ادەبيەت • 19 اقپان، 2021

«ەرگەجەيلى»

414 رەت كورسەتىلدى

ءبىراز جىل بۇرىن وقىپ، سانامنىڭ ءبىر تۇكپىرىنە ساقتالىپ قالعان شىعارمانىڭ ءبىرى – «ەرگەجەيلى» ەدى. ياعىمۋستى ءوزىم شىن ومىردە كورگەن ەرگەجەيلىمەن سالىستىرام، كەرەۋەتىنە اياعىن اسىپ قويىپ، مىرزاسىپ شالقاسىنان جاتقانىن، دالپىلداپ جۇگىرىپ بارا جاتقانىن كوز الدىما ەلەستەتەم، ايتەۋىر ۇمىتا الماي ءجۇردىم. التى جاسىمدا تۇڭعىش رەت قالادان ەرگەجەيلى ايەلدى كورگەم. ازىق-ت ۇلىك ساتاتىن دۇكەننەن. ول دا بىردەڭەلەر ساتىپ الىپ جاتتى. نان الۋعا بارعان ماعان ماعىناسىز كوزىمەن تەسىرەيىپ قاراعانى، بەت-اۋزىن قۇبىلتىپ، ىرجاقتاعانى ۇرەيىمدى ۇشىرعان. بويى التى جاستاعى مەن شامالاس، باسى ۇلكەن، بەت-ءجۇزى ەرەسەك ايەلدى قۇبىجىق رەتىندە قابىلداعانىم راس-تى. كەيىننەن ونىڭ ءومىر تاريحىن ەستىگەن كەزدە كەۋدەمدە قورقىنىشىمنان اياۋشىلىعىم باسىم ءتۇسىپ، بىردەن ەسەيىپ كەتكەندەي كۇي كەشكەنىم بار.

العاش التى جاستا كورگەن ەر­گە­جەيلىنىڭ اۋىر تاعدىرى جازۋشى دۇكەنباي دوسجاننىڭ «ەرگەجەيلى» اڭگىمەسىن ءۇتىر-نۇك­­­تەسىنە دەيىن قالت جىبەرمەي وقىپ، جادىمدا ماڭگى توقىپ قالۋى­ما جاناما اسەرى بولۋى مۇم­­كىن. ايتسە دە ومىرىمدەگى وسى ءبىر كىش­كەنتاي فاكتىنىڭ كورنەكتى جا­زۋ­­شىنىڭ «ەرگەجەيلى» اڭگىمە­سىنە تۇك قاتىسى جوق. وزىمە عانا تيە­سىلى بولماشى وقيعا. وسى ارقى­­لى جازۋشىنىڭ «ەرگەجەيلى» اڭگى­­مەسىنىڭ «قاقپاسىن اشقىم» كەل­دى.

قازاقتا جازۋشى كوپ. ادام جانىن قوزعاپ، قوپارىپ، ساناسىندا سىلكىنىس تۋدىرىپ، كەي تۇستاردا ەگىلتىپ، ەمىرەنتىپ، ءوز كوڭىلىندەگى ەس­­تەلىكتەرىمەن قاۋىشتىرىپ، مۇ­­ڭايتىپ، ءتۇرلى ەموتسيالىق كۇي­­لەردى باستان كەشۋىنە ىقپال ەتە­­تىندەرى كوپ ەمەس. ءوز باسىم ونى تەگەۋرىندى تالانتتان، ءبىلىم قورىنىڭ مولدىعىنان، ادەبيەتكە قاپىسىز بەرىلگەن ادالدىقتان، كاسىبيلىكتەن ىزدە­مەيمىن. مول ەموتسيا تۋدىراتىن شىعارمالاردىڭ اۆتورلارى – ادام جانىن قاپىسىز تانيتىن، سونى قاعازعا ءدال بەينەلەي الاتىن جازۋشىلار. «ەرگە­جەي­لىنىڭ» اۆتورى دا قاپىسىز تانىپ، ءدال بەينەلەيتىندەردىڭ قاتارىنان.

ونەر ءتىلىنىڭ ارتىقشىلىعى، اقيقات­تى ءتۇرلى راكۋرستا كور­سە­تۋىندە. مەتافورا، سيمۆول، تۇس­پال­داۋ، يشارالاۋعا سۇ­يەن­­سەڭ، قيالعا قانات ءبىتىپ، جازۋ­شى­نىڭ ەرگەجەيلىسىنە ءتۇرلى شىن­دىق­تاردى توعىستىرۋعا ابدەن بولا­دى. ايتسە دە ءبىز مازمۇننىڭ، ادام جانىنىڭ، ۇجىمدىق رۋح كۋل­تىنىڭ شەڭبەرىنەن اۋىتقى­ماۋدى ءجون كورەمىز. «ەرگەجەيلى» اڭگىمەسىندەگى ەڭ الدىمەن نازار اۋدارارلىق تۇس – اۋىل ادام­دارىنىڭ بىرلىگى، ۇجىمدىق رۋح­تىڭ قۋاتتىلىعى. قازاقى كەڭ­قولتىق مىنەز، اقجارما پەيىلمەن بۇقاردان كەلگەن پاحريد­دين مولدانى جاتىرقاماي، ارا­لارىنا ءسىڭىرىپ الىپ، وعان شاعا­­لاداي ءۇي تۇرعىزىپ بەرەتىن اۋىل ادامدارىنىڭ تىرلىگى ناعىز ادام­گەرشىلىكتىڭ ۇلگىسى ىسپەتتى. مول­­دا­نىڭ كولەڭكەسىنە ۇقساپ جانىنا ەرىپ جۇرەتىن ەرلى-زايىپتى قوس ەر­گە­جەيلىنىڭ كوزتۇرتكى بوپ، قيا­نات كور­گەن جەرى جوق. مولداعا باس تارتىلسا، ەكى قۇلاعى قوس ەرگە­جەيلىگە بۇيىراتىن. ءبىرى مول­دانىڭ دارەت سۋىن جاڭالاپ، ءبىرى جاينامازىن­ جايىپ، ماڭىنان قالمايتىن قوس ەرگەجەيلىنىڭ مىنا ومىردەگى ۇستىنى، ارقا سۇيەر تىرەگى – ولاردى بۇقار كوشەلەرىنىڭ بىرىندە ولگەلى جاتقان جەرىنەن تاۋىپ الىپ، ادام قاتارىنا قوسقان پاحريددين مولدا. ال قازاقى اۋىل­دىڭ ادامدارى ولاردىڭ ءتۇپ تامىرىن تەرگە­مەي-اق، قاتارىنا قوسىپ الادى. مىنە، «ەرگەجەيلى» اڭگى­مەسىندەگى باس كەيىپكەر ياعىمۋس سول قوس مۇڭ­لىق­تىڭ جال­عىز ۇلى.

اكە-شەشەسى ەرتە ولگەن، پا­ح­ريددين مولدا قايتىس بولارىندا دالابايدىڭ اكەسىنە اماناتتاپ كەتكەن ياعىمۋس – الىنە قاراماي شاقار بەينە. باسىنان ءسوز اسىرمايدى، ەشكىمگە مۇڭىن شاقپايدى، داۋلاسا كەتۋگە، ۇستاسا كەتۋگە بەيىل. قانداي جاعدايدا دا سىر بىلدىرمەي، «جاي انشەيىن» دەپ ۇيرەنگەن ودان­ بو­تەن ءسوز شىقپايدى. جازۋ­شى ياعى­مۋس­تىڭ وسى مىنەزىن تاس­­قا ۇق­ساتادى. «كادۋىلگى تاس. جاڭ­بىر شا­يىپ،­ سۋىق سورىپ، كۇن قىز­دى­رىپ بەتى­نە بەلگىسىن سالعان. سىرت كوزگە الگى تاس سونىڭ بارىنە توزگەن سە­كىل­دى. ءتىپتى ءتۇسىن بەرمەگەن دەر­سىڭ. تاس قالپى قالعان. ايتسە دە­ سول قوراش، قوجىر، مىقتىعا زەر­ سالىپ، ۇڭىلگەن سايىن الگى ويىم­­نىڭ تەرىس ەكەنىن تۇسىنەم. ونىڭ بە­تىنەن قۇمىرسقا ىزىندەي ۋا­قىت ءاجىمىن كورەم. جاۋىن تام­شى­سىنىڭ ءيىسى، كۇن قىزۋى، قار سىزى اپ-ايقىن سەزىلەدى. قازىر كۇز بولسا دا تاس جۇزىنەن قىس تا­بى­ بىلىنەدى. قادالىپ قاراعان سايىن ەشبىر كۇش قارسى تۇرا ال­­­ما­عان، قانشاما اقىلدى جان تاپ­­پاعان اقىرەت دەگەن اقىرعى سوز­گە، تاجالعا سىر بەرمەگەن تاس قا­نا». ۇزاق كۇرەسۋدى، قاسارىسۋدى، اقىر­عى مەزەتكە دەيىن ەزىلىپ-ءمۇجىلىپ كەت­پەۋدى، جوعالماۋدى تاس­­تان ۇي­رەنگەن ياعىمۋس ءوزىن تۇسىن­بەيتىن، كەي كەزدەردە جابىر­لەيتىن ۇلكەن ادام­داردىڭ ورتاسىندا ءومىر سۇرەدى.

ونىڭ ماحاببات سەزىمىن باستان كەشۋى ءبىر عانيبەت. ماسكەۋدەن كەل­­گەن ارتىستەردىڭ ونەرىن تاما­شا­لاعان ياعىمۋستىڭ كونتسەرتتە ءوز «تەڭىنە» سۇقتانىپ قاراۋى، شى­­مىلدىق جابىلعاندا سوڭىنا جال­تاقتاپ، جۇرتتىڭ ەڭ سوڭىنان شىعۋى، شىققان سوڭ دالابايعا «قايدا اسىعامىز، اڭگىمەلەسەيىك»، دەپ ءوتىنىش ايتۋى، ەرگەجەيلى كە­لىن­شەكتى «گۇل سەكىلدى سونشاما نا­زىك»، دەپ تەبىرەنۋى  – ادام جۇرە­گىنە سال­ماق تۇسىرەتىن دەتالدار. ياعى­مۋس­تىڭ ۇيىرىنەن اداسقان قاز­­داي كۇي كەشىپ جۇرگەنىن انىق ۇعا­­سىڭ. ونىڭ جالعىزدىعىن، جان مۇڭىن، اسەمدىكتى، سۇلۋلىقتى سەزىنەتىن نازىك جۇرەگىن جازۋشى ماسكەۋدەن كەلگەن ارتىستەر ار­قىلى بەينەلەپ بەرەدى.

ياعىمۋستىڭ قايماعى بۇزىل­ماعان قازاقى ورتانىڭ ءبىرلى-جا­رىم تەنتەكتەرىنەن كورەتىن قيا­ناتى دا جاندى قوزعايدى. كۇمىس ءتىستى تەكسىز جىگىتتىڭ ءوزى جوق­تا دو­­­­ما­­­لانعان، كۇلەگەش ايەلى­مەن ام­­پەي-جامپەي بولۋى ءمۇساپىر جان­نىڭ رۋحىن جاسىتقانىنا ءىشىڭ اشيدى. مىنە، ناعىز «ەرگە­جەيلىنىڭ» كىم ەكەندىگى وسى جەردە اشىلاتىن سياقتى. تەك­سىز باي­عۇستىڭ پەندەشىلىك ارە­كەت­تە­رىن اڭگىمە باستالعاننان ساناپ­ وتىر­ساڭ، پاحريددين مول­دا­نىڭ­ تار­بيەسىن كورگەن، بويىنا­ جاق­سى­ قاسيەتتەردى سىڭىرگەن ياعى­­مۋس­­­­تى ەرگەجەيلى دەۋگە قي­ماي قا­­ل­ا­سىڭ.

جازۋشى د.دوسجان «ەرگە­جەيلى»­ اڭگىمەسى ارقىلى ادام­ جا­­نىنا تەرەڭنەن ۇڭىلەدى. ادام­نىڭ پسيحولوگيالىق احۋالى مەن الەۋ­مەتتىك احۋالىن پاراللەل ورە وتىرىپ، كوز الدىڭا ءتىرى كەيىپ­كەرلەردى الىپ كەلەدى. كينو كور­گەن­دەي بولاسىڭ جانە ەش­قاشان ۇمىت­پايسىڭ.

سوڭعى جاڭالىقتار

مەرەكە قارساڭىندا ماراپاتتالدى

ايماقتار • بۇگىن، 13:58

6 مامىرعا ارنالعان ۆاليۋتا باعامى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:16

«چەلسي» فينالعا شىقتى

سپورت • بۇگىن، 10:48

«قىزىل ايماققا» قايتا ورالدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:33

ۆاكتسينالاۋعا سەنىم ارتىپ كەلەدى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:30

...ىشكى دايىندىعىم پىسپەي جاتىر

ادەبيەت • بۇگىن، 08:27

مۋزىكالى مامىر

تەاتر • بۇگىن، 08:25

قايتپاس 1 قاراڭعىلىق قۇشاعىندا

ايماقتار • بۇگىن، 08:23

بولاشاقتى بەينەلەيتىن NUR ALEM

قازاقستان • بۇگىن، 08:05

«اللا» دەگەن جازۋى بار جۇمىرتقا

رۋحانيات • بۇگىن، 08:01

وڭىرلەردە كەزدەسۋلەر وتكىزدى

پارلامەنت • بۇگىن، 07:55

ۇقساس جاڭالىقتار