قوعام • 17 اقپان، 2021

ازاماتتىق الۋدىڭ الەگى

606 رەت كورسەتىلدى

كۇندەلىكتى ناپاقاسىن وسى جەردەن تاۋىپ، كۇندە تاڭى وسى جەردە اتقان سوڭ، اسقارباي ەلمۋرادوۆ پەن ونىڭ ەگىز ۇلى اسان مەن ۇسەن رۋدنىي قالاسىنىڭ تۇرعىنى بولىپ سانالادى. ايتپەسە، ەش مەملەكەتتىڭ دە ازاماتى ەمەس، قۇجاتسىز قالعان اسقارباي مەن اسان-ۇسەن قۇدايدىڭ عانا ەسەبىندە بار، ادامنىڭ ەسەبىندە جوق سياقتى. ءوزى وزبەكستاننان قونىس اۋدارعان قانداسىمىز.

قول قيمىلداماي، اۋىز قيمىلدامايدى. اسقارباي ساقىلداعان سارى ايازدا، كون ەتىگىن قونىشىنان سۇيرەتىپ، ەكى ۇلىن ەرتىپ، قاي جەردەن جۇمىس تابىلىپ قالادى، كىمنىڭ اۋلاسىنىڭ قارى كۇرەلمەپتى، كىمنىڭ تاسىلماعان جۇگى بار ەكەن دەپ كوشەگە شىعادى. قانسوناردا ءىز كەسكەن اڭشىداي، بولماشى جۇمىس تابىلىپ، الاقانىنا بىرەر مىڭ تەڭگە تۇسسە، ول كۇندى بىرازعا دەيىن ۇمىتا الماي جۇرەدى. ۇيدە ءۇپىر-ءشۇپىر نەمەرەلەرى، قان قىسىمىنان زارداپ شەگەتىن ايەلى گۇلنار كۇتىپ وتىرادى. وتباسىنىڭ بۇگىنگى كورگەن كۇنى وسى.

وزبەكستاننان اتاجۇرتىم، تاريحي وتانىم دەپ اڭساپ كەلگەن اعايىننىڭ كوشى توقتاعان رۋدنىي قالاسىنىڭ وتىز جىل ىشىندە ءمانى دە، ءسانى دە وزگەرىپ سالا بەردى. قازىر مۇنداعى قانداستاردىڭ سانى 16 مىڭعا جەتىپ جىعىلادى. ول ءۇش مىڭنان اسا وتباسىن قۇرايدى.

وزبەكستاننان الدىمەن تاراز قالاسىنا كوشىپ كەلگەن ەلمۋرادوۆتار وندا ون بەس جىلداي تۇرعان سوڭ، رۋدنىي قالاسىنا قونىس اۋداردى. تاريحي وتانىنا كەلىپ تالكەككە تۇسكەنى، وسىنشا جىلدار بويى كۇيزەلگەنى بولماسا، ولاردىڭ رۋدنىيداعى وزگە ءۇش مىڭ قانداستار وتباسىنان ەش ايىرماسى جوق. ولار دا كوپ بالالى وتباسى، ەڭبەكقور، ۇلتىنىڭ ءداستۇرىن، ءتىلىن، ءدىنىن اتاسىنىڭ قۇراندى ەرىندەي قاسيەتتەپ، ساقتاپ كەلەدى. وزبەكستاننان كەلگەن ەتنوستىق قازاقتاردىڭ «اپالاپ، كوكەلەپ» تۇراتىن كىشىپەيىلدىلىگى جانە كوپ بالالى بولۋى ولاردى وزگەلەردەن ەرەكشەلەندىرىپ تۇرادى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – وزبەكستاننان كوشتى اتاجۇرتقا باستاعاندار – اعا بۋىن وكىلدەرى ەمەس، جاستار. «تۇيە بوتاسىنا ەرەدى» دەگەندەي، اتا-انالار بالالارىنان قالماي كەلدى. قالاعا قانداس اعايىندار كەلگەلى قارا دومالاقتار كوبەيىپ، وتىز جىل بۇرىن قازاق مەكتەبىنىڭ قانداي بولاتىنىن بىلمەيتىن كەنشىلەر قالاسىندا قازىر وقۋشى سانى اۋزى-مۇرنىنان شىققان 3 قازاق ورتا مەكتەبى، رۋدنىي قالاسىنا قاراستى قاشار كەنتىندە تاعى ءبىر قازاق مەكتەبى، ونىڭ سىرتىندا باستاۋىش سىنىپتارى مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم بەرەتىن ەكى ارالاس مەكتەپ بار. اللا قولداسا، بۇل ەكى ارالاس مەكتەپ تە بولاشاق قازاق مەكتەبىنىڭ تامىرى بولىپ سوعىپ تۇر. اينالدىرعان ەكى بولمەنى بالا-شاعاسىمەن جالداپ تۇرىپ جاتقان ەلمۋرادوۆتار وتباسى دا وسى مەكتەپكە، كەنشىلەر قالاسىنىڭ ۇلتتىق رەڭىن قالىپتاستىرۋعا ۇلەس قوسپايدى دەپ كىم ايتا الار؟

ەندى ەلمۋرادوۆتاردىڭ نەگە ءپارۋانا كۇيگە تۇسكەنىن باياندايىق. 2004 جىلى مامىر ايىندا وزبەكستاننىڭ ناۋاي وبلىسىنىڭ ۇشقۇدىق اۋدانىنان مارقۇم سامات ەلمۋرادوۆ اقساقال بۇكىل اۋلەتىمەن تاراز قالاسىنا كوشىپ كەلەدى. اۋلەتتىڭ ىشىندە بەس بالاسىمەن ساماتتىڭ كەلىنى گۇلنار دا بار ەدى. ال گۇلناردىڭ كۇيەۋى اسقارباي ول كەزدە ءىستى بولىپ، تەمىر توردىڭ ار جاعىندا وتىرادى دا، بۇل كوشكە ەرە الماي قالادى. گۇلنار تاراز قالاسىنا قاراستى اسا اۋىلىنا تىركەلەدى، وزىمەن بىرگە بەس بالاسىن دا تىركەيدى. بىراق وزبەكستاندا قالعان تۋىستارىنا، كۇيەۋىنە بارىپ تۇرۋعا قولايلى بولۋ ءۇشىن بەس جىلعا دەيىن قازاقستان ازاماتتىعىن الۋعا اسىقپايدى. تەك 2011 جىلى اسا اۋىلىنداعى حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنا بارىپ، ءوتىنىش بەرىپ، وعان وزبەكستان ازاماتتىعىنان باس تارتاتىنى تۋرالى، سوتتالماعانى جونىندە انىقتاما سەكىلدى قۇجاتتاردى دايىندايدى. ءوزى جازعان ءوتىنىشتىڭ استىنا گۇلنار 1998 جىلى تۋعان بالنۇر جانە 2002 جىلى تۋعان ەگىز ۇلى اسان مەن ۇسەندى تىركەيدى. بۇل ۋاقىتتا ونىڭ ۇلكەن قىزى گۇلنۇر تۇرمىسقا شىعىپ كەتكەن بولاتىن. ال 1992 جىلى تۋعان ازامات 19 جاسقا تولۋىنا بايلانىستى اناسىمەن بىردەي ءوتىنىش تاپسىرىپ، قازاقستان ازاماتتىعىنا قول جەتكىزەدى. گۇلناردىڭ ءوزى دە ازاماتتىق الىپ، قۋانىپ ءجۇرىپ جاتادى. 2014 جىلى قىزى بالنۇر 16 جاسقا تولۋىنا وراي جەكە باس كۋالىگىن الۋعا بارعاندا گۇلنار ءۇش بالاسىنىڭ دا وزىنە تىركەلمەگەنىن ءبىر-اق بىلەدى. بالالارىن وزىنە تىركەپ جازعانى ەسىندە بولسا دا، ازاماتتىق العان كەزدە كەلگەن انىقتامادا بالالارى تىركەلەتىن توردىڭ بوس تۇرعانىنا گۇلنار «سولاي بولۋى كەرەك شىعار» دەپ ويلاپ، ءمان بەرمەيدى. بالنۇرعا ەكى ەلدىڭ دە ازاماتى ەمەس دەگەن انىقتاما ارقىلى قازاقستان ازاماتتىعى الىنادى دا، ون ەكى جاستاعى ەگىز ۇلى – اسان مەن ۇسەن اناسىنا تىركەلمەگەن كۇيى قالىپ قويادى.

ەندى اسقاربايدىڭ «جىرىنا» كەلەيىك. اۋلەتى كوشكەندە شەكارانىڭ دا، توردىڭ دا ارعى بەتىندە قالىپ قويعان ول بوستاندىققا شىققان سوڭ، 2009 جىلى تاراز قالاسىنداعى اسا اۋىلىندا وتىرعان بالا-شاعاسىنا كەلىپ قوسىلادى. وتباسىمەن، تۋىستارىمەن تابىسىپ، ماۋقى باسىلعان سوڭ، وزبەكستانعا قايتا بارىپ، سول ەلدىڭ ازاماتتىعىنان شىعىپ كەلەدى. بىراق تۇراقتى تىركەۋ ءۇشىن قازاقستان جاعى تالاپ ەتەتىن وزبەكستان ازاماتتىعىنان باس تارتقانى جانە سوتتالعان-سوتتالماعانى جونىندەگى انىقتامالاردى المايدى. بۇل انىقتامانى وزبەكستاندا قالعان تۋىستارىنىڭ ءبىرى كەيىنىرەك سالىپ جىبەرگەن كورىنەدى. بىراق ءدال وسى انىقتاما ونىڭ بۇگىنگە دەيىن سوزىلىپ وتىرعان اۋىر ومىرىنە سەبەپ بولدى. ويتكەنى وزبەكستاننان كەلگەن انىقتاما جالعان بولىپ شىعادى. ونىمەن اسقارباي ەش جەرگە تۇراقتى تىركەۋگە تۇرا المايدى.

پەندەنىڭ باسىنان نە وتپەيدى. اداسىپ، قاتە باسقان كەزى بولسا دا، اسقارباي ار-يمانىن جوعالتقان جوق. ول ەڭبەكتەن باس تارتپايدى، قوي باعادى، جالدانادى، جۇمىس تاڭداماي، ايتەۋىر بالالارىنىڭ ناپاقاسىن تاۋىپ بەرەدى، جۇرت قاتارلى جاقسى ءومىر ءسۇرۋدى ارماندايدى. قۇجاتسىز ادامنىڭ دارمەنسىز جاعدايىن ءيىسشىل يتتەردەي تەز سەزەتىن الاياقتار اسقاربايدى قارماققا تەز تۇسىرەدى. ادەتتە، ۇرى-قارى، جاۋ الىستان كەلمەيدى. سول اسا اۋىلىنداعى س. دەگەن ايەل اسقاربايدىڭ بۇكىل قۇجاتىن جاساپ بەرەتىنىن ايتىپ، مەزگىل-مەزگىل اقشا الىپ، «ەندى بولادى» دەپ ەمەكسىتۋمەن بىتىرەدى.

– تۇراقتى تىركەۋگە تۇرعىزىپ، تولقۇجات الىپ بەرەمىن دەگەن سوڭ، سۇراعانىنىڭ ءبارىن – اقشانى اقشالاي، قويدى قويداي، تۇيەنى تۇيەدەي بەردىك. بارلىعىن ەسەپتەگەندە، ءبىر ميلليون تەڭگەگە جەتىپ جىعىلادى، – دەيدى اسقاربايدىڭ ايەلى گۇلنار. س.-نىڭ جاساعان تۇراقتى تىركەۋى جالعان بولىپ شىعادى دا، ەلمۋرادوۆتار ونىڭ ۇستىنەن پوليتسياعا شاعىم ءتۇسىرىپ، قاماتىپ تا قويادى. بىراق بالىقتاي سۋسىپ قولعا تۇرمايتىن س. جىلاپ-سىقتاعان بولىپ، بۇلاردىڭ سەنىمىنە قايتا كىرىپ، «ەش اقىسىز قۇجاتىڭدى جاساپ بەرەمىن» دەپ، قولحات بەرىپ، قاماۋدان قايتا شىعىپ كەتەدى. قىسقاسى، اسقاربايدان تۇيە مىنگەن س. قۇجات تا جوق، اقشادا جوق، بۇلارعا قاراسىن كورسەتپەي كەتەدى. ەندى سارىاعاشتان ا. دەگەن ايەل شىعادى. ول دا اسقاربايدىڭ قۇجاتىن دۇرىستاپ بەرەمىن دەپ، 450 مىڭ تەڭگەنى قالتاعا باسىپ العان. بىراق وڭتۇستىككە قاراپ موينىن سوزعان اسقارباي مەن گۇلنار كۇدەرىن ۇزگەن. ەلمۋرادوۆتاردىڭ وتباسىن تەسپەي سورعان ايەلدەر وزدەرىن «دەلدالمىن» دەپ تانىستىرادى ەكەن. سوندا ونداي «دەلدالداردىڭ ءبىر جاعىندا –
ەلمۋرادوۆتار، ال ەكىنشى جاعىندا كىمدەر تۇردى؟» دەگەن سۇراق وزىنەن ءوزى باس كوتەرەدى. ونى «دەلدالدار» مەن اللا عانا بىلەدى.

جوعارىدا اسقاربايدان باسقا ونىڭ بيىل 19 جاسقا تولاتىن ەگىز ۇلى اسان مەن ۇسەننىڭ دە قازاقستاندىق ازاماتتىعى جوق ەكەنىن ايتقانبىز. بۇل جونىندە رۋدنىي قالاسى ءىىب باستىعىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ا.بايزاقوۆتىڭ 2020 جىلى قاڭتار ايىندا جازعان حاتىنا جامبىل وبلىسى ءىىد قققب باستىعىنىڭ ورىنباسارى ا.تۇرداليەۆ گ.ەلمۋرادوۆا قازاقستان ازاماتتىعىن 2011 جىلى 22 قاراشادا العانىن، ال بالالارىنىڭ ازاماتتىققا وتپەگەندىگىن حابارلاعان. بالالار اناسىنا نەگە تىركەلمەي قالعان؟ وسى جونىندە رۋدنىي قالالىق كوشى-قون قىزمەتىنىڭ باستىعى ءبىرجان امانباەۆتان سۇراعانبىز.

– ارينە، ونىڭ ءبىر نەگىزى بولۋى مۇمكىن، ەگەر ەشقانداي نەگىزى بولماعان جاعدايدا، گۇلنار ەلمۋرادوۆانىڭ قۇجاتتارىن قابىلداعان تاراز قالالىق حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى ماماندارىنىڭ سالعىرتتىعىنان باسقا نە بولۋشى ەدى؟ – دەيدى ءبىرجان قايىرجان ۇلى. راسىندا، ازاماتتاردىڭ تولتىرعان قۇجاتىنىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىن تەكسەرىپ الماسا، مامان ول جەردە نەسىنە وتىرادى؟ مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز، گۇلنار وزىنە ازاماتتىق الۋعا قۇجات تولتىرعاندا ءۇش بالاسىن بىرگە كورسەتكەنىن ايتادى.

اسان مەن ۇسەننىڭ اتا-اناسى وزبەكستاننان ولاردىڭ ەكى جاسىندا كوشىپ كەتسە دە، ەكى ۇل نەگە وسى كۇنگە دەيىن وزبەكستان ازاماتى بولىپ سانالاتىندىعىن ءاۋ باستا ولارعا ەشكىم ءتۇسىندىرىپ ايتپاعانى تاڭعالدىرادى. ادەتتە، قۇجاتسىز قالعان جاندار «الدى جالىن، ارتى مۇز» بولىپ، ەسەڭگىرەپ قالادى. مۇندايدا جەرگىلىكتى قۇزىرلى ورگانداردىڭ ماماندارى ەلىمىزدىڭ زاڭدارىن بىلمەيتىن قانداستارعا جەتە ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋى ءلازىم ەدى. بىراق كوبىنە ولاي بولمايدى. وسى ورايدا، قاراپايىم، اۋىلدا وسكەن اسقاربايدىڭ الاياقتارعا تالانۋىنا تاڭعالۋعا دا بولمايدى. مىنە، گۇلنار ەلمۋرادوۆا دا قازاقستان ازاماتتىعىن العانىمەن، وزبەكستان پرەزيدەنتىنىڭ اتىنا سول ەلدىڭ ازاماتتىعىنان شىعۋ تۋرالى جازعان ارىزىنا مەملەكەت باسشىسى قول قويمايىنشا، وزبەكستان ازاماتى بولىپ سانالا بەرەتىنىن ەندى ءبىلىپ وتىر.

تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جاعداي، وزبەكستان ەلشىلىگىنىڭ الماتىداعى كونسۋلدىعىنا جوعالتقان وزبەكستان تولقۇجاتىن قالپىنا كەلتىرۋگە ارىز بەرگەن اسقارباي بارا-بارا اياعىنان توزىپ، شارشاعان. قوس ۇلى وسىنداي شىم-شىتىرىق قۇجاتتىق ءىس اعىنىمەن تاريحي وتانىنىڭ تولىققاندى ازاماتى بولا الماي الەك. ەگىز ۇل قازىر اۋىلدا دا، قالادا دا قات بولىپ سانالاتىن توكار ماماندىعىن مەڭگەرگەن. بىراق ولاردى ەشقانداي كاسىپورىن جۇمىسقا المايدى، ەسىكتىڭ سىرتىنان قايتارادى.

ون جىلدان بەرى قۇجاتسىز كۇيزەلگەن ەلمۋرادوۆتار وتباسىن قۇجاتتاندىرۋ ىسىنە قازىر «وتانداستار» قورى» كوممەرتسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعامى كومەككە كەلدى. قازىر ءتيىستى جۇمىس باستالدى.

ءبىر ايتا كەتەرلىگى، قوستاناي وڭىرىنە قونىس تەپكەن قانداستار اراسىندا قۇجاتىن جوعالتىپ العان نەمەسە ارالاس نەكەدەگى وتباسىلاردىڭ ازاماتتىق الا الماۋىنان جۇمىسقا تۇرا الماي، بالالارىنىڭ ناپاقاسىن تاۋىپ بەرە الماي، كەدەيشىلىكتىڭ شەڭگەلىنە ىلىككەندەر بارشىلىق. اسىرەسە، وزبەكستاننان كەلگەن اعايىندار ونىڭ زاردابىن قاتتى تارتىپ ءجۇر.

 – تەك وزبەكستاننان عانا ەمەس، بىزدەن بەلارۋس، ۋكراينا، رەسەي، تاعى باسقا ەلدەردەن كەلىپ، قۇجاتىن جوعالتىپ العان، قيىن جاعدايعا تاپ بولعان ميگرانتتار كومەك سۇرايدى، بىراق ولاردىڭ ماسەلەسى وڭاي شەشىمىن تابادى. ويتكەنى وزبەكستاننان باسقا ەلدەردىڭ ەلشىلىكتەرىمەن، كونسۋلدىقتارىمەن جۇمىس ىستەۋ جەڭىل، – دەيدى ادام قۇقىقتارى جانە زاڭدىلىقتى ساقتاۋ جونىندەگى قازاقستان حالىقارالىق بيۋروسىنىڭ قوستاناي وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى ماحاببات احمەتبەكوۆا.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جىل باسىندا جاريالاعان «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» ماقالاسىندا «سوڭعى جىلداردا ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى باسەڭدەپ قالعان قانداستار كوشىن بارىنشا قولداۋدى» تاپسىردى. «بۇل – وتە وزەكتى ءارى ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى ماسەلە» دەپ قاداپ تۇرىپ ەسكەرتتى. اتاجۇرت دەپ اڭساپ كەلگەنمەن، قازاقستاننىڭ قاي شالعايى بولسا دا سىرتتان كەلگەن قانداستارىمىز ءۇشىن جاڭا جەر، ولار ونىڭ وي-شۇقىرىن بىلە بەرمەيدى. زاڭدار مەن مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋ مەحانيزمدەرىنىڭ السىزدىگىنەن الىستان كەلگەن اعايىندار بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان الەۋمەتتىك ماسەلەلەر از ەمەس. قۇجاتتارىن تۇگەندەۋدىڭ قيىندىعىنان قانداستاردىڭ قۇقىعى تاپتالىپ، تاعدىر تالكەگىندە قالىپ وتىر. ارقاسىن ەر قاجاعان اتتاي ىعىر بولعانداردىڭ رۋحى تۇسپەسىن دەڭىز...

 

ءنازيرا جارىمبەت،

جۋرناليست

قوستاناي

سوڭعى جاڭالىقتار

تاميلانىڭ تارتۋى

ونەر • كەشە

مۋتاتسيالانعان ۆيرۋس

مەديتسينا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار