قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى ءاسيا بەركەنوۆا: ايتىس مەنىڭ ازاماتتىق ۇستانىمدارىمدى جاريا ەتتى

حالقىمىزدىڭ ۇمىتىلۋعا جاقىن قالعان حاس ونەرى – ايتىستى وتكەن عاسىر­دىڭ 80-جىلدارىنان باستاپ قايتا ءتىرىلتىپ قانا قويماي, بيىككە كوتەرگەن تالانتتى شوعىردىڭ اراسىنان قازاق­ستاننىڭ حالىق اقىنى ءاسيا بەركەنوۆا ويىپ ورىن الادى. الماستىڭ جۇزىندەي وتكىر سوزىنە ماقامى مەن دومبىرا­شىلىعى ساي بولىپ, قارسىلاسىنىڭ الدىن كەسىپ, كورەر­مەندى اۋزىنا قاراتىپ وتىراتىن ءاسيا ايتىستىڭ اق بەرەنى اتاندى. ساحنا­عا ول شىققاندا نىساناعا ءدوپ ءتيىپ جاتاتىن ويلى سوزگە دە, ادەمى اۋەن­گە دە ورتا تولاتىن. ءبىزدىڭ ءتىلشىمىز اقىن­نىڭ مەرەيتويى قارساڭىندا ءاسيا ايىپقىزى­مەن كەزدەسىپ, اڭگىمەگە تارتقان ەدى. – ءاسيا ايىپقىزى, الدىمەن سىزگە “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” مىڭداعان وقىرمانى, ايتىستىڭ جانكۇيەرلەرى بولىپ ساۋال تاستايىن. قازىر ايتىسكەر ءاسيا قايدا ءجۇر, نەگە كورىنبەي كەتتى؟ – ەش جاققا دا كەتكەن جوقپىز, تۋعان جەردىڭ اۋاسىن جۇتىپ, سۋىن ءىشىپ, قىزى­عىنا تويماي دەگەندەي, قوستاناي قالا­سىندا تۇرىپ جاتىرمىز. مەنى ايتىسقا جىبەرىپ, ۇيدەگى اعاڭ ءوزى قاراپ قالاتىن. بالالارىمىز قازىر ەرجەتىپ, ءبىر-ءبىر شاڭى­­راق كوتەرگەن. تابىلدى ەكەۋمىز نە­مە­رە­لەرى­مىزدىڭ تاربيەسىمەن اينالىسا­مىز. ونىڭ سىرتىندا احمەت بايتۇر­سىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتىندەگى ونەر ستۋدياسىن باس­قا­را­مىن, تالابى بار جاستاردى ونەرگە باۋليمىن. – ءسىزدى ايتىستا قارسىلاستارىڭىز “ارپا ىشىندە ءبىر بيداي بولىپ ءجۇرسىڭ” دەپ قاعىتاتىن ەدى. ودان ءتىلىمىز ەسىكتەن قاراپ قالعان ورتادان كەلىپ وتىرعان ءسوزدىڭ مايىن تامىزعان اقىنعا دەگەن ريزاشىلىق تا اڭعارىلىپ تۇرار ەدى. ءسىزدىڭ اقىندىق جولىڭىز قالاي قالىپتاستى؟ – قازاق بىرەۋدىڭ توبەسى جۇرتتان بيىك­تەسە ونىڭ تەگىن سۇراپ جاتادى. “تاقىر جەرگە ءشوپ شىقپايدى” دەپ وسى تۇسىنىكتى تاعى شەگەلەپ قويادى قازەكەم. سول راس. مەنىڭ اكەم ءايىپ اقىنجاندى بولعان كىسى ەكەن. زامانداستارى ونىڭ حاتتى ىلعي ولەڭمەن جازعانىن ايتادى. ال ونىڭ اكەسى حاكىمجان ەل ىشىندە “ولەڭشى حاكىم­جان” اتانعان, دومبىرامەن ءان ايتاتىن, ءارى ەشكىمگە ءسوزىن جىبەرمەيتىن, ءدىلمار كىسى بولىپتى. مەنىڭ جاسىمدا ۇلكەن كىسى­لەر “سەنىڭ ءسوز ساپتاسىڭ اتاڭ حاكىم­جان­عا ۇقساعان” دەپ ايتۋشى ەدى. دەگەنمەن, مەن اكە جۇرتىمدا ەمەس, ناعاشىلارىمنىڭ ىقپالىندا ءوستىم. ناعاشى اتام جۇما­عالي دا, ونىڭ قارىنداسى التىنباس اپام دا كەرەمەت دومبىراشى ەدى. وسى كىسى­لەردىڭ شاپاعاتى قانىمدا بولعان شىعار. سوسىن جالپى مەنىڭ تۋعان جەرىم اۋليەكول دەسە – اۋليەكول دەر ەدىم. قازاق دالاسىنىڭ وسى تۇسىنا دا ارۋاق قونىپ, نار شوككەن. اۋليەكولدىڭ اتىن بۇرىنعى شەجىرە شالدار ەلىنە يماندى­لىق شاپاعا­تىن شاشقان اسەبەك اۋليە­مەن بايلانىس­تىرادى. قوياندىاعاش اۋىلىن­دا كەڭەس وداعى­نىڭ باتىرى سۇل­تان بايماعامبەتوۆ اعامىز تۋعان. مۇندا بەلگىلى اكادەميك كەنجەعالي ساعاديەۆ, مينيستر شايسۇلتان شاياحمەتوۆ ەرجەت­كەن. اۋليەكولگە احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ دا تابانى تيگەن. ول كىسى شامامەن 1893 جىلى وسىنداعى مەكتەپتە وقىتۋشى بول­عان. نەگىزى احاڭنىڭ اناسى كۇنشە شەشە­مىز ءبىزدىڭ ەلدىڭ قىزى. بۇل جاعىنان ءبىز­دىڭ ەل احمەتتى جيەن دەيدى. ال اعايىن­دى اقتاس, بايتۇرسىننىڭ ەتەنە قارىن­داسى اقكەنجەدەن مەنىڭ ناعاشى اتام تۋا­دى ەكەن. بۇل جاعىنان قۋساق مەن احاڭا جيەنشارمىن. اجەم اناما دەيىن التى قۇر­ساق كوتەرگەن ەكەن, سول التاۋى دا شە­تى­نەپتى. جەتىنشى بالاعا اياعى اۋىر كەزىندە اتامىز­دىڭ تۇسىنە ناعاشىلارى كىرىپ, “پەرزەنتىڭ­نىڭ اتىن اقتاس قويشى, تۇراقتار” دەپ ايان بەرىپتى. ومىرگە كەلگەن قىزعا اقتاس دەپ ەر بالانىڭ اتىن قويىپتى. بىراق اجەم ودان كەيىن تۋعان جەتى ءسابيىن دە جاسقا تولماي جەر قوينىنا بەرىپ وتىرىپتى. سول اقتاستان تۋعان مەن دە انادان جالعىزبىن. ال ەكىنشىدەن, مەنى ونەرگە جاقىن ەتكەن دە, اقىن ەتكەن دە وسكەن, ءبىلىم ال­عان ورتام, مەكتەبىمدەگى ۇستازدارىم. مەن جالپى ەلۋ جىلدان بەرى ونەردە ءجۇرمىن دەپ ەسەپ­تەيمىن. ويتكەنى, ەسىمدى بىلگەلى اۋىل كلۋبى­نىڭ ساحناسىنان ءتۇس­كەن جوقپىن. اۋىل­داعى “قىزىل بۇرىش­تىڭ” مەڭگەرۋشىسى اقان جۇماعاليەۆ اعاي مەنى دە كىپ-كىش­كەنتاي كەزىمنەن ساحناعا شى­عارىپ, ولەڭ ايتقىزاتىن, ەرەسەكتەر­دەن قال­دىرمايتىن. ۇگىت بريگاداسىمەن شو­پان­داردى, ەگىس دالاسىن ارالاپ جۇردىك. اۋىل ونەرپازدارى ەڭبەگىن ەشقاشان ءمىن­دەت­سىمەيتىن, اقى دا سۇرامايتىن. ماڭ­دايىن كۇنگە قاقتاپ قوي باعىپ, ەگىن ەگىپ ءجۇر­گەن اۋىلداستارىنىڭ الدىندا ءان اي­تىپ بەرۋدى وزدەرىنە پارىز سياقتى كورە­تىن. سول كەزدەگى قوعامدىق ءومىر ادام­دار­دى ۇجىمشىل­دىققا, باۋىرمالدىق­قا, ءبىر-بىرىنە شىنايى قامقورلىق جاساۋعا ءتار­بيەلەدى. ء“بىرىڭ – ءبارىڭ ءۇشىن, ءبارىڭ – ءبىرىڭ ءۇشىن!” دەگەن ۇران تەك ماڭداي­شا­لار­­­دا عانا ەمەس, سانا­مىزدا جازىلىپ تۇر­­­عانداي بولاتىن. مەكتەپ قابىرعاسىندا دا كوركەمونەر­پاز­دار ۇيىرمەلەرىنىڭ بەل­سەندى مۇشەسى بولدىم. بەيىمبەت ماي­لين­نىڭ “شۇعانىڭ بەلگىسى” شىعارماسى بو­يىن­شا سپەكتاكل قويىپ, سوندا شۇعا­نى وينايتىنمىن. سەنىڭ ونەرىڭدى اۋىل بو­لىپ كورەدى, قولپاشتايدى, ماقتايدى. وسى­­­نىڭ ءبارى دە بالانى قاناتتاندىرىپ, بويىنداعى ۇشقىندى ۇرلەي بەرەدى ەكەن عوي. – ءسىز جاڭا “مەنى ونەرگە جاقىن ەتكەن دە, اقىن ەتكەن دە ۇستازدارىم” دەپ ايتىپ قالدىڭىز. وسىعان تولىعىراق توقتالىپ وتسەڭىز قايتەدى. – ءوزىم دە وسىنى ايتقالى وتىر­عان­مىن. مەكتەپ تەك ءبىلىم بەرۋمەن شەكتەل­مەيدى. ول بالانى جان-جاقتى قالىپتاس­تىرا­تىن قاسيەتتى دۇكەن عوي. مەكتەپتە جۇرگەندە “وشاعان” دەگەن قابىرعا گازەتى­نىڭ رەداكتورى بولدىم. وعان ناشار وقي­تىن, ءتارتىبى تومەن, كىر-قوجالاق جۇرەتىن بالالاردى مازاقتاپ, ولەڭ شىعارىپ جازىپ قويامىن. وسىنىڭ بارلىعىنا دا مەنىڭ ۇستازدارىمنىڭ ىقپالى, ولاردىڭ تالابى بولۋشى ەدى. نەگىزى, مەكتەپكە