قوعام • 16 اقپان، 2021

جانازادا اقشا تاراتقانى نەسى؟!.

3426 رەت كورسەتىلدى

«توزباستى ۇستا سوقپايدى، ولمەستى قۇداي جاراتپايدى»، دەيدى حالىق. شىنىندا دا، وزەكتى جانعا كۇنى جەتكەندە، ۋاقىتى سوققاندا ءولىمنىڭ كەلەتىنى اقيقات. يسلام دىنىندە، مىڭجىلدىقتاردان بەرى كەلە جاتقان قازاقتىڭ ادەت-عۇرپىندا قايتىس بولعان كىسىنىڭ كادەسىن اتقارۋدىڭ وزىندىك ءتارتىبى بار.

مارقۇمدى قارا جەردىڭ قوينىنا بەرگەن سوڭ دا مەجەلى ۋاقىتتارمەن جالعاسىپ جاتاتىن راسىمدەردىڭ كوپ ەكەنى تاعى بەلگىلى. دەگەنمەن، ءولىم­نىڭ اتى ءولىم، اجالدىڭ اتى سۋىق. بۇل جەردە جاسى كەلىپ قايتقان كىسىنىڭ ءولىمىن «تويعا» جات­قىزۋعا تاعى بولمايدى. قازاقى تانىمدا بۇل دۇنيەدەن كوشكەن پەندەنىڭ ابىرويىنا، اتىنا كىر كەل­مەي­تىندەي ارەكەتتەر جاسالادى. شاماسىنا قاراي ۇرپاعى مارقۇمنىڭ اتىنان ساداقا تاراتىپ، قۇران باعىشتاپ جاتادى. ال مۇنداي جاعدايدا قارىزدانۋعا، تىراشتانىپ ىسىراپشىلدىققا بارۋعا ءدىنىمىز رۇقسات ەتپەيدى.

كەڭەستىك كەزەڭدى كوزىمەن كورگەن بۇگىنگى كەيبىر قاريالار ادام قايتىس بولعاندا كوپ جاع­دايدا قاسيەتتى قۇران ايات­تارىنىڭ وقىلماعانىن، سول كەزدەگى يدەولوگيانىڭ وعان قار­سى بولعانىن ايتادى. ءتىپتى كوپ اۋىلداردا جانازا نامازىنا ادام كەلمەيتىندىكتەن، ولاردى ءۇي يەلەرى اقشا بەرىپ شا­قىرت­قانىن دا ەستيمىز. سول نار­سەنىڭ سالقىنى بۇگىنگى قوعام­دا ءالى دە بار. ماسەلەن، قازىر­گى كەزدە كەيبىر قارالى ءۇي­دىڭ ادام­دارى سول اۋىلداعى، كور­شى اۋىل­دارداعى ءار اتانىڭ ۇر­پاق­­تارىن شاقىرىپ، ولارعا شا­ما­­سىنا قاراي بەس-ون مىڭ تەڭ­گە­دەن اقشا قويادى. ول اقشا مار­­قۇم­دى قارا جەرگە اما­نات­تاعان سوڭ، بەيىت باسىندا سول كەل­گەن ادام­داردىڭ بارىنە تەگىس ۇلەس­تىرى­لەدى. ءسويتىپ توپى­راق سالۋعا كەل­گەن ادام قالتا­سى­نا بەس-ون تەڭگە سا­لىپ قايتا­دى. الايدا، وسى ء«داس­تۇر» قانشا­لىقتى دۇرىس؟

قارجىلاي مۇمكىندىگى بار ادام قايتىس بولعان اتا-اجە­سىنە، اكەسىنە، بولماسا شەشە­سىنە ارناپ اقشا قويادى. ال ەل­دىڭ ءبارىنىڭ جاعدايى بىردەي ەمەس. سوندا جاعدايى تومەن ادام نە ىستەيدى؟ امال جوق، قارىزعا باتادى، شاشىلادى، توگىلەدى. سەبەبى كوپ­شى­لىك­تىڭ «كوشتەن قالماۋ» ءۇر­دىسى مەرەي­لى تويدا عانا ەمەس، توپى­را­قتى ولىمدە دە وسى­لاي قى­لاڭ بەرەدى. مۇنىڭ تاعى ءبىر شار­تى – قايتىس بول­عان كىسى نەمە­رە سۇيگەن بول­سا، مىندەتتى تۇر­دە اقشا قو­يىلۋى كەرەك. جاس بولس­ا، اق­شا قويىلمايدى. ياعني كوپ­شى­­لىك­تىڭ كوكەيىندە قالىپ­تاس­قان پىكىر بويىنشا، ۇرپاق ور­بىت­كەن ادامنىڭ ءولىمى دە «توي». مۇنداي «جازىلماعان زاڭ» قازىرگى كەزدە جامبىل وبلىسىنىڭ بىرقاتار اۋىلدارىندا كەزدەسەدى. اركىمنىڭ نيە­تى وزىنە بەلگىلى، بىراق مار­قۇم­نىڭ ءجۇزىن توپىراق جاسىر­عان سوڭ قابىر باسىندا اقشا الۋ­عا تالاسقان تالايدى كوزىمىز كور­دى. مۇندايدا ادام ولىگە تو­پىراق سالۋعا ەمەس، اقشا الۋعا عانا كەلە مە دەگەن سۋىق ويدىڭ سۋماڭ ەتە قالا­تىنى شىن.

«شاريعاتىمىز بويىنشا جانازا نامازدى دا، باسقا نامازدى دا اللانىڭ رازىلىعى ءۇشىن وقۋ كەرەك. جانازا نامازىنا اللانىڭ رازىلىعى ءۇشىن قاتىسۋ كەرەك. ال بىرەۋ اقشا بەرىپ جاتىر دەپ، سونى الۋ ءۇشىن عانا جانازاعا بارا­تىن بولسا، ونىڭ نيەتى، جا­نازا نامازى قابىل ەمەس. مۇنداي نيەتپەن بارۋعا بولمايدى. ال قايتىس بولعان كىسىگە تەك توپىراق سالۋ ءۇشىن باراتىن بول­سا، اڭگىمە باسقا. قازىرگى كەز­دە اۋىلداردا ادامدار سوز­دەن قاشىپ، ءار اتانىڭ بالاسى­نا اقشا تاراتۋ دەيتىن امالعا بارىپ وتىر. كوبىنىڭ نيەتى – سول اقشانى الۋ. مۇنىڭ دۇرىس ەمەستىگىن اۋىلداردىڭ كەيبىر تۇرعىندارى دا، يمامدار دا ايتىپ كەلەدى. ەگەر سول اقشانى قايتىس بولعان كىسىنىڭ اتىنان تۋىستارى ساداقا رەتىندە بەرەتىن بولسا، ول جاقسى. بىراق ساداقا الۋعا لايىقتى ادامدار بار. ساداقا ءوز يەسىنە جەتۋى كەرەك. ماسەلەن، جانازاعا اقشا الۋعا كەلەتىن ادامنىڭ بىرەۋى­نىڭ مىڭ قويى، بىرەۋىنىڭ وتىز قويى بولۋى مۇمكىن. ول ادام ساداقاعا مۇقتاج ەمەس. مىسالى، اۋىلداردا جاع­دايى تومەن، جەتىم، جەسىر كىسى­لەر بار. سول ءتىزىم بو­يىن­­شا قايتىس بولعان كىسىگە ساۋا­بى ءتيسىن دەپ بەرۋگە بولادى. ءوزىم دە اۋىلدارعا بارىپ، وسى ماسەلە بويىنشا جيىن­­دارعا قاتىستىم. ەگەر اقشا قوي­ماسا، باسقالاردان ۇيات بولا­دى دەيدى كەيبىرەۋلەر. بۇل شا­ري­عاتىمىزدا «ريا» دەپ اتا­لادى. بۇل امال قا­بىل ەتىل­­­مەيدى. ياعني اللا­نىڭ را­زى­­لىعى ءۇشىن ەمەس، ادام­دار­­دىڭ سوزىنە بولا مۇنداي ارە­­كەتكە بارۋ دۇرىس ەمەس»، دەي­دى جامبىل وبلىستىق ورتالىق «ھيباتۋللا تارازي» مەشى­تىنىڭ نايب يمامى باح­تيار امانتاي ۇلى. راسىندا دا كە­ي­بىر ازاماتتار اقشا تاراتۋ تالاي جىلدان بەرى قالىپتاسىپ كەتكەن ءۇردىس ەكەنىن ايتادى. بىراق ولىمگە باتا وقىرعا قاي­عىرىپ ەمەس، ەسەپپەن بارۋ­دىڭ ءوزى وتە ۇيات جاعداي عوي. الايدا بۇل ۇيات جايت بولسا دا، جالعاسىپ كەلەدى.

يمامنىڭ ايتۋىنشا، جەرلەۋ راسىمىنەن العان اقشاعا بىرەۋ اراق-شاراپ الىپ ءىشۋى دە مۇمكىن. سوندا الگى ءۇي يەسى دە سول ادامنىڭ ىشىمدىك ىشۋىنە سەبەپشى بولادى ەكەن. بۇدان باسقا دا ءتۇرلى جاعدايلار بار. ءبىر اۋىلدا اقساقالدار وسى ماسەلە بويىنشا ءباتۋالاسا الماي، ەكىگە ءبولىنىپتى. ءبىر تاراپ اقشا بەرىلمەسىن دەسە، ەكىن­شى تاراپتان بەرىلسىن دەگەن. سو­دان ءبىر كىسى قايتىس بولعاندا، يمام­دار مەن اقشا بەرىلۋىن قۇپ­تا­مايتىن اقساقالدار سول قارا­لى ۇيگە بارىپ، اقشا بەر­مەڭ­دەر دەيدى. وعان ەكىنشى جاق كونبەيدى. سودان قارياسى قاي­تىس بولعان ءۇيدىڭ بالالارى اقىل­داسا كەلە، اقشا قويىل­ماسا ۇيات بولادى دەگەن توق­تامعا كە­لىپ، اقىرى اقشا قويادى. دە­گەن­­مەن مۇنداي جاعدايدان تى­­يى­ل­­ماسا بولمايتىنىن ءبارى دە ايتادى. ايتىلادى، بىراق كوپ جاعدايدا ورىندالا بەرمەيدى.

 

جامبىل وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

QazaqGaz ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ قۇرامى وزگەردى

قازاقستان • 02 جەلتوقسان، 2022

ماۋلەن اشىمباەۆ قىتاي حالقىنا كوڭىل ايتتى

پارلامەنت • 02 جەلتوقسان، 2022

شەكارانى بۇكىل ەل قورعايدى

قوعام • 02 جەلتوقسان، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار