ءبىز اۋىلدا وستىك. قالاداعى كوپ اعايىن رەنجىمەسىن, اۋىلدا وسكەن بالا قالاداعى قاتار-قۇربىلارىنان گورى ناننىڭ قادىرىن كوبىرەك بىلەدى. سەبەبى, ول ناننىڭ قانداي جولمەن كەلەتىنىن كورىپ وسەدى. اۋىلداعى ەڭ جالقاۋ بالانىڭ ءوزى تۇك جۇمىس ىستەمەدى دەگەندە تاۋىقتارعا جەم شاشادى عوي.
ءبىز اۋىلدا وستىك. قالاداعى كوپ اعايىن رەنجىمەسىن, اۋىلدا وسكەن بالا قالاداعى قاتار-قۇربىلارىنان گورى ناننىڭ قادىرىن كوبىرەك بىلەدى. سەبەبى, ول ناننىڭ قانداي جولمەن كەلەتىنىن كورىپ وسەدى. اۋىلداعى ەڭ جالقاۋ بالانىڭ ءوزى تۇك جۇمىس ىستەمەدى دەگەندە تاۋىقتارعا جەم شاشادى عوي.
اۋىل دەمەكشى, ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ توپىراعى تالانتتار ءۇشىن وتە قۇنارلى توپىراق. قازاقستاننىڭ قاي تۇكپىرىنە بارساڭىز دا «مەن وتىرار اۋدانىنداعى ءشامشى اۋىلىنانمىن» دەسەڭىز بولدى, «ە-ە, ونداي اۋىلدى بىلەمىز» دەيدى. تىم بولماعاندا ەستىگەن بولىپ شىعادى. اۋىلدىڭ بۇكىل قازاقستانعا تانىمال بولاتىن سەبەبى – بۇل ۇلى سازگەر ءشامشى قالداياقوۆتىڭ كىشى وتانى. ال, ءشامشىنى بىلمەيتىن قازاق بار ما؟!
ۇلى جولداردان قيىستاۋ, سوناۋ ءبىر تۇكپىردە جاتقان وسىناۋ كىپ-كىشكەنتاي عانا اۋىلدان قازاقتىڭ قالداياقوۆىنان بولەك ەكى اكادەميك, بىرنەشە عىلىم كانديداتى مەن دوكتورى شىعىپتى. تاريحشىلار قازاقتان شىققان تۇڭعىش گەنەرال ابدوللا جارمۇحامەدوۆتىڭ دە كىندىك قانى وسى توپىراقتا تامعانىن ايتادى. اۋىل تۇلەكتەرى بۇگىنگى تاڭدا دا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ينجەنەر, مۇعالىم, دارىگەر, بيزنەسمەن, جۋرناليست, ت.ب. بولىپ جەمىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر.
بۇل اۋىلدىڭ, دۇرىسى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, ولەدى, تىرىلەدى, بالاسىنا مىندەتتى تۇردە جوعارى ءبىلىم الىپ بەرەدى. اتام زاماننان سولاي. تاقياسىن جاماپ وتىر دەگەن ەڭ كەدەي ءۇيدىڭ ءوزى بولماعاندا ءبىر بالاسىن ينستيتۋتقا, ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسىرەدى. بالاسىن جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسىرە الماۋ دەگەنىڭىز نامىستىڭ ۇلكەنى. ءتۇسىرىپ تۇرعاندا بالاسى وقىماي كەتسە – بۇل ەكى ەسە نامىس. بۇرىندارى ونداي اكە-شەشەنىڭ قۇر سۇلدەرى عانا جۇرەتىن. بالاسى الماتىداعى وقۋىنان شىعىپ قالىپ سۇمىرەيىپ اۋىلعا كەلىپ تۇرسا... قۇداي مۇنداي قورلىقتى ەشكىمنىڭ باسىنا بەرمەسىن! مۇنداي ءۇي قىزى كۇيەۋدەن قايتىپ كەلگەن ءۇي سياقتى ۇياتتان ورتەنىپ تۇراتىن. قازىر عوي...
اۋىلدا ءابىل دەيتىن اعامىز بولدى. ءالى دە بار. مارقۇم دەمەۋ اتامىزدىڭ جالعىز ۇلى. ءومىر بويى كەڭشاردا جۇرگىزۋشى بولىپ جۇمىس ىستەپ, بۇگىندە زەينەتكەرلىككە شىقتى. كادىمگى جۇك كولىگىن جۇرگىزەتىن. سونى بۇكىل اۋىل «جۇرت شوپىرلىقتى ءۇش اي وقىسا, ءبىزدىڭ ءابىل بەس جىل وقىعان. ينستيتۋتىن تاۋىسقان. ماشينالارىڭ سىنىپ قالسا, وتالماي قالسا سەبەبىن سودان سۇراڭدار. بەس جىل وقىعان ادامنىڭ بىلمەۋى مۇمكىن ەمەس», دەپ قاعىتاتىن. ونداي قالجىڭدارعا ءابىل اعام جاۋاپ قايتارمايدى, ءوزىنە ءتان جىلى جىميىسپەن ەزۋىن تارتادى دا قويادى. جاۋاپ قايتارمايتىنى...
كەشەگى جەتپىسىنشى جىلدارى مارقۇم دەمەۋ اتامىز دا جالعىز ۇلدى قاتارىنان كەم قىلماي الماتىداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسىرەدى عوي. الايدا, اعامنىڭ وقۋعا قۇلقى بولا قويماپتى. ونىڭ ءۇستىنە الماتىعا بارا قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا وقىپ ءجۇرگەن رايحان جەڭگەمىزدى جولىقتىرادى. اۋىلداعى مومىن شالدىڭ جالعىز ۇلى تۋدى-ءبىتتى الماتىلىق قىزعا قۇلاپ تۇسەدى. ساباق جايىنا قالادى. ساباققا كەلمەگەن ستۋدەنتكە كىم باعا قويادى؟! سحي-ءدىڭ بۇكىل قاسقاباس پروفەسسورلارى «دەمەۋوۆ قايدا؟» دەپ جۇرگەنىنە ءابىل اعام پىسقىرمايدى دا. ينستيتۋتتى الاڭسىز تاستايدى.
ينستيتۋتتىڭ رەكتور, دەكاندارىنان قورىقپاعان قايران ءابىل اعام بىراق دەمەۋ اتامىزدان قورقادى. جالعىز اكەسىنەن ەمەس, اۋىلدىڭ بۇكىل شالدارىنان اياعىن تارتادى. ولار مۇنىڭ وقۋدان شىعىپ كەتكەنىن بىلسە وڭدىرمايدى عوي. سوسىن «ءيا, وقىپ ءجۇرمىن» دەپ وتىرىك ايتۋعا ءماجبۇر بولادى. الماتىدا وقيتىن اۋىلدىڭ وزگە بالالارى جازعى دەمالىسقا كەلگەندە سولارمەن ىلەسە كەلىپ, قايتقاندا بىرگە قايتادى. شال زەينەتاقى العان سايىن جالعىز ۇلعا اقشا سالادى دا تۇرادى. «گلاۆپوچتا. دوۆوسترەبوۆانيە» دەگەن مەكەن-جايعا.
بۇل وتىرىك تۋرا بەس جىلعا سوزىلادى. ەندى ءارى قاراي سوزۋدىڭ تۇك تە رەتى جوق ەدى.
بەسىنشى كۋرس ءتامامدالار تۇستا ءابىل اعام ءبىر-ەكى كۇنگە اۋىلعا كەلەدى. كەلەدى دە «اكە, ۇيلەنەمىن» دەيدى. دەمەۋ اتامىزدىڭ دا قۇدايدان تىلەپ وتىرعانى سول ەمەس پە, كوزىنەن اققان جاس تارام-تارام بوپ ساقالىن جۋىپ «جالعىزىم, جانقالتام, سۇيەنىشىم, اقىلىڭنان اينالدىم سول» دەپ ەڭكىلدەيدى. وسى ءساتتى جاقسى پايدالانعان ءابىل اعام «كوكە, بىراق, ديپلوم بولمايتىن بولدى, ينستيتۋتتىڭ باسشىلارى بەرمەيمىز دەپ جاتىر», دەيدى. جالعىز ۇلدىڭ ۇيلەنەمىن دەگەنىنە ەسى شىعىپ قۋانىپ وتىرعان كەمپىر-شال ەكەۋى ەكى جاقتان «دەپلومى قۇرىسىن, كەلىن اكەلسەڭ جەتەدى», دەپتى.
مىنە, ءابىل اعام مەن رايحان جەڭەشەمنىڭ ماحابباتىنىڭ تاريحى وسىنداي!
تۋراسىن ايتايىق, اۋىلداعى ەڭ ادەمى كەلىنشەك رايحان جەڭەشەم ەدى. جەتىنشى سىنىپتا وقيتىن بىزگە ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ساباق بەرەدى. قازاقشاعا شورقاق. ساباقتا قاتال, ءتىپتى, وتە قاتال. ال, ۇيدە ءبىر اۋىز ورىسشا ءبىلمەيتىن بىزگە دەگەن مەيىرىمىن كوزىمەن جەتكىزەدى.
وبالى نەشىك, رايحان جەڭەشەم «قالانىڭ قىزى ەكەنمىن» دەگەن جوق. اۋىل ايەلدەرى قانداي جۇمىس ىستەسە, سونىڭ ءبارىن رايحان جەڭەشەم دە ىستەدى. اتامىز دا, اپامىز دا انا دۇنيەگە «شىراعىم, ىرزامىز», دەپ كەتتى.
بۇگىندە ءابىل اعامىزدىڭ ءوزى دە اتا, رايحان جەڭگەمىزدىڭ ءوزى دە اجە. شۇكىر, قۇدايدىڭ بەرگەن ەكى ۇل, ەكى قىزىنىڭ بارىنەن نەمەرە ءسۇيىپ وتىر. جەڭەشەم قازىر بۇرىنعىداي ورىسشا ءبىلمەيدى. ون جەردەن ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولسا دا ساباقتان تىس ۋاقىتتا الاقانداي اۋىلدا كىممەن ورىسشا سويلەسە بەرەدى؟! ورىسشانى ۇمىتقان. ەسەسىنە رايحان جەڭەشەمىزدىڭ قولىنان شىققان تىگىن بۇيىمدارى كوزدىڭ جاۋىن الادى. فابريكانىڭ تاۋارلارىنان ءبىر دە كەم ەمەس. اۋىل بولعان سوڭ كەلىن تۇسپەي, قىز ۇزاتىلماي تۇرمايدى. قىزعا كورپە-توسەك اپارۋ كەرەك, قورجىن جاساۋ كەرەك. از ءۇي اعايىن مۇندايدا رايحان جەڭەشەمە بارادى.
ءابىل اعامىز كادىمگىدەي شارۋا بولىپ شىقتى. مالدىڭ باققانعا بىتەتىنى راس ەكەن, قالادا تۇراتىن ۇل مەن كەلىن دە, قىز بەن كۇيەۋ بالا دا ەت ساتىپ جەمەيدى. ءابىل اعام ۇل-قىزدارىنا ەتىن ەتتەي, ول از دەسەڭىز, ىرىمشىگى مەن ەجەگەسىن, تورتاسى مەن سارى مايىن اي ارالاتىپ سالىپ وتىرادى.
بەرەكە دارىپ, قۇت قونعان شاڭىراققا قىزىقپاي قاراۋ مۇمكىن ەمەس. وتباسىن قۇرام, وتان بولام دەگەندەرگە دايىن ۇلگى. الدىڭداعى اعالارىڭنىڭ باسقان ءىزىنىڭ ءوزىنىڭ ءتۇزۋ شىققانى قانداي عانيبەت!
اباي بالاجان,
«SKIFNEWS.KZ» ونلاين-گازەتىنىڭ باس رەداكتورى.