بارىپ, بالالاردىڭ الدىندا ءوزىنىڭ سابا­عىن بەرىپ قانا كەتەتىن جانداردى مۇعالىم دەيمىز. وسى ورىندى بولار. ال ۇستازدىڭ ماعىناسى ودان تەرەڭ, ءتىپتى ول باسقا تۇسىنىك سياقتى ماعان. مەن وزىمە ءبىلىم بەرگەن مۇعالىمدەرىمنىڭ بارلىعىن دا ۇستاز دەپ استىن سىزىپ ايتامىن. ۇستاز بالانى حاس ءمۇسىنشى سەكىلدى سومدايدى, ونىڭ بويىنداعى كەساپات قىلىقتاردى كەسىپ تاستاپ, تاماشا قاسيەتتەردى ۇش­تايدى. ال مۇنىڭ ءوزى ۇستازدىڭ كۇندەلىكتى ۋاعىز ايتۋىمەن بولا قالاتىن نارسە ەمەس, بالانىڭ الدىندا ونىڭ ءوزى ۇلگى بولۋىمەن, جۇرەك جىلۋىمەن جۇزەگە اساتىن قۇبىلىس قوي. پەداگوگيكانىڭ ەرەكشەلىگى, قيىن ءارى قاسيەتتى سالا ەكەن­دىگى وسىندا. مەنىڭ مەكتەپتەگى ۇستازدارىم وسىنداي جاندار بولدى. ءالى كۇنگە دەيىن قاراتاي سارسەن­باەۆ, ساعىندىق دوس­ماعان­بەتوۆ, كۇلاش قۇرمانوۆا, كۇلاش مامەتانوۆا سياقتى ارامىزدا امان-ەسەن ءجۇرىپ جاتقان اعاي-اپايلارىما مەيرام سايىن حابار­لاسىپ, قۇت­تىقتايمىن, جاع­داي­لارىن ءبىلىپ قويا­مىن. ءوزىمىز ءبىراز جاس­قا كەلسەك تە قارت ۇستاز­دارىم بالاداي اي­نا­لىپ-تولعانىپ, رياسىز كوڭىلدەن ريزا­شى­لىقتارىن ءبىل­دى­رىپ جاتادى. مەن اي­تىس­قا بارىپ جۇرگە­نىم­دە “بالاسى اتقا شاپسا, اناسى ۇيدە تاقى­مىن قىسادى” دەگەن­­دەي, ءبىر تىلەۋلەس­تەرىم دە وسى ۇستاز­دارىم بولدى دەپ بىلەمىن. ولاردىڭ مەنەن كۇتكەن ءۇمىتى كوپ ەدى. مەن ومىردە ايتىس اقىنى بولماسام دا, ءبارىبىر تۇلعا بولارىم انىق ەدى. ويتكەنى, بالا كەزدەن وتە بەلسەندى جانە ازاماتتىق ۇستانىم­دارىم ايقىن بولدى. ايتىس سونى جۇرتقا جاريا ەتتى. – ءسىزدىڭ ءوزىڭىز دە ۇستاز ماماندىعىن قالاعان ەكەنسىز. بىراق جاسىڭىزدان ولەڭ­گە, قازاق ونەرىنە قۇشتار بولا تۇرا, ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ مامانى بولدىڭىز. وعان دا ۇستازدارىڭىزدىڭ ىقپالى بولدى ما؟ – جوق. مەن قىزدار پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى فاكۋلتەتىنە تۇسكەنىمدە, ۇستازدارىمنىڭ كوپشىلىگى نارازى بولدى. 53 تۇلەكتىڭ اراسىندا مەكتەپتى مەن عانا ۇزدىك ءبىتىر­دىم. اتتەستاتىما تەك دەنە شىنىقتىرۋ مەن “مال شارۋاشىلىعىنان” (ول كەزدە وسىنداي ءپان بولعان) عانا “4” ءتۇستى. مەملەكەتتىك ەمتيحان تاپسىرعاندا ادە­بيەت­تەن شىعارما جازاتىن ەدىك قوي. سوندا ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ “قۇلاگەر” پوەماسى بويىنشا شىعارمانى ولەڭمەن جازىپ شىقتىم. سول ولەڭ-شىعارمانىڭ كوركەمدىگى قانداي ەكەنىن قازىر ايتا المايمىن, بىراق ۇستازدارىم “بەسكە” باعالاعانىنا قاراعاندا, جامان دا شىقپاعان شىعار دەپ ويلايمىن. مەنى ماتەماتيكا پانىنەن ساباق بەرە­تىن اعايىم ماتەماتيك, حيميادان ساباق بەرەتىن اپايىم حيميك بولادى دەپ وي­لاي­­تىن. ءار ءپاننىڭ مۇعالىمى وزىنە تار­تا­تىن. اۋىلدا جۇرگەندە “قازاق ءۆالسىن” ايتىپ, ءانشى بولۋدى ارماندادىم. بىراق سول كەزدە ەل ىشىندە ونەر ادامى تۋرالى پىكىردىڭ دۇرىس قالىپتاسپاۋىنا باي­لا­نىستى مەنى ۇيدەگىلەر كونسەرۆا­تورياعا جىبەرمەدى. ال ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى فاكۋلتەتىنە باراتىندىعىم­دى ەشكىمگە ايتپادىم, بۇل مەنىڭ ىشىمدەگى رەنىشتەن تۋعان شەشىم بولاتىن. اۋدان ورتالى­عىن­داعى مەكتەپ-ينتەرنات جانىندا كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششە بولدى. مىنە وسىن­دا وقيتىندار مەكتەپ وقۋشىلارىنا ىلعي تيىسەدى, ەر بالالاردى ۇرادى. بالانىڭ ءوزىن عانا ەمەس, ۇلتىمىزدى نەشە ءتۇرلى ەتىپ مازاقتايدى. سونى ەستىگەندە نامىس­تان تىرناعىما دەيىن كۇيىپ كەتەتىن ەدىم. نان سۇرايتىن ورىس­شامىز بولسا دا ولار­دىڭ ءوز ايتقاندارىن وزدەرىنە قايتارا المايمىز, جاسقانشاق­تانا­مىز. ولار ءارى كوپ, ءارى باستىقتاردىڭ ءبارى سولاردىڭ ءسوزىن سويلەيتىن سياقتى بولىپ تۇرادى. كەيىن ويلاسام, زاماننىڭ جەلى ەكەن. سودان وزگەمەن وسى تىلدە تەڭ دارەجەدە سويلەسۋدى, قورلاتپاۋدى ماقسات ەتۋىم ارماننان كەم سوقپادى دا, مەكتەپتى ءبىتىر­گەن سوڭ كوپ ويلانباستان وسى فاكۋل­­تەتكە باردىم. ۋاقىتتىڭ ءوزى دە وسىنى لايىق كوردى بىلەم. – ءاسيا ايىپقىزى, ءوزىڭىز شىق جۋىتپاعان قازاقتىڭ نامىسى ءۇشىن وزگە ءتىلدى ۇيرەندىڭىز, ونى جاس ۇرپاققا ۇيرەتتىڭىز. ال سول قازاقتى ءوزىڭىز ايتىستا قامشىلاپ الاتىن انا ءتىلىڭىزدىڭ جاعدايىن قازىر قالاي دەپ بىلەسىز؟ – ءتىل ءۇشىن قازىنادان ميلليونداعان تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, جاسالىپ جاتقان جۇمىستاردى, شىعىپ جاتقان كوپتەگەن سوزدىكتەردى, كىتاپتاردى, اشىلىپ جاتقان مەكتەپتەردى جوققا شىعارمايمىن. الاي­دا, قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسى كەڭىپ كەتتى دەپ تاعى ايتا المايمىن. وب­لىس­تاردا ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋ مەملە­كەت­تىك تىلگە كوشتى دەيدى, بۇل اۋدارما­شى­لاردىڭ ارقاسىندا. مەملەكەتتىك تىلگە كوشكەن ەل ەمەس, قاعاز عانا. قوستاناي جاعدايىندا اۋدارماشى بولماعان كۇنى مەكەمەلەر ءىس قاعازىن ورىسشا جازادى. سول اۋدارما­شى­نىڭ ءوزى ءتىلدى شالا بىلەدى, اۋدارماسىن كەيدە ءتۇسىن­سەڭ, كەيدە تۇسىنبەيسىڭ. رەس­پۋب­ليكاداعى جالپى كورىنىس تە وسى ايت­قانداردان الىس ەمەس دەپ بىلەمىن. اۋدار­ماشى ۇستاماي قازاق ءتىلىن ءبىلۋىڭ كەرەك دەگەن قاتاڭ تالاپ جوق. ورىس تىلىنە تالاپ بولعان كەزدە ۇيرەن­دىك قوي. ول كەزدە ورىس تىلىنە قاجەت­تىلىك جاسالدى. سول قاجەتتى­لىكتىڭ ءوزى ءتىلدى ۇيرەنۋگە تالاپ ەمەس پە؟ تاۋەلسىزدىك كەل­گەن­دە تۋعان بالا بۇگىندە ەرجەتتى. سودان بەر­گى جيىرما جىلدا ءبىر ءتىلدى ۇيرەنۋگە نەگە بولماسىن؟ قازاق تىلىنە قاجەتتىلىك جوق جانە بيلىك باسىندا جۇرگەندەردىڭ اراسىندا ءتىل جا­ناشىر­لارى دا جوقتىڭ قاسى. پرەزي­دە­نتى­مىز سياقتى ەكى تىلدە بىردەي تازا سويلەيتىندەردى تىم از بايقايمىز. جيىرما جىلدا ءبىر ءتىلدى مەڭگەرە الماي بيلىك باسىندا ءجۇر­گەندەر­دىڭ ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيىن قالاي دەپ ويلاۋعا بولادى؟ پاتريو­تيزم تىلدەن باس­تا­لادى. قازاق ءتىلىنىڭ ار­تي­كۋليا­تسياسىندا كەزدەسەتىن ەرەك­شە­لىكتەر نەمىس, فرانتسۋز, اعىلشىن تىلدەرىندە دە بار. نيەت بولسا قاي ءتىلدى دە ۇيرەنۋگە بولادى. قازاقتار­دىڭ قانىندا لينگۆيس­تي­كالىق سە­زىم­تال­دىق بار, ءبىز ۇيرەن­گەن قاي ءتىلدى دە ءمۇل­تىكسىز سويلەي­مىز. ورتا ازيا, كاۆكاز حالىق­تارىنىڭ ورىس تىلىندە ءوز ءتىلىنىڭ بوياۋىن ساقتاپ سويلەيتىنى كەشىرىمدى سەكىلدى, ال بىزدەن ونى ەش­كىم كۇت­پەي­تىن. سون­دىق­تان ءوز اعايىن­دارى­مىز قازاق ءتىلىن مۇلتىكسىز سويلەپ تۇرسا, قالعا­نى دا سول تىلدە ءسوي­لەۋ­گە تىرىسار ەدى. ءبىز ءوز ارتىق­شى­لىق­تارىمىز­دىڭ باعاسىنا جەتۋ­دەن گورى, وزگەگە ەلىكتەگىشپىز. – وسى ءجايت ءدىنىمىز تۇرعىسىندا دا بايقالىپ وتىرعان جوق پا؟ – ءدىن – جان دۇنيە مادەنيەتى­نىڭ اتاسى. ىشكى مادەنيەتىڭ, جالپى جان دۇنيەڭ تازا بولماسا, ءدىندى شى­نايى ۇستاي المايسىڭ. اڭگىمە جۇرت­تىڭ بارلىعىنىڭ جاينامازعا جىعىلۋىندا ەمەس. قازىر جاستار­دىڭ, ورتا جاستاعى كىسىلەر اراسىن­دا دا ءدىننىڭ جولى وسى ەكەن دەپ, باسى-كوزىن تۇمشالاپ الاتىندار كەزدەسەدى. بۇل دا سول ەلىكتەپ-سولىقتاپ, كەتەتىندىگى­مىز­دەن. شۇكىر, اق ءدىنىمىزدى قۇقاي ەتىپ كورسەتكەن زامان كەتتى, قازىر مەشىتى جوق اۋىل, ەلدى مەكەن جوقتىڭ قاسى. بىراق, سول ءدىندى ۇرپاق ساناسىنا رۋحاني بايلىق, تاربيە ەتىپ سىڭىرەتىندەي ءىس-قيمىل جوق. يەسىز جاستارىمىزدى ءتۇرلى سەكتالار يەلە­نىپ جا­تىر. رەسەيدىڭ تەلەارنا­لارىن­داعى جاڭا­­لىقتاردان ءدىني تاقىرىپتاعى اق­پاراتتى ءجيى ەستۋگە بولادى. ولاردا جەكە تەلە­ارنا دا بار. وندا ءدىني ماعىنا­سى تەرەڭ اڭگىمەلەر, حابارلار بەرەدى. ءبىز­دىڭ رەسپۋبليكالىق ارنالاردىڭ بىرىنەن بەرىل­گەن ايتىسكەر اقىن مۇحامەتجان ءىنىمىزدىڭ حابارى جۇرتقا ۇناعان بولاتىن. قازىر كوگىلدىر ەكراننىڭ پارمەنى كۇشتى, ونى يماندىلىق, ادامگەرشىلىك تاربيە بەرەتىن حابارلارعا پايدالانعاندا ءناتي­جەسى جوعارى بولادى دەپ بىلەمىن. قازىر جىل سايىن قاجىلىققا بارا­تىندار قاتارى كوبەيدى. بۇل جاقسى. بىراق مەككەگە رۋحاني تازارۋ ءۇشىن بارعاندار­دىڭ جان دۇنيەسىندە وزگەرىس بولدى ما؟ “قا­سيەت­تى پارىزدى وتەۋگە باراتىندار وعان بەلگى­لى ءبىر دارەجەدە ىشتەي دايىن بولدى ما, الدە قالتانى كەرگەن اقشانىڭ كۇشى مە؟” دەگەن وي كەلەدى ماعان. قاجى­لىقتىڭ قوعامدىق دارەجە, ارتىقشىلىق ەمەس, پارىز عانا ەكەنىن تۇسىنسە دەيسىڭ. ولار زامان­داستارىنا قۇرعاق ۋاعىزبەن ەمەس, ءوزىنىڭ يماندىلىق, ادامگەرشىلىك ۇلگىسىن كورسەتسە, ءدىنىمىزدىڭ جالپى جاس ۇرپاق ءتار­بيەسىنە ىقپالى دا كۇشەيمەك. “يماندى­لىق كىمدە جوق, تىلدە بار دا, دىلدە جوق” دەگەن وسى. – سىزدەر ايتىس كورىگىن قىزدىرعان 80- جىلدارى قوعامداعى قاداۋ-قاداۋ ماسە­لە­لەردى قانىن شىعارا ايتىپ جۇردىڭىزدەر. ء“سوز تۇزەلدى, تىڭداۋشىم, سەن دە تۇزەل” دەپ اباي ايتقانداي, سونىڭ ناتيجەسىن كورەسىز بە بۇگىن؟ – نەگىزى ايتىس قازاقتىڭ قانىندا بار ونەر. ول ءتىلىمىز باردا جوعالمايدى. ء“تىل – قۇرال” دەپ احمەت بايتۇرسىنوۆ ايت­قان­داي, ايتىس قوعامداعى كەمشىلىكتەردى سىناۋدىڭ, سودان ارىلۋدىڭ قۇرالى بول­عان عوي. سوندىقتان قوعامدا جارىلماعان جاراداي ماسەلەلەر ءپىسىپ جەتىلگەندە اي­تىس­قا دا قاجەتتىلىك, حاس ونەردىڭ الماس­تاي جارقىلدايتىن ساتتەرى تۋادى. سەكسەنىنشى جىلدارى ايتىسقا قوعامدا قاجەتتىلىك تۋدى. ماناپ, كوكەن, تاۋشەن سەكىلدى اعا-اپا­لارى­مىزدىڭ سوڭىنا ەرگەن اسەلحان, قاتي­موللا, قونىسباي سياقتى ءبىزدىڭ بۋىنعا ساياساتتىڭ, ۋاقىتتىڭ شاڭى­مەن باسىلىپ قالعان ايتىسقا جان ءبىتىرۋ, ونى ءبىرشاما جوعارى سەرپىپ تاستاۋ باقىتى ءتيدى. ال قاجەتتىلىك تۋدى دەيتىن سەبەبىم, وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىل­­دارى جۇتاعان ءتىلىمىزدىڭ, وگەيسىگەن ءدىنى­مىزدىڭ, اياقاستى بولعان سالت-ءداستۇرى­مىزدىڭ جاعدايى ادامدار جۇرەگىندە قاتتا­لىپ, شەمەن بوپ جاتىر ەدى. ايتىس سونىڭ بارلىعىن جانارتاۋ ەتىپ جارىپ, ورتاعا الىپ شىقتى. ءبىز ايتىسقا ارقاۋ ەتكەن ماسەلەلەردىڭ قازىر قوعامدا ورنىن تاۋىپ, جونگە كەل­گەن­دەرى بار. مىسالى, ناۋرىزدى الايىق. قازىر بۇل ەلىمىزدى قويىپ, حالىقارالىق مەرەكەگە اينالدى. سالت-داستۇرلەرىمىز دە جاندانىپ, اسپەتتەلىپ وتىر. جوعارىعا جال­تاقتاعان, “اعا حالىققا”, ەلىكتەگەن كەڭەستىك داۋىردە ادامداردىڭ ساناسىندا قالىپتاسقان كەيبىر تۇسىنىككە دە جاڭا كوزقاراس قالىپتاستى. مىسالى, مەن سول جىلدارى “ورىستىڭ قايى­ڭى, قىسى دەي­مىز, قازاقتا قىس بوپ, قايىڭ وسپەي­تىن­دەي” دەپ ايتىپ ءجۇردىم. قا­زاق­تىڭ كەڭ بايتاق جەرى دەگەندە, قىلتا­ناق وسپەيتىن بەتپاق دالانى ەلەستەتەر ەدىك. مۇنىڭ بارلىعى دا وتارلىق جىمىسقى سايا­ساتتىڭ ىقپالىمەن قازاقتاردىڭ ءشولدى اي­ماق­تار­عا ىسىرىلىپ كەتكەندىگىنەن دەپ وي­لاي­مىن. ايتپەسە, قازاق دالاسىنىڭ باسقا شال­عايىن بىلاي قويعاندا قوستاناي ءوڭى­رىندەگى امانقاراعاي, اراقاراعاي, ناۋىر­زىم ورماندارىن قايدا قوياسىڭ؟ وسىنداعى قاراعاي, قايىڭ حالقىمىزدىڭ ساناسىنا نەگە ءسىڭىستى بولعان جوق دەيسىز. بولدى عوي. قازاق سۇلۋ قىزىن قايىڭعا, قايراتتى, بويشاڭ جانداردى قاراعايعا تەڭەگەن جوق پا؟ ال ءتىپتى, بيبىگۇل تولە­گەنو­ۆا ايتاتىن “قىزقاراعاي” انىندەگى قىز­قاراعاي ورىستار “گولۋبايا ەل” دەيتىن شىر­شانىڭ قىسى-جازى كوگىلدىر ءتۇستى بولىپ تۇراتىن سۇلۋ ءتۇرى. شى­نىندا “قىزقاراعاي” كەرەمەت اتاۋ ەمەس پە؟ ايتىس جاقسىنىڭ ءبارىن وزىنەن بۇرىن وزگەگە جامايتىن ادەتىمىزدەن ارىلۋعا ىقپال ەتتى دەپ ويلاي­مىن. رۋحتى كوتەردى. “پەتروۆكا, ميحايلوۆكا, سەمەنوۆكا, سەلولار قاپتاپ كەتتى دالامىزدا” دەپ ەدىم ايتىستاردىڭ بىرىندە. جەر-سۋ اتتارىن وزگەرتۋ ماسەلەسى قازىردە دە وتە ماڭىزدى بو­لىپ وتىر. جەرگىلىكتى تاريحشى عالىم­دار جىل سايىن ەكسپەديتسيا ۇيىمداس­تىرىپ, زەرت­تەپ جاتىر. قوستاناي وڭىرىندە قازاقشا اتاۋى بولماعان جەر, سۋ, ەلدى مەكەن جوق بول­عان. قازىر باسقاسىن ايت­پا­عاندا, قوس­تاناي قالاسىنداعى قازاقشا اتالاتىن كوشە اتاۋ­لارى ون پايىزعا دا جەتپەيدى ەكەن. قيقى-جيقى ءبىر كوشەنىڭ اتى قازاق دەپ اتالادى. قازاقتىڭ جەرىندە وسىنداي اتاۋ كەرەك پە؟ ايگىلى باتىر, مامىلەگەر شاقشاق ءجانى­بەكتىڭ كىندىك قانى تورعاي دالاسىندا تامعان. ونىڭ اتىنا ءبىر كوشە بەرۋگە بولماي ما؟ – ­سىز قازىر اجەلەر نەمەرەلەرىنە ەرتەگى ايتپايدى دەگەنگە قالاي قارايسىز؟ – مەن دە اجەنىڭ ءبىرىمىن, بىراق نەمە­رە­لەرىمە ەرتەگى ايتىپ بەرەمىن دەپ وتىرىكشى بولعىم كەلمەيدى. مەن ءوزىم ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ورتادان, قوعامنان باسقاشا ەمەس­پىن. مەنىڭ بالالارىم بارشاسى سياق­­تى بالاباقشاعا باردى, قازىر نەمە­رە­لەرىم با­رىپ ءجۇر. دەمەك, مەنىڭ نەمەرە­لەرىمدى وزگە­لەر تاربيەلەپ جاتىر, ال مەن دە, كەلىنىم دە جۇمىس ىستەگەننەن كەيىن ءبىز دە وزگەنىڭ بالاسىن تاربيەلەپ ءجۇرمىز. ءار زاماننىڭ ءوز ەرەكشەلىگى, ءوز قاجەتتىلىگى بار. قازىرگى بالا­لار ەرتەگىنى تىڭداپ, قيالعا بەرىل­مەيدى, سول ەرتەگىنى كوزبەن كورگىسى كەلەدى. ويتكەنى, ولار تەلەديدارى, ەكرانى بار زاماندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. اڭگىمە­مىزدىڭ باسىندا مەن تەلەارنالار پارمەن­دىلىگى تۋرالى ايتىپ ەدىم. سول ويىمدى تاعى دا قايتالاعىم كەلەدى. وتباسىنىڭ, انانىڭ تاربيەسى بالا ءۇشىن ءومىردىڭ باستى تۇعىرناماسى ەكە­نىندە داۋ جوق. بىراق سول بالانىڭ ەسىن بىلگەننەن كورەتىنى كوگىلدىر ەكران. سون­دىقتان “ەل بولام دەسەڭ – بەسىگىڭ­دى تۇزە” دەگەن ۇلى مۇحتاردىڭ ءسوزىن­دەگى بەسىكتەن بۇگىنگى كوگىلدىر ەكران­نىڭ ىقپالى كەم ەمەس. جاس ۇرپاق تاربيەسىنە وسى ەكران قاتتى اسەر-ىقپال ەتەدى. قازىرگى كىشكەن­تاي سابيلەرگە الپامىستان گورى شرەك, فيونالار جاقىن. سوندىقتان تەلەارنا­لاردان بەرىلەتىن بالالار حابار­لارىنىڭ, مۋلتفيلمدەردىڭ بارلىعى دا ۇلتتىق سيپاتتا, حالىقتىق مەنتاليتەتىمىزگە جاقىن بولۋى كەرەك. – وسى ايتىپ وتىرعاندارىڭىزدىڭ بارلىعى دا تۇپتەپ كەلگەندە جاستار ءتار­بيە­سىنە قىزمەت ەتەدى. ال جاستار – ەلدىڭ ەرتەڭى. – اڭگىمە سوندا. وتكەننىڭ بارلىعىن سىزىپ تاستاۋدىڭ قاتەلىك ەكەنىن زيالى ادامدار ءجيى ايتادى. ءبىزدىڭ جاس كەزىمىزدە وكتيابرەنوك, پيونەر, كومسومول ساتى­لارى­­نان وتتىك. مۇنىڭ ءوزى جاستارمەن جۇمىس­تىڭ ءبولىپ قويعان جۇيەسى سياقتى ەكەن. قازىر جاستاردىڭ بەلگىلى ءبىر شوعى­رى عانا بەل­سەندى ءومىر سۇرەدى. مۇنىڭ ءوزى بۇگىنگى قوعام­داعى ەكونوميكا­لىق, قوعام­دىق قاتى­ناستاردىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى دا شىعار دەپ ويلايمىن. ءبىزدىڭ جاستىق شاعى­مىزداعىداي ەمەس, قازىر ءار وتباسى­نىڭ تۇرمىسى ءار ءتۇرلى. “توق بالا اش بالا­مەن وينامايدى” دەگەن ماتەلدىڭ شىندى­عىن كۇندە كورىپ وتىرمىز. ماتە­ريال­دىق تەڭسىزدىك مورالدىق تەڭسىزدىككە اكەلەدى. وسىنداي ويلار كوڭىلدى بۇلتتى كۇن­دەي تۇنەرتىپ وتكەنمەن, ءوزىم جاستاردىڭ بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتەمىن. ويتكەنى, ولاردىڭ ءبىلىم الۋىنا ەلىمىزدە تاماشا جاعدايلار جاسالىپ وتىر. ءار وتباسى, ءار ادام ەلباسىنىڭ وسى كەمەل ءىسىنىڭ قادىرىنە جەتۋىمىز كەرەك. ونىڭ ءمانىسى بار تاپقانىڭدى بالا تاربيەسىنە سالىپ, ونى بوساڭسىتپاۋدا جاتىر. – ءاسيا ايىپقىزى, سىزگە ەندى سوڭعى سۇراق. جاس كەلگەن سايىن سىرتقى ادەمى­لىكتى, جاستىق رەڭدى قالاي ساقتاپ قالۋعا بولادى؟ قازىر قالادا دا, اۋىلدا دا شاشىن بويا­مايتىن ايەل كەمدە كەم. سولاردىڭ بارلىعى دەرلىك ءسان قۋعاننان ەمەس, شاشىنىڭ ەرتە اعارۋىنان امالسىزدان بويايدى. ال ءسىزدىڭ شاشىڭىزدا ءبىر تال اق جوق. – شاشىمنان بۇرىن اۋىلدى اتاعا­نىڭا جۇرەگىم شىم ەتە قالدى. مەنىڭ بار­لىق جاستىق شاعىم, ءومىرىمنىڭ كوپ بولىگى اۋىلدا ءوتتى. ناۋىرزىم اۋدانىن­داعى “سوسنوۆ” كەڭشارىندا تۇردىق. دالانىڭ بار سۇلۋلىعى وسى اۋىلدىڭ ماڭايىندا تۇنىپ قالعانداي بولاتىن ماعان. سونىمەن قاتار باي شارۋاشىلىق اۋىلدىڭ الەۋمەت­تىك تۇرمىسىنا دا جاقسى كوڭىل ءبولدى. اۋىل­دا تۇرساق تا كۇيەلەش بولىپ وت جاققانى­مىز جوق, ۇيلەر ورتالىقتان جىلىتىلدى. اۋىل – التىن بەسىك قوي, اقساقالدار مەن اجەلەردىڭ الدىن كەسپەۋدى, كىشىگە ىزەتتى, قا­يى­رىمدى بولۋدى, ءداستۇر-سالتتى ءار قازاق­تىڭ بويىندا اۋىل قالىپتاستىردى. قازاقتىڭ ولەڭىنىڭ دە بۇلاق قاينارى اۋىل­دا جاتىر دەسەم, جاڭالىق اشقانىم ەمەس. ال شاشى اعارماعان ادامنىڭ ءومىرى جەڭىل, تاعدىر اۋىرتپالىعىن كورمەگەن دەگەن تۇسىنىك بار. ولاي ەمەس سياقتى, ادامنىڭ سىرتقى قالپىنىڭ ساقتالۋى تۇقىم قۋالايتىن قاسيەت پە دەيمىن. مەنىڭ اجەم سەكسەننەن اسىپ قايتىس بولعاندا ءبىر تال شاشى اعارماستان كەتتى. انام دا شاشىنا اق تۇسپەستەن دۇنيەدەن وزدى. اجەم اشتىقتى دا, بەينەتتى دە, كوز جاسىن دا كورگەن جان ەدى. اڭگىمەنىڭ باسىندا ول كىسىنىڭ بالاسى كوپ شەتىنە­گەنىن ايتقانمىن. “اۋىلداعى بەيىتتىڭ جارتىسى مەنىكى, بۇل ادىرە قالعىر شاش نەگە اعارمايدى؟” دەپ شاشىن جۋعان سايىن كەيتىن جارىقتىق. قازاق قىزدارى قايىڭنىڭ بەزىندەي قاتتى, ەمەندەي مىقتى بولعان عوي. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ جەتىستىگى, قۋانىشى كوپ قوي, شۇكىر. جارمىن, انامىن, اقىن بولىپ ەلىمە تانىلدىم. وسىنىڭ بار­لىعى دا ءبىر ايەلگە از باقىت ەمەس. بىراق, ايتىس اقىنى بولۋ ءبىر ايەلگە وڭاي دا جۇك ەمەس. ۇلتىمىزدىڭ, حالقىمىزدىڭ قامىن جەگەن ويلارىمدى اشىق ايتىپ تاستايمىن. ويىڭدى بۇلتەلەكتەمەي اشىق, كەسىپ ايتا سالۋدان جەرگىلىكتى بيلىك بار, زامانداستار دەگەندەي, جۇرتقا جاقپاي دا قالاسىڭ. قازىر ايتىسقا كوپ شىقپاسام دا, كوڭىلىمدەگى ويدى ولەڭگە تۇسىرەمىن. جاقىندا وسىنداي ءبىر وي قاعازعا ولەڭ بولىپ ءتۇستى. جۇرەمىن نە كۇيدى كەشىپ تەگى, كوكەيدە جاتىر ويدىڭ كوشىپ لەگى. تۋرالىق تاڭدايىما تاڭبا بولىپ, ۋىزبەن كەلگەن نەسىپ بەسىكتەگى. ادىلدىك تولقي اعىپ اق بۇلاعى, اقبوزى اقيقاتتىڭ شاپقىلادى. شىندىقتى شىتىرماننان شەشىپ الساڭ, تۋرا ءسوز تۋعانىڭدى جات قىلادى. ءسوزىمدى المادى دەپ جەڭىس قالاپ, كورسەتپەي جۇرەر ساعان تەگىس قاباق. قىرتىسىن قىڭىر ءىستىڭ جازام دەسەڭ, دوسىڭ دا كەتە بەرەر تەرىس قاراپ. شىندىقتى شىرقىراعان ەلەڭ ەتەم, وزگەدەن وي-پىكىرىم نەگە بوتەن؟ ورتاق ءتىل تابۋ ءۇشىن وزگەلەرمەن, ءوز ءتىلىڭدى تىستەۋىڭ كەرەك ەكەن. – راحمەت. ونەرىڭىز ورتايماسىن. اڭگىمەلەسكەن ءنازيرا جارىمبەتوۆا. قوستاناي.