ءىس-شارا پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ 2020 جىلعى 24 قاراشاداعى «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ تۋرالى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرۋ» تۋرالى جارلىعى شىعىپ, كوميسسيا قۇرىلعاننان كەيىن وتكىزىلگەن العاشقى رەسپۋبليكالىق جيىنداردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. سولتۇستىكقازاقستاندىق عالىمدار مەن ولكەتانۋشىلاردىڭ, جازۋشىلار مەن جۋرناليستەردىڭ جانە باسقا دا زەرتتەۋشىلەردىڭ بۇل ماسەلەگە ايرىقشا نازار اۋدارۋىندا ۇلكەن ءمان بار. ەگەر قازاقستاندا كەڭەستىك جۇگەنسىزدىككە قارسى ءىرىلى-ۋاقتى 300-دەن ارتىق كوتەرىلىس بولسا, سونىڭ 40-تان ارتىعى وسى شاعىن وڭىردە بولعان. سولارعا قاتىسقاندار عانا ەمەس, ولاردىڭ ۇرپاقتارى دا ۇزاق جىلدار بويى قۋدالانىپ, كوزگە تۇرتكى بولعان كۇي كەشتى. ەشقانداي تەرگەۋسىز, سوتسىز نكۆد-نىڭ جەندەتتەرى اتىپ تاستاعان قانشاما جازىقسىز ادامدار مەن ولاردىڭ ۇرپاقتارى دا حالىق جاۋى ەسەبىندە تۇردى. اشتىقتىڭ عانا ەمەس, سونىڭ كەسىرىنەن جۇزدەگەن مىڭ ادام تۋعان جەرىنەن بوسىپ كەتتى. تايگانىڭ مي باتپاقتى يت تۇمسىعى باتپايتىن قالىڭ نۋىندا ولارعا سالقىن ءۇي, سالۋلى توسەك جوق ەدى. سوندىقتان اۋرۋدان, اشتىقتان قانشاما بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر قىرىلدى. وسى كۇنگە دەيىن ولاردى اقتاۋ, جارقىن ەسىمدەرىن ءتىرىلتىپ, حالىققا ءبىلدىرۋ دەگەن قولعا الىنعان جوق. 1990 جىلداردىڭ باسىندا اشىلعان ارحيۆ قۇجاتتارى ارتىنان تارس جابىلدى. تەك 1930 جىلدارى قازاقستانعا جەر اۋدارىلعاندار مەن 1937-1938 جىلدارداعى قاندى رەپرەسسياداعى اجال قۇشقاندار عانا اقتالدى. بارلىق اقتالعانداردىڭ 70 پايىزى سولار ەكەن. ويتكەنى نەگىزىنەن سولاردىڭ عانا ەسىمدەرى حاتقا تۇسكەن. ال حاتقا تۇسپەي, نكۆد-نىڭ ويران سالۋىمەن قازا بولعان, ءىز-ءتۇزسىز جوعالعان ادامدار سول كۇيى بەلگىسىز بولىپ كەلەدى. قازاقستاننان باسقا رەسپۋبليكالاردا قىزىلداردىڭ وسىنداي لاڭدارى زەرتتەلىپ, مىڭداعان ادام اقتالدى. مۇنىڭ ءوزى سانالاردى كوممۋنيستىك لاڭنىڭ قاندى سالقىنىنان تازارتۋعا دا قاجەت ەدى. الايدا بىزدەگى دەكوممۋنيزاتسيا «جابۋلى قازان جابۋلى» كۇيىندە وسى كۇنگە دەيىن قالىپ كەلەدى. جوعارىدا اتالعان مەملەكەتتىك كوميسسيا وسى ءىستى قولعا الىپ, ۇلتتىق تاريحىمىزداعى اقتاڭداقتاردى جويۋعا باعىتتالعان. سابىر قاسىموۆ سياقتى ۇلت جاناشىرى, ناعىز پاتريوت ادامداردىڭ باستاماسىمەن عانا قولعا الىنعان كوميسسيانىڭ جۇمىسىن پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ قولداعانى جانە ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرعىزعانى ونىڭ جەكە باسىنىڭ كورگەندى زيالىلىعىن تانىتۋمەن بىرگە حالقىمىز ءۇشىن ۇلكەن ابىروي بولدى.
كونفەرەنتسيانىڭ جۇمىسىنا رەسپۋبليكالىق «قاھارماندار» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى سابىر قاسىموۆ, تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى زيابەك قابىلدين, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەركىن ءابىل, ءپاريجدىڭ ورتالىق ازيانى زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى گزاۆە اللەز, قىرعىز رەسپۋبليكاسى ديپلوماتيالىق اكادەمياسىنىڭ پرورەكتورى زاينيدين قۇرمانوۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى, اكادەميك د.قامزابەك ۇلى جانە ت.ب. قاتىسىپ, بايانداما جاسادى.
ءوزىنىڭ سوزىندە س.قاسىموۆ مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ الدىندا تۇرعان اۋقىمدى جۇمىستارعا توقتالدى. بىزگە الىسقا بارماي-اق وسى جۇمىستاردى جۇرگىزگەندە تاۋەلسىزدىگىن العان بويىندا يگى ىستەردى قولعا العان كسرو-دان تاراعان بالتىق بويى رەسپۋبليكالارى مەن قاپ تاۋى ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىنەن ۇيرەنۋ كەرەك. بۇلارداعى دەكوممۋنيزاتسيالىق ۇردىستەر ءتيىمدى ادىستەرمەن جۇرگىزىلدى. سونىڭ ارقاسىندا ولار قوعامنىڭ بويىنداعى ءىرىپ-شىرىگەن بىتەۋ جارالاردى اشىپ, ولاردى حالىقتىڭ سارابىنا تارتىپ, اشىپ كورسەتكەندە عانا بويىمىز جاساڭعىرىپ, ەلىمىز تۇلەيدى, ۇلتىمىز رۋحاني جاعىنان جاڭعىرادى. بۇل ىستە ءبىز نەگىزگى باعدار ەتىپ حالىقارالىق قۇقىقتىق نورمالاردى باسشىلىققا الۋىمىز كەرەك دەدى ول.
باسقا سويلەۋشىلەر دە وسى باعىتتى ءوز حال-قادەرىنشە تولىقتىرىپ, باسقا دا باعالى وي-پىكىرلەردى ورتاعا سالدى. سونىڭ ىشىندە فرانتسۋز پروفەسسورى گ.اللەز اقتاۋ جۇمىستارىندا انتروپولوگيا مەن سوتسيولوگيا عىلىمدارىنىڭ ادىستەرىن قولدانۋدى دا ۇسىندى. ونىڭ ءوزى قازاققا بەلگىلى مامان باي مەن كۇيشى تاتتىمبەتتىڭ وزدەرى مەن ۇرپاقتارىنىڭ قۋدالانۋ جولدارىن زەرتتەيدى ەكەن. كونفەرەنتسيا جۇمىسىن م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىم جانە يننوۆاتسيالار جونىندەگى پرورەكتورى اقمارال ىبىراەۆا جۇرگىزىپ وتىردى. قۇتتىقتاۋ سوزدەر ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى ميراس داۋلەنوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى بەرىك ابدىعالي ۇلى, وبلىس اكىمىنەن جانە ت.ب. كەلدى. ايتىلعان پىكىرلەر مەن ۇسىنىستار جيناقتالىپ, مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلاتىن بولىپ شەشىلدى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
