1993 جىلعى العاش كونستيتۋتسيا قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋعا دەن قويعان ليبەرالدىق-دەموكراتيالىق كۇشتەر مەن جوعارعى كەڭەستە شوعىرلانىپ, مەملەكەت قۇرۋدىڭ كونسەرۆاتيۆتىك “كەڭەستىك” كوزقاراسىن ۇستانعان كۇشتەر اراسىنداعى كەلىسىم قۇجاتى رەتىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى جىلدارىندا قابىلداندى. بۇل بيلىك ورگاندارى اراسىندا ەكىۇشتىلىق, بىتىراڭقىلىق تۋىنداتتى. جوعارى مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن بۋىن بولمادى, تەجەمەلىك پەن تەپە-تەڭدىك قۇرىلمادى. ال بۇل جاعداي ولاردىڭ اراسىنداعى تەرەڭ داعدارىسقا اكەپ سوقتىرۋى زاڭدىلىق ەدى. وسىنداي اۋمالى-توكپەلى جاعدايدا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى اسقان سارابدالدىق تانىتىپ, حالىققا ۇندەۋ جولداپ, ەلىمىزدىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىنىڭ جوباسىن بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋعا شىعاردى.
ماڭىزدىسى سول, جاڭا كونستيتۋتسيادا پرەزيدەنت ينستيتۋتىنىڭ قىزمەت اتقارۋ تەتىكتەرى ناقتى تۇجىرىمدالدى. كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگى مەن تىكەلەي قولدانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ, مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ نەگىزدەرىن قورعاۋ جونىندەگى قىزمەتتى ۇيىمداستىرۋ مەن ىسكە اسىرۋدا باستى ءرول ەل پرەزيدەنتىنە تيەسىلى. بۇعان پرەزيدەنتتىڭ بيلىك تارماقتارىنىڭ كەلىسىپ جۇمىس ىستەۋىن جانە ءوزارا ءىس-ارەكەتىن قامتاماسىز ەتەتىن مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىندەگى ايرىقشا ورنى سەپتىگىن تيگىزەدى. سونىمەن بىرگە كونستيتۋتسيانىڭ ءتيىمدى قىزمەت ىستەۋىنىڭ تەرەڭ تامىرى حالىقتىڭ وندا بىلدىرىلگەن ەرىك-جىگەرىندە جاتىر, ويتكەنى حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجى اتا زاڭدا شىنايى كورىنىس تاۋىپ, بەكىتىلدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن بولعان بارلىق كونستيتۋتسيالىق وزگەرتۋلەردىڭ ساتتىلىكپەن ازىرلەنۋىنىڭ باستى كەپىلى دە وسىندا جاتىر. بۇل وزگەرتۋلەردە جالپى ادامي قۇندىلىقتارعا قالتقىسىز دەن قويۋ, حالىقتىڭ تىلەك-تالاپتارىن تەرەڭنەن ءبىلۋ, اسقان كاسىبيلىك, قۇقىقتىق رەتتەۋ نىسانىن تولىق مەڭگەرۋ, زاڭدىلىق جانە دەموكراتيا مۇددەلەرىن قورعاۋ كورىنىس تاپتى. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ اتاپ وتكەندەي, ەلىمىزدىڭ قولدانىستاعى كونستيتۋتسياسى تەرەڭ ەكونوميكالىق قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ساياسي وزگەرىستەر جاساۋعا دا مۇمكىندىك بەردى. مۇنى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ جاڭا ۇلتتىق زاڭناماسى دالەلدەپ شىقتى. ناق سونىڭ كومەگىمەن بۇل جىلدارى ءبىز قازاقستاندا دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردى قالىپتاستىرىپ قانا قويماي, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا كەپىلدىك بەرىلەتىن ەلگە اينالدىرۋ ءۇشىن بەرىك ىرگەتاس قالاي الدىق.
عىلىمي نەگىزدەلگەن قوعامدىق تەرەڭ رەفورمالار جۇرگىزۋ مەملەكەتتەگى كونستيتۋتسيالىق, ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ۇدەرىستەردىڭ دامۋ باعىتى مەن سيپاتىنا ءوز قولتاڭباسىن قالدىراتىنىن ايرىقشا اتاپ ءوتۋ قاجەت. رەفورمالار ارقىلى ەلدىڭ قۇقىقتىق بەرىكتىگى سىنالادى. مەملەكەتتىك جانە الەۋمەتتىك دامۋدىڭ سوڭعى ون جىلداعى تاجىريبەسى قازاقستاندىق ۇلگىنىڭ دۇرىستىعىن كورسەتتى. كونستيتۋتسيالىق داستۇرلەرى ورنىقتى باتىس ەلدەرىنىڭ ءبىر بولىگى عانا وزدەرىنىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىسى ۋاقىتتىڭ نەمەسە تاريحي جاعدايلاردىڭ سىنىنا رەفورمالار جاساماي-اق توتەپ بەرە الاتىنىن كورسەتتى. بۇعان ناقتى مىسال كەلتىرەر بولساق, جيىرماسىنشى عاسىردىڭ 30-جىلدارىنداعى ۇلى دەپرەسسيادان جانە ءححى عاسىردىڭ باسىنداعى قارجىلىق-ەكونوميكالىق داعدارىستان ايتارلىقتاي ساياسي ەسەڭگىرەۋسىز وتكەن اقش-تى جانە 1990 جىلداردىڭ باسىنا دەيىن ەكى قوعامدا كۇن كەشىپ, قايتا قوسىلعاندا جىمىن بىلدىرمەي, بولاتتاي مىقتى مەملەكەت بولىپ شىعا كەلگەن گەرمانيانى مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. الايدا, الەمنىڭ ءتورت قۇبىلاسىن دا شارپىپ وتكەن ەكونوميكالىق داعدارىس ەشكىمگە اياۋشىلىق بىلدىرمەدى. “مەملەكەتتىڭ ليبەرالدىق ەكونوميكاعا ارالاسپاۋى” قاعيداتىنىڭ ءوزىن ەكىتالاي ەتىپ قويدى. الەمدىك قارجىلىق-ەكونوميكالىق داعدارىس دەگەنىمىز ەكونوميست كوزىمەن قاراعاندا, ەڭ الدىمەن ەكونوميكالىق زاڭدىلىقتاردىڭ بۇزىلۋى.
كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ مازمۇنىن اتا زاڭنىڭ قاعيدالارىن جاڭارتۋ پروبلەماسىمەن ۇشتاستىرۋعا بولمايتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى ىسكە اسىرۋ قاراپايىم زاڭ قابىلداۋ ماسەلەلەرى شەڭبەرىنەن الدەقايدا اۋقىمدى. مۇنى قوعام دامۋىنىڭ ماڭىزدى كەزەڭى, ءتۇرلى كوزقاراستاردىڭ ءبىر ارنادا توعىسۋى رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت. بۇل ونى ىسكە اسىرۋدىڭ ءتارتىبى مەن قاعيداتتارىن, الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق “بولمىسىن” تەرەڭ زەرتتەي وتىرىپ ازىرلەۋدى, كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاۋ ناتيجەسىندە ساياسي-قۇقىقتىق سيپات الاتىن قۇندىلىقتاردى تالداۋدى كوزدەيدى. كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ەرەكشەلىگى سول, ءبىر جاعىنان ول الەۋمەتتىك-ساياسي, ال ەكىنشى جاعىنان – قۇقىقتىق ۇدەرىس بولىپ تابىلادى. بۇعان قوسا ەڭ ماڭىزدى دەگەن قوعامدىق قاتىناستاردىڭ ديناميكاسىن بىلدىرەدى. كونستيتۋتسيالىق رەفورمادا ونىڭ ماقساتى مەن باسىمدىقتارى, جۇزەگە اسىرۋدىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك-ساياسي, يدەولوگيالىق, ۇيىمدىق جانە قۇقىقتىق قاعيداتتارى, العىشارتتارى مەن ءتارتىبى, سونداي-اق قول جەتكەن ناتيجەلەرىنە تالداۋ جاساۋ قاجەت ەكەنى بەلگىلى.
تۇتاستاي العاندا, وتانىمىزدا جۇرگىزىلگەن كونستيتۋتسيالىق قايتا وزگەرتۋلەردى بىزدىڭشە ءتورت كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى. ءبىرىنشى كەزەڭدە – 1991-1995 جىلداردا دەموكراتيالىق ۇردىسكە بەت بۇرعان مەملەكەت قۇرۋعا باتىل قادام جاسالدى. ەكىنشى كەزەڭدە – 1995-2000 جىلداردا قازىرگى زامانعى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار مەن جاڭا ساياسي مادەنيەت قالىپتاستى. ءۇشىنشى كەزەڭدە – 2000-2007 جىلدار ارالىعىندا تاڭداپ الىنعان كونستيتۋتسيالىق دامۋ باعىتىمىزدىڭ ناتيجەسى رەتىندە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سەرپىلىس قامتاماسىز ەتىلدى. ال ءتورتىنشى كەزەڭ – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى 2007 جىلعى 21 مامىرداعى زاڭ قابىلدانۋىمەن ەرەكشەلەندى. سول جىلى ىسكە اسىرىلعان رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە پرەزيدەنت, پارلامەنت, اتقارۋشى ورگاندار, سوت جانە قۇقىق قورعاۋ جۇيەلەرىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋى مەن قىزمەت نەگىزدەرىن رەتتەۋشى زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. كۇردەلى دە ماڭىزدى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسىندە ەلباسى ساياسي جانە ەكونوميكالىق ينستيتۋتتاردىڭ قىزمەتتەرىن ودان ءارى ۇيلەستىرىپ, قوعامداعى تۇراقتىلىقتى نىعايتتى. ادام, ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى اسا باعالى قۇندىلىق بولىپ تابىلاتىن ەلىمىزدە, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل – ومبۋدسمان ينستيتۋتى قۇرىلىپ, جاڭا ساياسي پارتيالار مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار پايدا بولدى. ۇلتارالىق قاتىناستاردى ودان ءارى نىعايتۋ باعىتىندا قازاقستان حالقىنىڭ اسسامبلەياسى اتا زاڭدا بەكىگەن جاڭا ورنىن تاپتى.
وسى رەفورمانىڭ نەگىزىندە 2007 جىلعى 18 تامىزدا پارلامەنت ءماجىلىسى ءتورتىنشى شاقىرىلىمى دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋى ءوتتى. بۇل سايلاۋدىڭ ەرەكشەلىگى, دەپۋتاتتىق مانداتتىڭ ءبىر بولىگى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ۇسىنىلعان وكىلدەرىنە تيەسىلى بولدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قابىلدانىپ, كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلعان قۇقىقتىق رەفورمالار قوعامدىق قاتىناستار دامۋىنىڭ ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ماسەلەن, 1994 جىلعى 12 اقپاندا بەكىتىلگەن ەلىمىزدەگى قۇقىقتىق رەفورمانىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا اتقارۋشى بيلىكتىڭ ءرولى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋدىڭ, مەملەكەتتىك باسقارۋ ساتىسىن, پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتى نىعايتۋدىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىگى ناقتى كورسەتىلگەن بولاتىن.
ال 2002 جىلعى 20 قىركۇيەكتەگى قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا اتا زاڭ نەگىزىندە ىسكە اسىرىلعان رەفورمالاردىڭ جاڭا باعىت-باعدارى, وڭ ءرولى اتاپ ءوتىلدى. بۇل قۇجاتقا سايكەس مەملەكەتىمىز ءۇشىن مەيلىنشە ىڭعايلى پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانى, ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك بيلىكتى ءۇش تارماققا ءبولۋدىڭ تەتىكتەرى, اتقارۋشى بيلىكپەن ءوزارا ءىس-ارەكەت جاسايتىن قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ جەمىستى قىزمەت ىستەۋى بەرىك ورنىقتى. وسىعان وراي, جوعارىدا اتالعان باعدارلامالىق قۇجاتتار شەڭبەرىندە كونستيتۋتسياعا 1998 جانە 2007 جىلدارى ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردىڭ ەل ىرگەتاسىن بەكەمدەۋگە, ءتول قۇقىقتىق بازامىزدى نىعايتۋعا, مەملەكەتتىك قۇرىلىس تاجىريبەسىن ەسەلەي تۇسۋگە اسەرى مەيلىنشە مول بولدى. قولدانىستاعى اتا زاڭىمىزدا العاشقى وزگەرىستەر 1998 جىلى بەكىتىلگەن بولاتىن. ول قازاقستان حالقىنىڭ مەملەكەتتى باسقارۋعا قاتىسۋ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا, ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان ەدى. ساياسي پارتيالاردىڭ تىزىمدەرى بويىنشا پروپورتسيونالدى سايلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ وسى باعىتتا جاسالعان ماڭىزدى قادام بولىپ تابىلدى.
قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ ماجىلىسىنە دەپۋتات سايلاۋى كەزىندە جەڭگەن ساياسي پارتيالارعا ارنايى 10 ماندات بەرىلەتىن بولدى. ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋس الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ, پارلامەنتتىڭ وكىلەتتىگىن كەڭەيتۋ, وعان سايلانعان دەپۋتاتتاردىڭ وكىلەتتىك مەرزىمىن ءتورت جىلدان – ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ءۇشىن بەس, ال سەنات دەپۋتاتتارى ءۇشىن – 6 جىلعا دەيىن كوبەيتۋ, القابيلەر ينستيتۋتىن ەنگىزۋ, ت.ب. 2007 جىلى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭىندا قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ بىرىگۋىنە, قوعامدىق بىرلەستىكتەردى مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋعا سالىنعان تىيىمنىڭ الىنۋى, ءولىم جازاسىن قولدانۋ اۋقىمىن شەكتەۋ, تەك قانا سوتتىڭ سانكتسياسىمەن تۇتقىنداۋدى جانە قاماۋدا ۇستاۋدى كوزدەيتىن ايتارلىقتاي تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. مۇنىمەن قاتار كونستيتۋتسيادا ەل پرەزيدەنتىن سايلاۋ مەرزىمى, پارلامەنتتىڭ وكىلەتتىگى, دەپۋتاتتار سانى, ولاردى سايلاۋ ءتارتىبى, قاجەت بولعاندا وكىلەتتىگىن توقتاتۋ نەگىزدەرى, ۇكىمەتتى, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستى, باسقا دا كەيبىر مەملەكەتتىك ورگانداردى قۇرۋ راسىمدەرى تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىندالدى. بۇل جەردە مىنا ءبىر ماسەلەگە توقتالا كەتسەم دەيمىن.
ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭىنا ارنالعان فورۋمداردىڭ بىرىندە اكادەميك ع.ساپارعاليەۆ اتاپ ايتقانداي, قازىرگى قازاقستاننىڭ حالقى مەملەكەت پەن قوعام ءومىرىن رەفورمالاۋ تۋرالى يدەيالار مەن شەشىمدەردىڭ شىن مانىندەگى قوزعاۋشى كۇشى ءارى قالىپتاسۋ كوزى بولىپ تابىلادى. قازاقستانداعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار اركەزدە وتانىمىز حالقىنىڭ, ساياسي پارتيالار, قوعامدىق بىرلەستىكتەر وكىلدەرىنىڭ, بەلسەندى ازاماتتاردىڭ كەڭىنەن قاتىسۋىمەن ءوتىپ جاتتى. قوعام وكىلدەرىنىڭ ۇسىنىستارى 2007 جىلى كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭنىڭ تۇجىرىمداماسىن جاساقتاۋعا نەگىز بولدى. ۇسىنىستاردىڭ ءبارىن جيناقتاۋ جانە كونستيتۋتسيالىق رەفورما بويىنشا بىرىڭعاي كوزقاراس قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا مەملەكەت باسشىسى دەموكراتيالىق رەفورمالار باعدارلاماسىن ازىرلەۋ جانە ناقتىلاۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق كوميسسيانى قۇرىپ, ونىڭ قۇرامىنا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ساياسي پارتيالاردىڭ وكىلدەرىن, قوعام قايراتكەرلەرىن كىرگىزدى.
بۇل كوميسسيا ازىرلەگەن ماتەريالداردى جاريالى تۇردە تالقىلاۋ كونستيتۋتسيالىق-ساياسي جاڭعىرتۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى بويىنشا كەڭ اۋقىمدى قوعامدىق كونسەنسۋسقا كەلۋگە مۇمكىندىك بەردى. وسى كوميسسيا قىزمەت اتقارعان كەزەڭدە باق-تا ساياسي جۇيەنى دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا 1,5 مىڭعا جۋىق ءتۇرلى اقپاراتتىق-تالداۋلار جاريالانسا, سونىڭ 70-ءى ىرگەلى جانە تەوريالىق ماقالالار بولاتىن. پرەزيدەنت وتكەن جىلعى 24 تامىزداعى جارلىعىمەن بەكىتكەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010 جىلدان 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسىنىڭ نەگىزدەرىن, وتانىمىزدىڭ ەگەمەندىگى مەن تۇتاستىعىن نىعايتۋداعى جاسالعان رەفورمالاردىڭ ءرولى اتاپ ءوتىلدى. وسىلايشا ەلىمىزدەگى زاڭدىلىقتىڭ سالتانات قۇرۋى مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك, ساياسي جانە ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعانى تەك وزىمىزگە عانا ەمەس, تورتكۇل دۇنيەگە ءمالىم. بۇل ورايدا, رەسەيلىك تانىمال زاڭگەر, رەسەي فەدەراتسياسى كونستيتۋتسيالىق سوتىنىڭ توراعاسى ۆ.د.زوركيننىڭ سوزىنە قۇلاق قويساق, ويلاستىرىلىپ جاسالعان, قوعام يگىلىگىنە باعىتتالعان كەز كەلگەن رەفورمالاۋدىڭ نەگىزىندە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق جاتۋى ءتيىس.
تۇراقتىلىق قوعامداعى سەنىمنىڭ, ياعني ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە, بيلىك ورگاندارى مەن قوعامعا, مەملەكەتتىڭ كەپىلدىگىنە بەك سەنىمىندە ەكەن. ءيا, زاڭدىلىق ساقتالعان, ازاماتتار زاڭعا بويسۇنعان, زاڭدى قۇرمەتتەگەن, كونستيتۋتسيانىڭ ەرەجەلەرىن ناقتى جۇزەگە اسىرعان جاعدايدا عانا, بەرىك الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق, ازاماتتاردىڭ ءوز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ مىزعىماستىعى ورنىعا بەرەدى. قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك جاعىنان تۇعىرى مىقتى مەملەكەت رەتىندە ورنىعۋى تۋرالى ايتا وتىرىپ, پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنىڭ ەرەكشە ماڭىزىنا توقتالا كەتۋ قاجەت. كونستيتۋتسيادا كورسەتىلگەندەي, پرەزيدەنت ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ قورعالۋىن, حالىق پەن مەملەكەتتىك بيلىك بىرتۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋشى ساياسي كۇش, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بارلىق تارماقتارىنىڭ كەلىسىپ جۇمىس ىستەۋىنىڭ جانە ولاردىڭ حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ كەپىلى. تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتىپ, ۇلت پەن ەتنوس اراسىنا دانەكەر بولىپ كەلە جاتقان اتا زاڭ پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىن بەكەمدەپ, مەملەكەتتىڭ ون بەس جىل ىشىندەگى تۇراقتى ءارى داعدارىسسىز دامۋىن قامتاماسىز ەتتى. بۇل جەردە ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيەنى سيپاتتايتىن بىرنەشە ماڭىزدى جايتتەرگە باسا دەن قويۋ قاجەت.
بىرىنشىدەن, قازاقستاندىق مودەل ەگەمەندىك جاعدايىندا دامۋدىڭ العاشقى جىلدارىنداعى ءوز تاجىريبەسى مەن وزگە ەلدەردىڭ وزىق ءۇردىسى, ۇيرەنەر ساباعى ەسكەرىلە وتىرىپ جاسالدى.
ەكىنشىدەن, بۇل مودەل بىردەن ەمەس, قوعامنىڭ جاي-كۇيىنە قاراي بىرتە-بىرتە ىلگەرى قادام جاساۋعا نەگىز بولدى. بۇل مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ ءوز وكىلەتتىگى مەن قىزمەت اتقارۋ نىساندارىنا سايكەس ستراتەگيالىق مىندەتتەردى بىرلەسىپ شەشۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
ۇشىنشىدەن, پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءوزارا ىشكى بايلانىستارىمەن عانا شەكتەلمەي, سونىمەن قاتار ازاماتتار جانە مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن قارىم-قاتىناسىمەن ەرەكشەلەنەدى.
تورتىنشىدەن, ماڭىزدىلىعى جاعىنان ءبىرىنشى دەسەك تە بولار, پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانى كونستيتۋتسيانىڭ يدەيالارى مەن قاعيداتتارىنا, سونداي-اق ەل پرەزيدەنتىنىڭ باستامالارىنا سايكەس دايەكتىلىكپەن قارقىندى دامىپ وتىر. اتاپ ايتار بولساق, 2007 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما بارىسىندا ءماسليحاتتاردىڭ, بارلىق دەڭگەيلەردەگى دەپۋتاتتار مەن ولاردىڭ قۇرىلىمدارىنىڭ مارتەبەسى نىعايدى. اكىمشىلىك رەفورما ىلگەرىلەۋ ۇستىندە. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە قويىلاتىن تالاپتار جەتىلدىرىلۋدە. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ءوز ناتيجەسىن بەرۋدە. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جانىندا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرىنەن تۇراتىن كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگاندار قىزمەتى جۇرت كوڭىلىنەن شىعۋدا. ەلەكتروندىق ۇكىمەت ىسكە قوسىلدى. مۇنداي مىسالدار لەگىن جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. مەملەكەتتىك بيلىكتى وڭتايلاندىرۋدا وسى اتاپ وتىلگەن وزگەرىستەردىڭ قايسىسى بولسىن ماڭىزدى ەكەنى ءسوزسىز. بۇل مەملەكەت پەن قوعامدىق قىزمەتتىڭ دايەكتىلىكپەن دەموكراتيالاندىرۋىن كورسەتەدى.
قولدانىستاعى نەگىزگى زاڭعا بۇدان وزگە دە ەنگىزىلگەن ماڭىزدى وزگەرتۋلەر از ەمەس. ءوز كەزەگىندە پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنىڭ قازاقستاندىق مودەلى بىرتىندەپ پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك باسقارۋ نىسانىنا اينالا وتىرىپ, دەموكراتيانىڭ ودان ءارى دامۋىنىڭ باستى فاكتورى جانە ەلدىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەپىلى بولىپ قالا بەرەدى. ەلىمىزدە زاڭدىلىق پەن زاڭنامالىق تۇراقتىلىقتى نىعايتۋدا ەلباسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسپەن ءوزارا بايلانىسى ەرەكشە ءرول اتقاراتىنى بەلگىلى. پرەزيدەنت كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە اتا زاڭ باپتارىن رەسمي ءتۇسىندىرۋ جونىندە ءوتىنىش جاسايدى, قاجەت جاعدايدا ەلىمىزدەگى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى اقپارات بەرۋدى تالاپ ەتە الادى جانە وزگە دە وكىلەتتىكتەردى جۇزەگە اسىرادى.
پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىنىڭ, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ كەپىلى رەتىندە, پارلامەنت قابىلداپ وزىنە قول قويۋعا ۇسىنعان زاڭداردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن تەكسەرۋ ءۇشىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە جۇگىنەدى. ەلباسىنىڭ مۇنداي وتىنىشتەرى نەگىزىنەن قوعامدا وسى قالاي ەكەن دەگەن زاڭدارعا بايلانىستى بولىپ كەلەدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس كۇمان تۋعىزعان زاڭداردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن نەمەسە وعان قايشى كەلەتىنىن انىقتايدى. اتا زاڭعا قايشى دەپ تانىلعان زاڭدارعا پرەزيدەنت قول قويمايدى. بۇل تەتىك زاڭدار كۇشىنە ەنگەنگە دەيىن ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارىن الدىن-الا قورعاۋدىڭ شارتى بولىپ تابىلادى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس وسى كۇنگە دەيىن 23 زاڭنىڭ كونستيتۋتسيا تالابىنا سايكەستىگىن تەكسەرسە, سولاردىڭ 15-ءى پرەزيدەنتتىڭ ءوتىنىشى بويىنشا قارالعان. كەڭەس ولاردىڭ 8-ءىن اتا زاڭعا سايكەس ەمەس دەپ تاپتى. اتاپ ايتساق, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2004 جىلعى 21 ساۋىردەگى №4 قاۋلىسىمەن “بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى” زاڭ, 2009 جىلعى 11 اقپانداعى №1 نورماتيۆتىك قاۋلىسىمەن “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ءدىني سەنىم بوستاندىعى جانە ءدىني بىرلەستىكتەر ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭ كونستيتۋتسياعا سايكەس ەمەس دەپ تانىلدى.
قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق جۇيەسىندەگى ەرەكشەلىكتەردىڭ ءبىرى ەل پرەزيدەنتىنە ەسەپ بەرەتىن, وزگە مەملەكەتتىك ورگانداردان تاۋەلسىز پروكۋراتۋرانىڭ جوعارى قاداعالاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى ەلباسىنىڭ زاڭدىلىقتى بەكەمدەۋىنە اتسالىسۋى بولىپ تابىلادى. پروكۋراتۋرا ەلباسىنىڭ زاڭدىلىقتىڭ, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ساقتالۋىنىڭ كەپىلى فۋنكتسيالارىن تىكەلەي جانە كۇندەلىكتى قامتاماسىز ەتۋىندەگى قۇقىقتىق قۇرالى ەكەنى بەلگىلى. وسى ماقساتتا پروكۋراتۋرا پرەزيدەنتتىڭ بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتىنىڭ زاڭدىلىعىن باقىلاۋىن قامتاماسىز ەتۋگە قاتىسادى. بۇل تۇرعىدان العاندا, پروكۋراتۋرا ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ءۇش تارماققا ءبولىنۋى مەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋى جۇيەسىندەگى ەرەكشە ورگان, ياعني مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىرتۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ونىڭ زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى جانە سوت تارماقتارىنا ءبولىنۋى قاعيداتىنا سايكەس تەجەمەلىك ءارى تەپە-تەڭدىك تەتىگىنىڭ قىزمەتىن اتقارادى.
پرەزيدەنت “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى بيىلعى جولداۋىندا اتاپ كورسەتكەندەي, جاڭا ونجىلدىقتا ءبىز ەكونوميكالىق تابىستاردى دايەكتەپ, ونى قوعامدى جاڭعىرتۋ ارقىلى بەكەمدەپ, ساياسي جۇيەمىزدى جەتىلدىرۋدى جالعاستىرا بەرمەكپىز. بۇل باعىتتا قۇقىقتىق رەفورما ەرەكشە ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن بولادى. ەلباسىنىڭ قويعان باستى مىندەتى – قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنىڭ جوعارى حالىقارالىق ستاندارتقا سايكەس كەلەتىن جاڭا جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ. مىندەت ۇلكەن, ونى مۇلتىكسىز ورىنداۋ – بىزگە پارىز. بۇل ءۇشىن ەلىمىزدەگى زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق ءتارتىپتى نىعايتىپ, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ساقتاي وتىرىپ, پرەزيدەنت تاپسىرماسىن جۇزەگە اسىرۋدا باتىل قادامدارعا بارىپ, زاڭنىڭ سالتانات قۇرۋىنا ۇيىتقى بولۋىمىز كەرەك.
ءىلياس باقتىباەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
