مارقۇمدى قارا جەردىڭ قوينىنا بەرگەن سوڭ دا مەجەلى ۋاقىتتارمەن جالعاسىپ جاتاتىن راسىمدەردىڭ كوپ ەكەنى تاعى بەلگىلى. دەگەنمەن, ءولىمنىڭ اتى ءولىم, اجالدىڭ اتى سۋىق. بۇل جەردە جاسى كەلىپ قايتقان كىسىنىڭ ءولىمىن «تويعا» جاتقىزۋعا تاعى بولمايدى. قازاقى تانىمدا بۇل دۇنيەدەن كوشكەن پەندەنىڭ ابىرويىنا, اتىنا كىر كەلمەيتىندەي ارەكەتتەر جاسالادى. شاماسىنا قاراي ۇرپاعى مارقۇمنىڭ اتىنان ساداقا تاراتىپ, قۇران باعىشتاپ جاتادى. ال مۇنداي جاعدايدا قارىزدانۋعا, تىراشتانىپ ىسىراپشىلدىققا بارۋعا ءدىنىمىز رۇقسات ەتپەيدى.
كەڭەستىك كەزەڭدى كوزىمەن كورگەن بۇگىنگى كەيبىر قاريالار ادام قايتىس بولعاندا كوپ جاعدايدا قاسيەتتى قۇران اياتتارىنىڭ وقىلماعانىن, سول كەزدەگى يدەولوگيانىڭ وعان قارسى بولعانىن ايتادى. ءتىپتى كوپ اۋىلداردا جانازا نامازىنا ادام كەلمەيتىندىكتەن, ولاردى ءۇي يەلەرى اقشا بەرىپ شاقىرتقانىن دا ەستيمىز. سول نارسەنىڭ سالقىنى بۇگىنگى قوعامدا ءالى دە بار. ماسەلەن, قازىرگى كەزدە كەيبىر قارالى ءۇيدىڭ ادامدارى سول اۋىلداعى, كورشى اۋىلدارداعى ءار اتانىڭ ۇرپاقتارىن شاقىرىپ, ولارعا شاماسىنا قاراي بەس-ون مىڭ تەڭگەدەن اقشا قويادى. ول اقشا مارقۇمدى قارا جەرگە اماناتتاعان سوڭ, بەيىت باسىندا سول كەلگەن ادامداردىڭ بارىنە تەگىس ۇلەستىرىلەدى. ءسويتىپ توپىراق سالۋعا كەلگەن ادام قالتاسىنا بەس-ون تەڭگە سالىپ قايتادى. الايدا, وسى ء«داستۇر» قانشالىقتى دۇرىس؟
قارجىلاي مۇمكىندىگى بار ادام قايتىس بولعان اتا-اجەسىنە, اكەسىنە, بولماسا شەشەسىنە ارناپ اقشا قويادى. ال ەلدىڭ ءبارىنىڭ جاعدايى بىردەي ەمەس. سوندا جاعدايى تومەن ادام نە ىستەيدى؟ امال جوق, قارىزعا باتادى, شاشىلادى, توگىلەدى. سەبەبى كوپشىلىكتىڭ «كوشتەن قالماۋ» ءۇردىسى مەرەيلى تويدا عانا ەمەس, توپىراقتى ولىمدە دە وسىلاي قىلاڭ بەرەدى. مۇنىڭ تاعى ءبىر شارتى – قايتىس بولعان كىسى نەمەرە سۇيگەن بولسا, مىندەتتى تۇردە اقشا قويىلۋى كەرەك. جاس بولسا, اقشا قويىلمايدى. ياعني كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندە قالىپتاسقان پىكىر بويىنشا, ۇرپاق وربىتكەن ادامنىڭ ءولىمى دە «توي». مۇنداي «جازىلماعان زاڭ» قازىرگى كەزدە جامبىل وبلىسىنىڭ بىرقاتار اۋىلدارىندا كەزدەسەدى. اركىمنىڭ نيەتى وزىنە بەلگىلى, بىراق مارقۇمنىڭ ءجۇزىن توپىراق جاسىرعان سوڭ قابىر باسىندا اقشا الۋعا تالاسقان تالايدى كوزىمىز كوردى. مۇندايدا ادام ولىگە توپىراق سالۋعا ەمەس, اقشا الۋعا عانا كەلە مە دەگەن سۋىق ويدىڭ سۋماڭ ەتە قالاتىنى شىن.
