الەم • 14 اقپان، 2021

كاتالونياداعى سايلاۋ ناتيجەسى قانداي؟

115 رەت كورسەتىلدى

جەكسەنبى كۇنى كاتالونيادا پارلامەنتتىك سايلاۋ ءوتتى. ازىرگە داۋىس بەرۋ ناتيجەسى تولىق انىقتالعان جوق. ايتسە دە، قازىردىڭ وزىندە ازاتتىقتى قولدايتىن تاراپتىڭ جەڭىسكە جەتەتىنىن بولجاۋ قيىن ەمەس. ەكزيتپول دا ەگەمەندىك اڭساعانداردىڭ باسىمدىعىن حابارلادى. بىراق ولاردىڭ كوپ داۋىس جيناۋى كاتالونيانىڭ تاۋەلسىزدىگىنە جول اشا ما؟

سايلاۋ الدى ساۋالداماعا سۇيەنسەك، بۇل جولعى ساياسي ناۋقاندا ءۇش پارتيانىڭ شوقتىعى بيىك. ولار – «سولشىل رەسپۋبليكاشىلار» (Esquerra Republicana)، ء«بارىمىز كاتالونيا ءۇشىن» (Junts per Catalunya) جانە سوتسياليستەر. ساۋالداما ناتيجەسى اتالعان پارتيالاردىڭ شامامەن 20 پايىزدان داۋىس جينايتىنىن كورسەتىپ وتىر.

وسى ورايدا كاتالونيا پارلامەنتى تۋرالى از-كەم ايتا كەتكەن ءجون. اۆتونوميالىق ايماقتىڭ زاڭ شىعارۋشى ورگانى سوناۋ 1932 جىلى قۇرىلعان. پارلامەنتتە 135 ماندات بار. ۇكىمەت قۇرىپ، پالاتانى باسقارۋ ءۇشىن پارتيالار ەلۋ پايىزدىق مەجەدەن اسۋى ءتيىس. الدا-جالدا ەشقانداي پارتيا بۇل ناتيجەگە قول جەتكىزە الماسا، كواليتسيا قۇرۋىنا رۇقسات بەرىلەدى.

2017 جىلى وتكىزىلگەن پارلامەنتتىك سايلاۋدا تۋرا سونداي جاعداي بولعان ەدى. داۋىس بەرۋ قورىتىندىسى بويىنشا «ازاماتتار پارتياسى» (Ciutadans) كوپشىلىك داۋىس جينادى (25 پايىز). بىراق «سولشىل رەسپۋبليكاشىلار» مەن ء«بارىمىز كاتالونيا ءۇشىن» پارتيالارىمەن كواليتسيا قۇرىپ، مەجەلى مانداتتى يەلەندى. بۇل ەكى پارتيا دا ازاتتىقتى قولدايتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. كواليتسيانىڭ ناتيجەسىندە پالاتا سپيكەرىن سايلاۋ مەن ۇكىمەتتى جاساقتاۋ قۇقىعى «سولشىل رەسپۋبليكاشىلار» مەن ء«بارىمىز كاتالونيا ءۇشىن» پارتيالارىنا بەرىلدى.

جوعارىدا ساۋالداما قورىتىندىسى بويىنشا ءۇش پارتيانىڭ شامامەن 20 پايىزدان داۋىس جيناۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتىق. سولاردىڭ ءبىرى – سوتسياليستەر يسپانيادان ءبولىنۋدى مۇلدەم قولدامايدى. ەندەشە، كاتالونيانىڭ تاۋەلسىزدىگىنە ۇمتىلاتىن پارتيالار جاقتاستار سانىن ارتتىرۋى قاجەت. ساۋالداماعا سۇيەنسەك، تاعى ءبىر ازاتتىق اڭساعان پارتيا – «ۇلتتىق بىرلىك كانديداتۋراسى» شامامەن 7 پايىز داۋىس جيناۋى مۇمكىن.

تاۋەلسىزدىككە قۇمار پارتيالاردىڭ مۇنداي كواليتسياسى دا 50 پايىزدىق مەجەدەن اسپاۋى ىقتيمال. بىراق ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا، پارلامەنتتەگى ورىندى ءبولۋ كەزىندە ولاردىڭ شوقتىعى بيىك تۇرۋى مۇمكىن. ويتكەنى پارلامەنتكە وتۋگە قاجەتتى مەجەلى 3 پايىز داۋىس جيناماعان پارتيالاردىڭ مانداتى باسقالارعا ءبولىپ بەرىلەدى. وسىلايشا ەگەمەندىكتى قولدايتىن كواليتسيا وپ-وڭاي پالاتادا باسىم ورىن يەلەنەدى.

ايتا كەتەرلىگى، كاتالونيانىڭ يسپانيادان ءبولىنۋىن قولدايتىن پارتيالار ءوزارا مەموراندۋمعا قول قويدى. وسى قۇجاتقا سايكەس، ولاردىڭ ەشقايسىسى سوتسياليستىك پارتيامەن كواليتسيا قۇرماۋى ءتيىس. ياعني، ۇكىمەتتى دە، پالاتا توراعاسىن دا وزدەرى سايلاماق.

سايلاۋدا جەڭىسكە جەتۋ جەتكىلىكسىز. ويتكەنى ودان كەيىنگى جاعداي مۇلدەم باسقا ماسەلە. سەبەبى ەگەمەندىكتى قولدايتىن كواليتسيا ءوزارا تاتۋ ەمەس. اسىرەسە كاتالونيانىڭ تاۋەلسىزدىگىن الۋ پروتسەسىنە كەلگەندە پىكىر ەكىگە جارىلادى. ساراپشىلاردىڭ بولجامىنا سۇيەنسەك، مۇنداي كەرەعارلىق كاتالونيانىڭ جاڭا پارلامەنتىنە وڭايعا تيمەيدى.

«سولشىل رەسپۋبليكاشىلاردىڭ» باسشىسى، قازىرگى تاڭدا ۇكىمەت پرەزيدەنتى مىندەتىن اتقاراتىن پەرە اراگونەستىڭ پايىمداۋىنشا، كاتالونيا ازاتتىق الۋ ءۇشىن شوتلانديانىڭ تاسىلىنە جۇگىنۋى قاجەت. ياعني، رەسمي مادريدكە ساياسي تۇرعىدا قىسىم جاساي وتىرىپ، تاۋەلسىزدىك جونىندەگى رەفەرەندۋمدى وتكىزۋگە كوندىرۋدى قولدايدى. تاياۋدا عانا Financial Times گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا بۇل پىكىرىن تاعى ءبىر قايتالادى.

«ەگەر ۇلگى الاتىن مودەل بار بولسا، وندا بۇل – شوتلانديالىق مودەل. ءتيىمدى جانە جاڭاشىل ۇكىمەت. ۇلىبريتانيا مويىنداعان رەفەرەندۋمعا كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە قول جەتكىزىلدى»، دەدى ول.

ء«بارىمىز كاتالونيا ءۇشىن» پارتياسىنىڭ باسشىسى كارلەس پۋچدەمون مۇنداي جۇمساق ساياساتتى قولدامايدى. ونىڭ ايتۋىنشا، كاتالونيا تاۋەلسىزدىكتى بىرجاقتى تۇردە جاريالاۋى قاجەت. الدا-جالدا جەكسەنبىدەگى سايلاۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جەڭىسكە جەتە قالسا، پارتيا ەگەمەندىك تۋرالى قۇجاتتى قابىلداۋعا ءازىر.

وسى ورايدا كاتالونيادا بۇعان دەيىن ءبىر مارتە تاۋەلسىزدىك جونىندە رەفەرەندۋم وتكىزىلگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. رەفەرەندۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ باسىم بولىگى ازاتتىقتى قولداپ شىققان-دى. سول كەزدە ۇكىمەت باسقارىپ وتىرعان كارلەس پۋچدەمون كوپ ۇزاماي كاتالونيانىڭ ەگەمەندىگىن جاريالادى. بىراق يسپانيا بيلىگى رەفەرەندۋمدى زاڭسىز دەپ تانىپ، ونى ۇيىمداستىرعانداردى قۋدالادى. تىقىر تايانعانىن سەزگەن كارلەس پۋچدەمون بەلگياعا قاشىپ كەتتى.

ەگەمەندىك الۋدى جاقتايتىن تاعى ءبىر پارتيا – «ۇلتتىق بىرلىك كانديداتۋراسى» ەكى تاراپتىڭ دا ۇستانىمىن قولدامايدى. ولار «سولشىل رەسپۋبليكاشىلاردى» مادريدپەن اۋىز جالاسقان دەپ ايىپتايدى. ال پۋچدەموننىڭ سايلاۋدا جەڭىسكە جەتە سالا تاۋەلسىزدىك جاريالاۋى بۇرىنعىداي ناتيجە بەرمەيدى دەپ ەسەپتەيدى. ەندەشە، جاڭا كواليتسيا قۇرۋ قيىنعا اينالايىن دەپ تۇر.

جالپى، كاتالونيانىڭ تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلۋىنا ەكونوميكالىق، ساياسي جانە تاريحي وقيعالار اسەر ەتىپ وتىر. سولتۇستىگىندە فرانتسيامەن شەكتەسىپ، شىعىسىن جەرورتا تەڭىزىنىڭ سۋى شايىپ جاتقان مۋنيتسيپاليتەت ازاتتىقتى كۇنى كەشە مايشاممەن ىزدەي باستاعان جوق، ونىڭ تاريحي تامىرى تەرەڭدە جاتىر.

كاتالونيا – يسپانيانىڭ سولتۇستىك شىعىسىندا ورنالاسقان اۆتونوميالىق ايماق. حالقىنىڭ سانى 6،5 ميلليوننان اسادى. تالاي قانقۇيلى باسشىنىڭ تەپكىسىنە توزگەن اۋماق XV عاسىردا جەكە پاتشالىق بولىپ جاريالاندى. جەرىنە كوز الارتقان جاۋلارىنىڭ ورتاسىندا قالعان كاتالونيا پاتشالىعى 1714 جىلى تاريح ساحناسىنان كەتىپ، يسپانيانىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدى. سودان بەرى ازاتتىقتىڭ ءتاتتى ءدامىن تاتقان كاتالوندار تاۋەلسىزدىككە تالپىنىسىن توقتاتقان جوق.

گەنەرال فرانكو بيلىكتەن كەتكەن سوڭ، يسپانيا جاڭا دامۋ باعىتىن ۇستانعان-تۇعىن. كاتالونيا وسى ءساتتى ۇتىمدى پايدالانىپ، 1977 جىلى اۆتونوميا مارتەبەسىنە قول جەتكىزدى. ايماق 2006 جىلى اۆتونوميا مارتەبەسىن تاعى دا بەكىتىپ الدى. بىراق 2010 جىلى يسپانيا بيلىگى كاتالونيانىڭ بىرقاتار اۆتونوميالىق قۇقىعىن شەكتەپ، بار «باقىتىنان» ايىردى.

تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلۋدىڭ كەلەسى ءبىر پاراسى – ەلدەگى ەكونوميكالىق جاعدايمەن تىكەلەي بايلانىستى. كاتالونيا – يسپانياداعى ەڭ اۋقاتتى جانە يندۋسترياسى دامىعان ايماق سانالادى. سونىمەن قاتار بارسەلونا – تۋريستەر اعىلاتىن سۇيىكتى مەكەنگە اينالعالى قاشان! شاھارعا بيزنەس وكىلدەرى كوپتەپ كەلىپ، مەملەكەتتەگى ۇلكەن بانكتەر ورنالاسا باستادى. Euronews ارناسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا، كاتالونيانىڭ ءبىر ءوزى ەلدەگى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 20 پايىزعا جۋىعىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. يسپانيادا ەش وبلىس مۇنداي جەتىستىگىمەن ماقتانا المايدى. ايتسە دە، ۇكىمەتتەن ايماققا بولىنەتىن قاراجات ۇلەسى ءىجو كولەمىنە ساي ەمەس.

The Telegraph باسىلىمىنىڭ ەسەپتەۋىنە سايكەس، الدا-جالدا كاتالونيا ەگەمەندىگىن السا، وندا «سۋ جاڭا ەلدىڭ» ءىجو مولشەرى 314 ميلليارد دوللارعا تەڭ بولىپ، الەم بويىنشا 34-ورىنعا تۇراقتايدى. سالىستىرمالى تۇردە قاراساق، كاتالونيانىڭ ءىجو كولەمى پورتۋگاليا مەن يزرايلدەن كوپ. جان باسىنا شاققانداعى ءىجو دە كوبەيىپ، 35 مىڭ دوللاردى قۇرايدى. ياعني، كاتالونيا ەكونوميكالىق تۇرعىدا ۇتپاسا، ۇتىلماق ەمەس.

ءتىل ماسەلەسى دە كاتالوندىقتاردىڭ ازاتتىققا ۇمتىلۋىنىڭ ءبىر سەبەبىنە اينالعان. يسپانيادا كاتالونشا رەسمي مارتەبەسى بار كاستيليا تىلىمەن قاتار قولدانىلادى. بىراق كاتالونيادان باسقا ايماقتا ول تىلدە سويلەيتىندەر شامالى. ياعني، قاعاز جۇزىندە قۇقىعى بولسا دا، انا ءتىلى كاتالونيا حالقىنان باسقا ەشكىمگە كەرەك ەمەس.

وسىنداي سەبەپتىڭ ءبارى كاتالونيانىڭ يسپانيادان بولىنۋگە ۇمتىلۋىنا تۇرتكى بولىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا تاۋەلسىزدىكتى قولدايتىندار كوپ. بۇعان ەگەمەندىكتى جاقتايتىن پارتيانىڭ بىرنەشە جىلدان بەرى پارلامەنتتە كوپشىلىك داۋىستى يەلەنىپ كەلە جاتقانى دالەل. بيىل دا بۇل ءۇردىستىڭ وزگەرە قويۋى ەكىتالاي. الايدا سايلاۋ ناتيجەسىنەن كەيىن پارتيالاردىڭ كواليتسيا قۇرىپ، ورتاق مامىلەگە كەلۋى قيىنعا اينالىپ تۇر.

قورىتا ايتقاندا، جەكسەنبىدەگى سايلاۋدان كەيىن كاتالونيادا ساياسي دودا اياقتالمايدى، كەرىسىنشە باسەكە قىزا تۇسەتىن ءتارىزدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

تاميلانىڭ تارتۋى

ونەر • كەشە

مۋتاتسيالانعان ۆيرۋس

مەديتسينا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار