقيعالارعا سىرتقى كۇشتەردىڭ قاتىسى بار. بيىلعى جازداعى ىستامبۇلداعى ساياباققا بايلانىستى قاقتىعىستى يزرايل بارلاۋىنا جاپسا, ەندى ءبىراز كىنا قازىر اقش-تا تۇراتىن ءدىني قايراتكەر فەتحۋللاح گۇلەنگە جابىلىپ وتىر. ونىڭ ەل ىشىندەگى ءبىراز كۇشتەرگە, اتاپ ايتقاندا, ارناۋلى قىزمەت ورىندارىنا ىقپالى ايتىلادى. ال گۇلەن بۇل ايىپتاۋدى نەگىزسىز دەپ مالىمدەدى.
ەلدە جاعىمسىز جاعداي قالىپتاسقان. ەردوعاننىڭ قاتقىل ءمالىمدەمەلەرى, سونداي-اق, قارسىلاستارىنا قارسى قۋعىنداۋ شارالارىن قولدانۋى جاقسىلىققا اپارمايدى. بۇل ءبىر جاعى ۇكىمەتتىڭ وسىدان ءبىراز بۇرىنعى اسكەريلەرگە قارسى ارەكەتتەرىن ەسكە تۇسىرەدى. تاعى دا قۋعىن-سۇرگىن ەتەك الدى. بۇلاي سوزىلا بەرسە, ەل ءىشى ءب ۇلىنۋى ابدەن مۇمكىن.
ۇلىسقا بولىنگەندەر ۇلتتى كۇيرەتەدى
الەمدەگى ەڭ جاس مەملەكەت – ورتالىق افريكادا ورنالاسقان وڭتۇستىك سۋدان ازامات سوعىسى قارساڭىندا دەگەنمەن, وندا اسكەري قاقتىعىستار ءبىرازدان بەرى ءجۇرىپ جاتىر. سوڭعى ءبىر اپتانىڭ ىشىندە, رەسمي مالىمەت بويىنشا 500-دەي ادام, ال رەسمي ەمەس دەرەكتەر بويىنشا بۇدان الدەقايدا كوپ ادام قازا تاپقان.
بۇل ەل ءبىرازدان بەرى سوعىستان كوز اشپاي كەلەدى. افريكاداعى ەڭ ءىرى ەلدىڭ ءبىرى سۋداننان ءبولىنىپ شىعۋ ءۇشىن ۇزاق كۇرەستى. بۇل كۇرەستىڭ ءبىر ءمانى – وسى وڭتۇستىكتە مۇنايدىڭ ۇلكەن قورى بار. سول بايلىق وزدەرىنە تيسە, جاعدايلارى كۇرت وزگەرەدى دەگەن ءۇمىت كۇرەسكەرلەردى العان بەتتەن قايتارمادى. ال سۋداننىڭ ءوزىنىڭ بۇل ايماعىنان ايىرىلعىسى كەلمەگەن. سويتسە دە, اقىرى بۇل ايماقتا بۇدان ەكى جىل بۇرىن رەفەرەندۋم وتكىزىلىپ, كوپشىلىكتىڭ تىلەگىن ەسكەرىپ, ورتالىق ۇكىمەت ولاردىڭ بولىنۋىنە كەلىسكەن.
بىراق, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەن سوڭ دا بۇل ەلدە قاقتىعىس باسىلماي وتىر. بۇرىن تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستە باس بىرىكتىرگەندەر ەندى ءوزارا بيلىككە تالاسىپ, ىرىڭ-جىرىڭ. ۇلىسارالىق ايتىس-تارتىس ۇلتتى كۇيرەتەتىن ءتۇرى بار. بۇل ەلدە ەكى نەگىزگى ۇلىس – دينكا مەن نۋەر تايپالارى مەكەندەيدى. ەكەۋىنەن بىردەي پرەزيدەنت سايلانا المايدى. العاشقى كەلىسىممەن دينكانىڭ وكىلى سالۆا كير پرەزيدەنت بولىپ, ال نۋەردىڭ وكىلى ريەك ماچار ۆيتسە-پرەزيدەنتتىككە سايلانعان. جۇرت ونى دۇرىس شەشىم دەپ قابىلداعان.
بيلىككە قۇمارلىق دەگەن كەساپات سول ىنتىماقتى بۇزدى. وسى 2013 جىلدان باستاپ پرەزيدەنت كير باسقا ۇلىستاردىڭ وكىلدەرىن بيلىك ورىندارىنان ىعىستىرا باستادى. مەملەكەتتىك توڭكەرىس ۇيىمداستىرۋعا ارەكەت جاسادى, دەپ ۆيتسە-پرەزيدەنت ريەك ماچاردى قىزمەتىنەن بوساتتى. ول وپپوزيتسيالىق كۇشتەردىڭ كوسەمىنە اينالدى. سودان بەرى بۇل ەلدە تىنىشتىق جوق. ماچار ءوز كۇرەستەرىن قازىرگى بيلىكتەگىلەر كەتكەن سوڭ عانا توقتاتاتىنىن مالىمدەپ وتىر. سوڭعى كەزدە وپپوزيتسيا ەل-ۆاگدا دەپ اتالاتىن مۇنايلى ايماقتى وزدەرىنە قاراتقان كورىنەدى. وعان نەگىزىنەن ديۆيزيا كومانديرى دجون كاونگتىڭ بيلىككە قارسىلار جاعىنا شىعىپ كەتكەنى سەبەپ بولعانداي. بۇل دا بيلىك كۇشتەرىندە الاۋىزدىق بارىن اڭعارتادى.
ارينە, حالىقارالىق ۇيىمدار, الدىمەن بۇۇ بۇل ەلدەگى قاقتىعىستى توقتاتۋعا مۇددەلى. بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن بىتىمگەرلىك كۇشپەن قوسا, كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ ارناۋلى وكىلىن جىبەرگەن. قوسىمشا تاعى دا بىتىمگەرلىك كۇشتەردى جىبەرۋ كوزدەلىپ وتىر. ال اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى دجون كەرري ءوز وكىلى دونالد بۋتقا وڭتۇستىك سۋداننىڭ جەتەكشىلەرىن كەلىسىم ۇستەلىنە وتىرعىزۋدى تاپسىرعان. وعان ەرە قوسىمشا 45 امەريكالىق اسكەري كەتكەن. ولار نەگىزىنەن اقش وكىلدەرىن, ەلشىلىك قىزمەتكەرلەرىن قورعايدى.
تاۋەلسىزدىك العاندارىنا بارى-جوعى ەكى-اق جىل وتسە دە بۇل جاس مەملەكەتكە باسقالاردىڭ قىزىعۋشىلىعى ۇلكەن. ونىڭ باستى سەبەبى – ونداعى مۇناي. وندا اقش-تىڭ, قىتايدىڭ, رەسەيدىڭ رەسمي وكىلدەرى مەن كاسىپكەرلەرى قاپتاپ ءجۇر. بۇل ەلدە قاقتىعىس باستالعان سوڭ-اق اقش ءوزىنىڭ 380 ادامىن الىپ كەتىپتى. باسقالار دا اكەتىپ جاتىر. وسىنىڭ ءوزى-اق ەلدەگى جاعدايدىڭ كۇردەلىلىگىن اڭعارتادى.
حالىقارالىق كۇشتەر ارالاسىپ, بۇل ەلدەگى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا ۇمتىلىسىن جوعارى باعالاعان ءجون-اۋ. بىراق, ەڭ باستىسى – ءار ەلدەگى حالىقتىڭ ءوز ىنتىماعى كەرەك. ەلدىڭ بەرەكەسىن كەتىرەتىن ادەتتە سونداعى ءبىر ۇلىستىڭ كوپپىن, بيلىكتىڭ تىزگىنى مەندە بولۋى كەرەك دەيتىن استامشىلىق ارەكەتى. ۇلتتى كۇيرەتەتىن دە سونداي ارەكەتتەر. جاس مەملەكەتتە, وكىنىشكە قاراي, وسىنداي جاعداي ورىن الىپ وتىر.
ماماديار جاقىپ,
«ەگەمەن قازاقستان».
