مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسى بولا تۇرا ءالى كۇنگە تالقىدان تۇسپەگەن, باسىنان قيقۋ ارىلماعان قازاق ءتىلىنىڭ ەلىمىزدىڭ باسقا ايماقتارىنداعى جاي-كۇيىن جەتە بىلە قويمايمىن, ال ءبىزدىڭ قاراعاندى وبلىسىندا بۇل تۇرعىدا كەرى ۇدەرىس ءجۇرىپ جاتىر. قاعاز جۇزىندە مەملەكەتتىك تىلگە 2010 جىلى كوشكەنىمەن, ءىس جۇزىندە ورىس ءتىلىنىڭ مىسى باسىپ تۇر. ولاي دەيتىنىم, قۇجاتتاردىڭ كوبى اۋەلى ورىس تىلىندە ازىرلەنىپ, سودان كەيىن قازاق تىلىنە اۋدارىلادى. ءىرىلى-ۇساقتى جينالىس, وتىرىستاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ورىس تىلىندە وتەدى. وسىنداي جينالىستارعا قاتىسقان تانىس تا بەيتانىس باسشىلاردىڭ ءوزى «ارامىزدا بىردە-ءبىر ورىس (باسقا ۇلت وكىلى دەپ ءتۇسىنىڭىز) بولعان جوق, جينالىس باستان-اياق ورىس تىلىندە ءوتتى» دەپ قىنجىلىسپەن ايتادى.
مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسى بولا تۇرا ءالى كۇنگە تالقىدان تۇسپەگەن, باسىنان قيقۋ ارىلماعان قازاق ءتىلىنىڭ ەلىمىزدىڭ باسقا ايماقتارىنداعى جاي-كۇيىن جەتە بىلە قويمايمىن, ال ءبىزدىڭ قاراعاندى وبلىسىندا بۇل تۇرعىدا كەرى ۇدەرىس ءجۇرىپ جاتىر. قاعاز جۇزىندە مەملەكەتتىك تىلگە 2010 جىلى كوشكەنىمەن, ءىس جۇزىندە ورىس ءتىلىنىڭ مىسى باسىپ تۇر. ولاي دەيتىنىم, قۇجاتتاردىڭ كوبى اۋەلى ورىس تىلىندە ازىرلەنىپ, سودان كەيىن قازاق تىلىنە اۋدارىلادى. ءىرىلى-ۇساقتى جينالىس, وتىرىستاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ورىس تىلىندە وتەدى. وسىنداي جينالىستارعا قاتىسقان تانىس تا بەيتانىس باسشىلاردىڭ ءوزى «ارامىزدا بىردە-ءبىر ورىس (باسقا ۇلت وكىلى دەپ ءتۇسىنىڭىز) بولعان جوق, جينالىس باستان-اياق ورىس تىلىندە ءوتتى» دەپ قىنجىلىسپەن ايتادى.
سوڭعى كەزدە بريفينگ دەگەن سانگە اينالدى. بۇكىل باسقارمالار, اۋداندار مەن قالالار اكىمدىكتەرى تايلى-تاياعى قالماي اقپاراتتار, سلايدتار دايىندايدى. البەتتە, ورىس تىلىندە. باسىندا ارقانى كەڭگە سالىپ «قازاق تىلىندە قاجەت ەمەس» دەپ سوعادى. القالى جيىن جاقىنداعان بەتتە «سروچنو قازاقشاعا اۋدارىڭدار» دەپ, وزدەرى ايتقانداي «اۆرالوم», بىزدەرشە ايتقاندا «اتتىڭ جالى, تۇيەنىڭ قومىندا» سورى قايناعان سورلى اۋدارماشىلارعا سالماق سالادى. وسى سالا قۇلاش قۇجاتتاردى بىرنەشە توپ ادام اي بويى دايىنداسا, اۋدارماشىلارعا تاباندا اۋدار دەگەندەي سىڭاي تانىتادى. بۇرىن مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە اۋدارماشىلار قوس-قوستان بولۋشى ەدى, بۇگىندە ءبىر-بىردەن قالعان. كۇن دەمەي, ءتۇن دەمەي, ءلام دەپ ۇندەمەي, تۇرالاپ جىعىلارداي بولىپ اۋدارىپ شىعادى, ايتەۋىر.
اڭداپ قاراساڭىز, بۇقار جىراۋ داڭعىلىنىڭ, ەرۋباەۆ جانە ءاليحانوۆ كوشەلەرىنىڭ بويىندا قۇشاق-قۇشاق قاعاز كوتەرگەن قىز-كەلىنشەكتەردى كورەسىز. بۇل – ەلەكتروندى قۇجات اينالىمىنا كوشۋدىڭ جەمىسى. ءسوز جۇزىندە وسىنداي ۇردىسكە كوشكەنىمەن, قاعاز ءنوپىرى تولاستار ەمەس. بۇرىنعىدان كوبەيىپ كەتتى. قۇجاتتى ەلەكتروندى پوشتامەن جونەلتكەننەن كەيىن, ونى راستاۋ ءۇشىن اۋەلى سكانەرلەنگەن نۇسقاسىن, سودان كەيىن تۇپنۇسقاسىن جەتكىزۋ كەرەك. قانشا جىل بولدى, ەلەكتروندىق قۇجات اينالىمىنىڭ جۇيەسى دۇرىس جۇمىس ىستەپ تۇرعان جوق. كىرىس-شىعىس قۇجاتتارىن مەملەكەتتىك ءتىلدە تىركەۋگە تىرىسقانىمەن, ول قۇجاتتاردىڭ مازمۇنى قازاقشا ارىپتەرمەن دۇرىس تاڭبالانباي, يرەك-يرەك يەوروگليف جازبالار ءتۇسەدى. سوندىقتان ءار دەڭگەيدەگى باسشىلار بۇرىشتامانى ورىس تىلىندە جازۋعا ءماجبۇر بولادى. تىم بولماسا تاپسىرمامدى ءتۇسىنسىن دەيدى عوي دەيمىن. ال قۇجاتتىڭ ءمان-جايىن وزدەرى ءبىردەڭە عىپ باجايلاپ الار دەگەن سىڭايلى.
بۇكىل مەملەكەتتىك مەكەمەلەر وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ جونىندەگى باسقارماسىنا اي سايىن كىرىس جانە شىعىس قۇجاتتارىنىڭ سانى تۋرالى ەسەپ بەرەدى. وسى ەسەپتەردىڭ دۇرىستىعىنا كۇمانىم بار. ويتكەنى, قۇجاتتاردىڭ قاي تىلدە كەلىپ تۇسكەنىن اجىراتىپ, رەتتەپ وتىراتىن باعدارلامالار بارلىق مەكەمەلەردە ورناتىلماعان. ال ورناتىلعان مەكەمەلەردە بۇل ماسەلەگە كەڭسە ماماندارى ءجىتى كوڭىل بولە بەرمەيدى. وعان ءبىر جاعىنان قۇجاتتاردىڭ ەكى تىلدە رەسىمدەلۋى سەبەپ: قازاق تىلىندە تىركەلگەنىمەن, بۇرىشتاما ورىس تىلىندە بولسا, ورىس تىلىندەگى قۇجاتتار ساناتىنا قوسىلىپ كەتەدى. سوندىقتان, ءبىراز مەكەمەلەردە بۇل ەسەپتى كىرىس جانە شىعىس قۇجاتتارىنىڭ جۋرنالدارىن الدارىنا وڭگەرىپ, باياعى كولحوز كەزىندەگىدەي قولمەن ساناپ بالەن ساعات وتىرىپ ارەڭ بىتىرەدى.
ەگەر قايسىبىر قۇجاتتارعا قول قويۋ كەشەۋىلدەپ جاتسا, وعان ءار دەڭگەيدەگى اكىمدەر اپپاراتتارى قىزمەتشىلەرىنىڭ دە كىناسى جوق ەمەس. ايتالىق, قاراعاندى وبلىسى اكىمى اپپاراتىنىڭ قۇجاتتامالىق قامتاماسىز ەتۋ ءبولىمىنىڭ قىزمەتشىلەرى بۇيرەكتەن سيراق شىعارىپ, ەتىستىك سوزدەردەن «انايىلىق» تاۋىپ الۋدى شىعارىپتى. بىلاي قاراساڭىز, ءتىپتى ءسوز قىلاتىن اڭگىمە ەمەس. «كۋريرۋيۋششي زامەستيتەل اكيما وبلاستي» دەگەن ءسوز تىركەسى قاي زاماننان «وبلىس اكىمىنىڭ جەتەكشىلىك ەتەتىن ورىنباسارى» دەپ اۋدارىلىپ كەلگەن. سايتان ءتۇرتتى مە, «ەتەتىن» دەگەن كومەكشى ەتىستىكتى انايى دەپ تاۋىپ, ونى «جاسايتىن» دەگەن كومەكشى ەتىستىكپەن اۋىستىرۋ كەرەك دەپ ۇيعارىپتى بۇلار. سوندا قالاي, بۇرىن «وبلىس اكىمدىگى قاۋلى ەتەدى», «وبلىستىق ءماسليحات شەشىم ەتتى» دەپ جازىلىپ كەلىپ ەدى, ەندى بۇدان بىلاي «وبلىس اكىمدىگى قاۋلى جاسادى», «وبلىستىق ءماسليحات شەشىم جاسادى» دەيمىز بە؟
قاشاننان قۇلاققا دا, كوزگە دە ۇيرەنشىكتى بولىپ كەتكەندەي, بۇرىنعىسىنشا: ەڭبەك ەتەدى, جۇمىس ىستەيدى, ماشينا جاسايدى, قىزمەت ەتەدى دەمەيمىز بە؟ «ەڭبەك جاسايدى» دەگەن ءسوز تىركەسىنەن نە ۇتامىز؟ ءتىپتى وسى اكىم اپپاراتىنىڭ وزدەرى قىزمەت ەتىپ وتىرعان قۇرىلىمدىق بولىمشەسىنىڭ اتاۋى «قۇجاتتامالىق قامتاماسىز ەتۋ ءبولىمى» عوي. ەندى وسى اتاۋدى وزگەرتىپ «قۇجاتتامالىق قامتاماسىز جاساۋ ءبولىمى» دەي مە؟ ءارى-بەرىدەن سوڭ جاسايدى ءسوزىنىڭ دە اۋىسپالى انايى ماعىناسى بار: «ءجۇرىس جاسايدى», «ويناس جاسايدى», «زينا جاسايدى» دەپ كەتە بەرەدى... سوندا بۇل كىسىلەر جۇمىستا, قىزمەت بابىندا وتىرعاندا, ولاردىڭ ويلارىنا ەتىستىكتىڭ وڭكەي ءبىر انايى ماعىنالارى كەلە مە؟
ءوزىم ءتىل مامانى بولعاندىقتان, وسى جەردە بۇرىنعى ارىپتەستەرىمە (14 جىل بىرگە قىزمەت اتقاردىم) قازاق تىلىنەن ليكبەز وتكىزۋىمە تۋرا كەلىپ تۇر. تىلدە قۇراندى ەتىستىكتەر دەپ اتالاتىن, ەسىم سوزدەرگە بەلگىلى كومەكشى ەتىستىكتەر تىركەسىپ, وعان قيمىل ماعىناسىن قوسۋ ارقىلى جاسالعان ەتىستىكتەر بار. قۇراندى ەتىستىك جاسايتىن بەلگىلى كومەكشى ەتىستىكتەر كوپ ەمەس. اتاپ ايتقاندا, ولار مىنالار: ەت, قىل, بول, تارت, ات, سوق, بەر, ۇر. بۇلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءونىمدىسى – ەت كومەكشى ەتىستىگى. ول ارقىلى وتە كوپ قۇراندى ەتىستىكتەر جاسالعان: ەڭبەك ەت, اۋرە ەت, ەل ەت, ۇجىم ەت, قۇرال ەت, الدانىش ەت, جار ەت, بالا ەت, قورعانىش ەت, سۇيەۋ ەت, باعىنىشتى ەت, قۇربان ەت, ازات ەت, دۇشپان ەت, قاستىق ەت, جاقسىلىق ەت, ايقىن ەت, كەدەرگى ەت, قىڭق ەتكىزبە, زىرق ەتتى, سىر ەتتى, بۇرق-بۇرق ەتتى, بىلش ەتتى ت.ب.
وسى سوزدەرىمىزدى دايەكتەۋ ءۇشىن, ءوز پىكىرىمىزدى دالەلدەۋ ءۇشىن, استاپىراللا دەيىك, قۇران كوتەرمەي-اق قويايىق. قوبىراتىپ گازەتتەردى دە اقتارماي-اق قويايىق, قازىر بۇكىل ەل دەن قويعان عالامتورداعى سايتتاردان ءبىر-ەكى مىسال كەلتىرسەك تە جەتكىلىكتى عوي دەپ ويلايمىن. مىنا ءبىر مىسالدى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى» سايتىنان الىپ وتىرمىن: «جاڭالىقتار > 2011 > جەلتوقسان > ومىرزاق شوكەەۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن ۇكىمەتتىك كوميسسيا ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ جاڭاوزەن قالاسىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋدا». BNews.kz سايتىنىڭ كەزەكتى ءبىر اقپاراتىندا: «استانا. 29 قاڭتار 2013, 15:41... «كوميسسياعا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – وڭىرلىك دامۋ ءمينيسترى باقىتجان ساعىنتاەۆ جەتەكشىلىك ەتەدى», – دەلىنگەن.
جارايدى, وسى دا جەتەر. ءبۇيرەكتەن سيراق شىعارىپ, قازاقتىڭ ءار سوزىنەن انايىلىق ىزدەپ شالا ب ۇلىنبەيىك, اعايىن...
ءسابيت بەكسەيىت.
قاراعاندى.