«شاريعاتىمىز بويىنشا جانازا نامازدى دا, باسقا نامازدى دا اللانىڭ رازىلىعى ءۇشىن وقۋ كەرەك. جانازا نامازىنا اللانىڭ رازىلىعى ءۇشىن قاتىسۋ كەرەك. ال بىرەۋ اقشا بەرىپ جاتىر دەپ, سونى الۋ ءۇشىن عانا جانازاعا باراتىن بولسا, ونىڭ نيەتى, جانازا نامازى قابىل ەمەس. مۇنداي نيەتپەن بارۋعا بولمايدى. ال قايتىس بولعان كىسىگە تەك توپىراق سالۋ ءۇشىن باراتىن بولسا, اڭگىمە باسقا. قازىرگى كەزدە اۋىلداردا ادامدار سوزدەن قاشىپ, ءار اتانىڭ بالاسىنا اقشا تاراتۋ دەيتىن امالعا بارىپ وتىر. كوبىنىڭ نيەتى – سول اقشانى الۋ. مۇنىڭ دۇرىس ەمەستىگىن اۋىلداردىڭ كەيبىر تۇرعىندارى دا, يمامدار دا ايتىپ كەلەدى. ەگەر سول اقشانى قايتىس بولعان كىسىنىڭ اتىنان تۋىستارى ساداقا رەتىندە بەرەتىن بولسا, ول جاقسى. بىراق ساداقا الۋعا لايىقتى ادامدار بار. ساداقا ءوز يەسىنە جەتۋى كەرەك. ماسەلەن, جانازاعا اقشا الۋعا كەلەتىن ادامنىڭ بىرەۋىنىڭ مىڭ قويى, بىرەۋىنىڭ وتىز قويى بولۋى مۇمكىن. ول ادام ساداقاعا مۇقتاج ەمەس. مىسالى, اۋىلداردا جاعدايى تومەن, جەتىم, جەسىر كىسىلەر بار. سول ءتىزىم بويىنشا قايتىس بولعان كىسىگە ساۋابى ءتيسىن دەپ بەرۋگە بولادى. ءوزىم دە اۋىلدارعا بارىپ, وسى ماسەلە بويىنشا جيىندارعا قاتىستىم. ەگەر اقشا قويماسا, باسقالاردان ۇيات بولادى دەيدى كەيبىرەۋلەر. بۇل شاريعاتىمىزدا «ريا» دەپ اتالادى. بۇل امال قابىل ەتىلمەيدى. ياعني اللانىڭ رازىلىعى ءۇشىن ەمەس, ادامداردىڭ سوزىنە بولا مۇنداي ارەكەتكە بارۋ دۇرىس ەمەس», دەيدى جامبىل وبلىستىق ورتالىق «ھيباتۋللا تارازي» مەشىتىنىڭ نايب يمامى باحتيار امانتاي ۇلى. راسىندا دا كەيبىر ازاماتتار اقشا تاراتۋ تالاي جىلدان بەرى قالىپتاسىپ كەتكەن ءۇردىس ەكەنىن ايتادى. بىراق ولىمگە باتا وقىرعا قايعىرىپ ەمەس, ەسەپپەن بارۋدىڭ ءوزى وتە ۇيات جاعداي عوي. الايدا بۇل ۇيات جايت بولسا دا, جالعاسىپ كەلەدى.
يمامنىڭ ايتۋىنشا, جەرلەۋ راسىمىنەن العان اقشاعا بىرەۋ اراق-شاراپ الىپ ءىشۋى دە مۇمكىن. سوندا الگى ءۇي يەسى دە سول ادامنىڭ ىشىمدىك ىشۋىنە سەبەپشى بولادى ەكەن. بۇدان باسقا دا ءتۇرلى جاعدايلار بار. ءبىر اۋىلدا اقساقالدار وسى ماسەلە بويىنشا ءباتۋالاسا الماي, ەكىگە ءبولىنىپتى. ءبىر تاراپ اقشا بەرىلمەسىن دەسە, ەكىنشى تاراپتان بەرىلسىن دەگەن. سودان ءبىر كىسى قايتىس بولعاندا, يمامدار مەن اقشا بەرىلۋىن قۇپتامايتىن اقساقالدار سول قارالى ۇيگە بارىپ, اقشا بەرمەڭدەر دەيدى. وعان ەكىنشى جاق كونبەيدى. سودان قارياسى قايتىس بولعان ءۇيدىڭ بالالارى اقىلداسا كەلە, اقشا قويىلماسا ۇيات بولادى دەگەن توقتامعا كەلىپ, اقىرى اقشا قويادى. دەگەنمەن مۇنداي جاعدايدان تىيىلماسا بولمايتىنىن ءبارى دە ايتادى. ايتىلادى, بىراق كوپ جاعدايدا ورىندالا بەرمەيدى.
جامبىل وبلىسى
