قازاقستان • 16 اقپان، 2021

قازاقستاندا تۇششى سۋ تاپشىلىعى بولۋى مۇمكىن بە؟

695 رەت كورسەتىلدى

القيسسا، تءۇبى ادامزات بالاسى تازا سۋ تاپشىلىعىمەن بەتبە-بەت كەلۋى مۇمكىن ەكەن. ياعني، عالامشار تۇرعىندارىنىڭ تىرشىلىك نارىنە دەگەن سۇرانىسى ۋاقىت وتكەن سايىن ەسەلەنىپ وتىر. ەسەسىنە اۋىز سۋ قورى ازايىپ بارا جاتقانعا ۇقسايدى. دەمەك، كۇندەردىڭ كۇنىندە تاڭدايىمىز كەبەرسىپ، ءبىر جۇتىم سۋعا زار بولىپ قالۋىمىز كادىك...

الايدا، قازىر الەمدى تۇششى سۋ كوزدەرىنىڭ تارتىلۋى ەمەس، ءمولدىر سۋدى مەيىرى قانىپ ءىشۋدى ارماندايتىن ادامداردىڭ ازايماي وتىرعانى الاڭداتۋدا. بىلايشا ايتقاندا، اۋىز سۋ ماسەلەسىتەحنولوگيالىق ۇدەرىس زامانىندا دا «قايناپ» تۇرعان پروبلەما كۇيىندە قالىپ وتىر ەكەن. ماسەلەن، دۇنيەجۇزىندەگى اۋىز سۋ ماسەلەسىن زەرتتەگەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ساراپشىلارى تازا سۋعا مۇقتاج تۇرعىنداردىڭ 80 پايىزى پەريفەريادا ءومىر سۇرەتىنىن انىقتاعان. ال قالا مادەنيەتىنە كىرىككەن ادامداردىڭ 96 پايىزى تازا سۋ ۇعىمىن قۇبىر باسىنداعى شۇمەكتى بۇراپ اشۋ دەپ قانا تۇسىنەتىن كورىنەدى. اسىرەسە، دامىعان ەلدەردىڭ داڭقتى قالارىندا تۇراتىن باقىتتى تۇرعىندار اۋىز سۋ ماسەلەسى جايىندا، ءتىپتى تۇرمىستىق قولدانىستاعى سۋ ساپاسى تۋرالى ويلانۋدى مۇلدەم ۇمىتقان ەكەن.

دەگەنمەن، دەرەكتەر اۋىز سۋ ماسەلەسىنىڭ ادامزاتپەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقانىن ايگىلەيدى. ماسەلەن، جاھاندا 2،21 ملرد ادام تازا سۋعا ءزارۋدەيدى. ال سۋ ساپاسىنىڭ تومەندىگى مەن جەتىسپەۋشىلىگى الەمدەگى 4،52 ملرد ادامنىڭ سانيتارلىق تالاپقا ساي ءومىر سۇرۋىنە كەدەرگى بولىپ وتىر. وكىنىشتىسى، تازا سۋ مۇقتاجدىعى بالالار اراسىنداعى ءولىم-ءجىتىمنىڭ ارتۋىنا دا سەبەپ بولۋدا.انتيسانيتارلىق جاعداي ءتۇرلى جۇقپالى ىشەك اۋرۋلارىنىڭ تارالۋىنا اكەلىپ، سونىڭ كەسىرىنەن جىل سايىن 5 جاسقا تولماعان 300 مىڭعا جۋىق ءبۇلدىرشىننىڭ شەتىنەيتىنى جايىندا سۇمدىق تسيفرلار بار. جالپى، سۋ تاپشىلىعى ماسەلەسى شەشىلمەگەن مەملەكەتتەردە جەر حالقىنىڭ ۇشتەن ءبىرى تۇرادى ەكەن. باسقاشا ايتقاندا، الىپ جەردەگى ءاربىر ون ادامنىڭ تورتەۋى قانىپ ىشەر تازا سۋعا ءزارۋ دەگەن ءسوز.

اۋىز سۋ ماسەلەسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدى دە اينالىپ وتپەيدى. راس، قازاقستان ۇكىمەتى تۇرعىنداردىڭ تۇششى سۋ ىشۋىنە قاجەتتى بارلىق جاعدايدى جاساپ وتىر. سالىستىرمالى تۇردە العاندا بۇرىنعى سوۆەت وداعى اۋماعىنداعى اۋىز سۋمەن قامتۋ ماسەلەسى شەشىلگەن مەملەكەتتەردىڭ وزىق ۇشتىگىنە ەركىن ەنىپ تۇرمىز. اسىرەسە، 2000 جىلدان باستاپ اۋىل مەن قالانىڭ اۋىز سۋ جاعدايىن تۇزەۋگە بەلسەنە كىرىستىك. وتكەن جيىرما جىل ارالىعىندا بۇل باعىتتا بىرنەشە مەملەكەتتىك ۇستانىم قابىلدانىپ، «اۋىز سۋ»، «اق بۇلاق»، «وڭىرلەردى دامىتۋ»، «نۇرلى جول» سياقتى اتاۋلى باعدارلامالار جاسالدى. جۇزەگە اسقان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە ۇلكەن ءىس اتقارىلعان. ماسەلەن، وسى مەملەكەتتىك باعدارلامالار اياسىندا ەلىمىزدە 48،2 مىڭ شاقىرىم ينجەنەرلىك جەلى سالىنىپ، تۇرعىن حالىقتى سۋمەن جابدىقتاۋدىڭ دەڭگەيى 92،6 پايىزعا جەتكەن ەكەن. بىراق، بۇل اسا ماقتانارلىق تا جاعداي ەمەس. ويتكەنى، اتالعان مەرزىمدە اۋىز سۋمەن قامتۋعا قىرۋار قارجى جۇمسالعانى انىق. تاۋەلسىز ساراپشىلار دىتتەگەن ماقساتقا بولىنگەن 1 تريلليونتەڭگەدەن استام اقشاعا ەلىمىزدەگى ەلدى مەكەندەردىڭ بارلىعىنا اۋىز سۋ قۇبىرىن عانا ەمەس، باسقا دا تىرشىلىككە قاجەتتى ينفراقۇرىلىم ورناتۋعا بولاتىنىن ايتادى. جالپى، وڭىرلەردى تازا سۋمەن قامتۋعا جۇمسالعان بيۋدجەت قارجىسىنا قاتىستى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تا بىرقاتار ماسەلەنى انىقتاۋ قاجەتتىگىن جەكەلەي تىلگە تيەك ەتكەن. 2019 جىلى الماتى وبلىسىنا جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن كەزىندە مەملەكەت باسشىسى بىلاي دەگەن ەدى:

– جالپى، ەلىمىز سياقتى الماتى وبلىسىندا دا حالىقتى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ پروبلەماسى بار. ءوڭىردى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالار قولعا الىنعالى 20 جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. وسى كەزەڭدە بۇل ماقساتقا 500 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجات جۇمسالعان. وكىنىشكە قاراي، ناقتى ناتيجە از. بۇل وراسان قارجىنىڭ ماقساتتى جۇمسالۋىن ەسەپ كوميتەتى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ساراپتاۋى ءتيىس...

قازىر پرەزيدەنتءتىڭ الماتى وبلىسىنداعى اۋىز سۋمەن قامتۋدىڭ ماسەلەلەرىنە وراي بەرگەنتاپسىرماسىنا سايكەس قۇزىرلى ورگانداردىڭ اتقارعان ىسىنەن جۇرت بەيحابار. ايماقتاعى كوزگە كورىنىپ تۇرعان كەمشىلىكتەر تۋرالى كەيىنىرەك توقتالامىز. ال انىعىندا بۇكىل ەل تۇرعىندارىنىڭ 7،4 پايىزى ءالى دە اۋىز سۋسىز وتىر ەكەن. جانە بۇل ماسەلە شالعاي ەلدى مەكەندەردىڭ ورتاق «باس اۋرۋىنا» اينالعالى قاشان؟ بىلتىر ۇكىمەت اۋىلداردىڭ سۋمەن جابدىقتالۋىنا مونيتورينگ جۇرگىزەتىن ينتەراكتيۆتى كارتا ازىرلەنىپ، ىسكە قوسقان بولاتىن. سوعان سايكەس، ەل بويىنشا تىزىمگە ەنگەن 6 341 اۋىلدىڭ اراسىنان 4078 اۋىلعاورتالىقتاندىرىلعان سۋ قۇبىرى تارتىلىپتى. تاعى 279 اۋىلدا سۋمەن قامتيتىن شاعىن كەشەندەر سالىنعان. ال 1 146 اۋىلدى ورتالىق سۋ قۇبىرىنا جالعاۋ ءۇشىن جابدىقتاۋ جۇيەسىنىڭ قۇرىلىسى ءجۇرءىپ جاتىر. بۇدان بولەك، تۇرعىن سانى ەكى ءجۇز ادامعا جەتپەيتىن ەلدى مەكەندەردە تازا سۋ وندىرەتىن سورعى-كەشەن سالىنۋدا. مۇنداي اۋىلدىڭ سانى – 838. جالپى، ەلىمىز بويىنشا ساپالى اۋىز سۋمەن قامتۋ ءىسى 2025 جىلعا دەيىن تولىقتاي شەشىمىن تابۋى ءتيىس. بۇل ۇكىمەت الدىنداعى جاۋاپتى مىندەت. ونىڭ ورىندالۋىن، ارينە، ۋاقىت كورسەتەدى...

بىراق، اۋىز سۋعا جارىماي وتىرعان اۋىلداردىڭ ءالى دە ازايماعانىن جوققا شىعارۋعا بولماس. بۇل ماسەلە وزگە وڭىرلەردى بىلاي قويعاندا، سۋلى دا نۋلى ايماق سانالاتىن جەتىسۋدىڭ وزىندە تولىق شەشىمىن تاپقان جوق. مىسالى، الماتى وبلىسىنداعى 742 ەلدى مەكەننىڭ ساپالى اۋىز سۋمەن قامتىلۋىن سارالاعاندا، كورسەتكىش 91،3 پايىزدى قۇراعان. ياعني، 678 اۋىل ورتالىق سۋ جۇيەسىنە قوسىلسا، 55 اۋىلدىڭ تۇرعىندارى اۋىز سۋدى كوشەدەگى  سۋشۇمەكتەن الادى. ال قالعان 9 ەلدى مەكەنگە تىرشىلىك ءنارى سىرتتان تاسىمالدانادى ەكەن.

- بىلتىر حالىقتى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن «نۇرلى جەر»، «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى»، «اۋىل – ەل بەسىگى»باعدارلامالارى شەڭبەرىندە سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىن سالۋ مەن كۇردەلى جانە اعىمداعى جوندەۋ بويىنشا 109 جوبانى ىسكە اسىردىق. بۇعان 16،8 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ، يگەرىلدى. ونىڭ ىشىندە «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى بويىنشا 31 جوبانى قايتا جاڭارتۋعا جانە سالۋعا  5،0 ملرد تەڭگە جۇمسالسا، «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى» اياسىندا 10،6 ملرد تەڭگەگە 66 جوبا ىسكە استى. سونداي-اق، «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسىنا سايكەس 12 جوبا ماقۇلدانىپ، اۋىلدارداعى سۋ قۇبىرلارىن اعىمداعى جوندەۋگە 1،1 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ناتيجەسىندە 844 شاقىرىم سۋ قۇبىرى جەلىلەرى سالىنىپ، قايتا جاڭارتىلدى، اۋىز سۋعا قوسىمشا 4 ەلدى مەكەن قول جەتكىزدى. وسىلايشا ءبىز وبلىستاعى ساپالى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيىن 98،3پايىزعا دەيىن جەتكىزدىك، - دەيدى تاقىرىپقا وراي وبلىس اكىمى اماندىق باتالوۆ.

ايتپاقشى، اياعىنا دەيىن اتقارىلماعان ءىستىڭسوڭى داڭعازا شۋعا ۇلاساتىنى تاعى انىق. مۇنداي داۋ وبلىستاعى اۋىز سۋمەن قامتۋ باعدارلاماسىنا قاتىستى دا ءجيى بولىپ تۇرادى. بۇعان مىسال رەتىندە ايماقتاعى بىرنەشە اۋداننىڭ جەكەلەگەن اۋىلدارىنان جەتكەن شاعىمداردى الساق جەتكىلىكتى. سونىڭ ءبىرى – ۇيعىر اۋدانىنداعى ۇلكەن ديقان اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىنىڭ جانايقايى. ادامدار بيلىك ۋادە ەتكەن ورتالىق سۋ قۇبىرىنىڭ تولىق ىسكە قوسىلۋىن كۇتكەلى ءتورتىنشى جىل بولعان. ال ەلدى مەكەندەگى تازا سۋ تۇتىنۋ كورسەتكىشى 65 پايىزدى عانا قۇراپ وتىر. كوشەگە قۇبىر تارتىلعانىمەن، جۇيەنىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەي، كوپ بولىگى جارامسىز بولىپ شىققان كورىنەدى.  مەردىگەر كومپانيا شالاىستەگەن جۇمىس ءۇشىن 160 ملن تەڭگە بيۋدجەت قارجىسىن الىپ، تايىپ تۇرعان. قازىر اۋدان اكىمدىگى مەملەكەتتىك باعدارلاما بويىنشا جاسالعان جۇمىستىڭ ساپاسىزدىعىن سوت ارقىلى دالەلدەپ، جەكە كومپانيامەن زاڭ جۇزىندە تارتىسىپ جاتىر ەكەن.

سۋ قۇبىرى جەلىسىنە قاتىستى داۋ ەڭبەكشىقازاق اۋدانىندا دا بار. اۋماقتاعى المالى اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى 20 جىل بويى ەسكى سۋ قۇبىرىنىڭ زاردابىن تارتىپ وتىرعاندارىن ايتادى. تۇرگەن سۋ تورابى مەكەمەسىنە قاراستى جۇيەنىڭ اۋىلدى سۋمەن قامتۋى كەمشىن ەكەن. ءجيى جارىلاتىن قۇبىردا ايلاپ سۋ بولماي قالسا، تام-تۇمداپ اققان كەزدەگى سۋدىڭ ساپاسى دا تومەن كورىنەدى. ءبىر قىزىعى، بۇل ماسەلەنى اۋدان اكىمدىگى دە، سۋ تاراتۋشى كومپانيادا جاقسى بىلەدى. بىراق، جاعدايدى تۇزەۋگە ق ۇلىقسىز. ال تۇرعىندار تۇتىنباعان اۋىز سۋ ءۇشىن اقشا تولەۋگە ءماجبۇر...

اقشا دەمەكشى، بيۋدجەت قارجىسىنا سالىنۋى ءتيىس سۋ قۇبىرىن تولىقتاي ىسكە قوسۋ ءۇشىن تۇرعىنداردان قوسىمشا قارجى جيناۋ وقيعاسى دا الماتى وبلىسىندا تىركەلگەن ەكەن. كەربۇلاق اۋدانىنا قاراستى بەرىكتاس اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى «تازا سۋ» باعدارلاماسى بويىنشا سالىنعان سۋ قۇبىرىنىڭ ىسكە قوسىلۋىن ون جىلدان استام ۋاقىت كۇتكەن. ال ەلدى مەكەننىڭ سۋمەن قامتۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا 52 ملن تەڭگە قارجى بولىنگەن. بىراق، جۇمىس اياقسىز قالعان. قۇرىلىستى ءبىتىرىپ، جەلىنى ىسكە قوسۋ ءۇشىن اۋىل تۇرعىندارىنان قوسىمشا اقشا دا جينالعان. «بەرىكتاستاعى» بەس جۇزگە جۋىق ءۇي 20 000 تەڭگەدەن شىعارىپتى. الايدا، جاڭا سۋ جۇيەسى ءبارىبىر جۇمىس ىستەمەپتى. تۇرعىندار تاۋدان اققان سۋدى جيناپ، اۋىلعا تاراتاتىن ەسكى توسپانىڭ سۋىن ءىشىپ وتىر...

...ءبىز سءوز باسىندا الەمدە تازا سۋعا دەگەن سۇرانىس ارتىپ، مۇنىڭ ءتۇبى اۋىز سۋ تاپشىلىعىنا اكەلىپ سوعۋى مۇمكىن دەگەن بولجام ايتقانبىز. بۇلاي دەۋگە بۇۇ ساراپشىلارى جاساعان تالداۋ تۇرتكى بولعان. ال اتالعان ماسەلە قازاقستاندى دا اينالىپ وتپەسى انىق. قازىردىڭ وزىندە ونداي قاۋىپ بار ەكەن. بۇل جايىندا ورتا ازياداعى سۋ كوزدەرى مەن اۋىز سۋ ماسەلەسىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىم، قىرعىز ساراپشىسى قۇندىز ادىلبەكوۆا بايانداماجاساعان كورىنەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، ەلىمىزدەگى اۋىز سۋ تاپشىلىعى 2050 جىلدان باستاپ سەزىلە باستاۋى مۇمكىن. اۆتور ءوز تالداۋلارىندا مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبىنە توقتالادى. وعان اۋماقتاعى ءوندىرىستىڭ وركەندەۋى مەن تازا سۋدى تۇتىنۋ قارقىنىنىڭ ءوسۋى، گەوگرافيالىق جاعداي مەن كليماتتىڭ وزگەرۋى، كورشى ەلدەردىڭ سۋ ساياساتى مەن تۇرعىندار سانىنىڭ جىلدان جىلعا كوبەيۋى سياقتى جاعدايلار ارقاۋ بولماق ەكەن. ءبىز مۇنىڭ ءبىر باعىتىنا، بيۋدجەت قارجىسى جۇمسالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ جۇزە اسۋىنا توقتالايىق. ماسەلەن، يگەرىلەتىن تۇششى سۋ كوزدەرىنىڭ مۇمكىندىگى قازىرگى دەموگرافيالىق ءوسىم قارقىنىنا سايكەس ەمەس-مىس. ويتكەنى، وتكەن 20 جىل ىشىندە جۇزەگە اسقان سۋمەن قامتۋ باعدارلامالارىندا كوپتەگەن فاكتور ەسكەرىلمەگەن. 2002 – 2010 جىلدار ارالىعىندا جاريالانعان «اۋىز سۋ» باعدارلاماسىن تالداعان ساراپشى ۇزاق مەرزىمگە سوزىلعان ءارى قوماقتى اقشا جۇمسالعان ءىس ناقتى ناتيجە كورسەتپەگەنىن مىسالعا كەلتىرەدى. قازاقستانداعى جەر كولەمىنىڭ ەرەكشەلىگى ەسكەرىلمەي جاسالعان العاشقى باعدارلاما نەگىزىنەن بۇرىننان دايىن ينفراقۇرىلىمى بار ەلدى مەكەندەردىڭ سۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋمەن اياقتالعان. ياعني، نەگىزىنەن قالا ماڭىنداعى اۋىلداردىڭ جايى عانا نازارعا الىنعان دەيدى ساراپشى. ناتيجەسىندە جاڭادان انىقتالۋى ءتيىس تۇششى سۋ كوزدەرى اشىلماي، سارقىلۋعا تاياۋ جەر استى سۋىنىڭ كولەمى ودان ءارى تومەندەپ كەتكەن. سۋ كوزدەرىنە تۇسكەن ارتىق سالماق سۇيىقتىقتىڭ ساپاسىن وزگەرتىپ، توپىراق قاباتىنىڭ تۇز بەن سورعا اينالۋىنا دا اسەر ەتۋى ىقتيمال دەيدى مامان. بۇل كەلەشەكتە قازاقستانداعى اۋىز سۋ تاپشىلىعىنىڭ بىردەن ءبىر سەبەبى بولۋى مۇمكىن ەكەن...  

ال 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان «اق بۇلاق» باعدارلاماسىنىڭ دا ناتيجەلى اياقتالماعانىن ەءلدى مەكەندەردى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتۋ ۇلەسىنىڭ ءالى دە 100 پايىزعا جەتپەگەنىنەن كورۋگە بولادى. بۇل جايىندا جوعارىدا ءسوز ەتتىك. جالپى، اۋىز سۋدىڭ «جىرى» ەڭ قىمباتقا تۇسكەن ۇزاق تولعاۋ ەكەنىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. دەرەك بويىنشا، 2002 – 2020 جىلدار ارالىعىنداعى باعدارلامالار ەل بيۋدجەتىنە 1 ترلن تەڭگەدەن استام قارجى كولەمىندە شىعىن اكەلگەن...

 

الماتى وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار