الەم • 25 قاڭتار، 2021

اقش تاريحىنداعى ساياساتكەر ايەلدەر

59 رەت كورسەتىلدى

اقش-تىڭ جاڭا سايلانعان پرە­زيدەنتى دجو بايدەن حالىق الدىندا ادال قىزمەت ەتۋگە انت بەرىپ، قىزمەتىنە كىرىستى. بۇل اقش پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىندەگى بىر­قاتار لاۋازىمدى تۇلعا دا اۋىس­تىرىلدى دەگەن ءسوز. سونىڭ ىشىن­دە ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىنا كامالا حارريس كەلدى. با­سىلىمدار ۆيتسە-پرەزيدەنت قىز­مەتىنە اقش تاريحىندا العاش رەت ايەلدىڭ تاعايىندالعانىن جا­زۋ­دا. وسى ورايدا اتالعان قىز­مەتكە باق سىناسقان ايەل ساياساتكەرلەرگە شولۋ جاساۋدى ءجون كوردىك.

بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تاقى­رىبىنىڭ ءبىرى – كامالا حار­­ريس­كە ءبىر توقتالايىق. ار­عى تەگى ءۇندى-يامايكا ناسىلىنەن تامىر تار­­تاتىن دەموكرات ساياساتكەر 56 جاستا. كا­­لي­فورنيا شتاتىندا تۋىپ، حوۋارد، كا­لي­فورنيا ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم العان. 

ساياساتقا كەلمەستەن بۇرىن ادۆوكات بولىپ قىزمەت ەتكەن. بەرتىن كەلە دەمو­كراتيالىق پارتيانىڭ جارىق جۇلدىزىنا اينالدى. دجو بايدەن ونى «حالىققا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن بىردەن-ءبىر ازامات» دەپ اتاپ، ونى ەلدەگى ەكىنشى ادام رەتىندە تاعايىندادى. 

دەموكراتيانىڭ وتانى سانالاتىن اقش ءالى دە گەندەرلىك تەڭدىكتىڭ جىرىن جىرلاپ كەلەدى. الايدا تاريحقا شەگىنىس جاسايتىن بولساق، سوناۋ 1848 جىلى دا پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەرلەر قاتارىندا ايەل كانديدات كورىنگەن. ليۋكرەتسيا كوففين موتت ازاتتىق پارتياسى اتىنان پرەزيدەنتتىككە، ۆيتسە-پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەر بولدى.

ودان كەيىن تاريحتا ۆيكتوريا ۋدحۋل دەگەن ايەل تۋرالى دا سونداي دەرەك بار. 1872 جىلى مەملەكەت باسشىلىعىنا ءۇمىتتى ساياساتكەردىڭ سول تارتىستا جەڭىلىس تابۋىن كوبى كانديداتقا قويىلاتىن تالاپتىڭ ءبىرى – جاس شاماسى جەتپەۋىندە دەيدى. كەيبىرەۋلەر ماسەلە جاستا بولماعانىن جازادى. دەگەنمەن بۇل وقيعا ايەلدەردىڭ ساياساتقا بۇرىننان-اق تالاسى بولعانىن ايقىن دالەلدەپ تۇر.

نەگىزىنەن، ۆيكتوريا ۋدحۋل باسپاگەر بولعان دەگەن مالىمەت بار. ءوزىنىڭ اپكە­لەرىمەن بىرگە جاڭالىققا، رەۆوليۋ­تسيا­عا قۇشتار بولعان. پرەزيدەنتتىككە ۇمىت­كەرلىكپەن قاتار، Wall Street-تەگى العاشقى بروكەرلەردىڭ ءبىرى رەتىندە تانىلىپ ۇلگەرگەن. ساي­لاۋ قارساڭىندا تەڭ قۇقىقتار پارتياسىنىڭ نەگىزىن قالايدى. ساياسي ناۋقان كەزىندە گازەتكە ماقالالار جازىپ، ونى سول كەزدەگى ارىپتەستەرى دۇرىس قابىلداماي، سىنعا ۇشىرايدى. 

ودان كەيىن ليۋكرەتسيا كوف­فين موتت ازاتتىق پارتياسى اتىنان پرەزيدەنتتىككە، ۆيتسە-پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەر بولدى. 1964 جىلعى سايلاۋدا 25 پايىز داۋىس جيناپ، ءتاۋىر ناتيجە كورسەتەدى.

1968 جىلى شارلەن ميتچەل ەسىمدى العاشقى افروامەريكالىق ايەل ءوز كانديداتۋراسىن ۇسىنادى. ول – نەگىزگى سايلاۋعا شاقىرۋ العان العاشقى ايەل ساياساتكەر. اقش-تىڭ كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ اتىنان قاتىسقان ۇمىتكەر نەبارى 1 075 داۋىس جيناعان.

1972 جىلى شيرلەي چيشولم مەن توني ناتان ءوزارا باق سىناس­قان. 1988 جىلدىڭ سايلاۋى لەنورا فۋلاني دەگەن ۇمىتكەرمەن ەستە.

1984 جىلى قىتايلىق ەمميگرانتتار وتباسىنان شىققان ەمما ۋونگ مار ۆيتسە-پرەزيدەنت بولۋعا نيەت بىلدىرەدى. تابىسسىز سايلاۋدان كەيىن دە سوعىسقا قارسى، فەمينيستىك يدەياسىنا ادال بولىپ، سول جولدا ەلەۋلى ەڭبەك ەتەدى.

1996 جانە 2000 جىلدارى سايلاۋ بيۋل­لە­تەندەرىندە ۋينونا لاديۋك ەسىمى كورىنەدى. ميننەسوتا شتاتىنان شىق­قان ەكونوميست جاسىلدار پارتياسى اتىنان ۇمىتكەر رەتىندە بەلگىلەنەدى. ول رالف نادەر­دىڭ جاعىندا بولىپ، ەكەۋى 2،7 پايىز، ياعني 2،9 ميلليون داۋىس جينايدى. بۇل جاسىلدار پارتياسىنىڭ العاش رەت وسىنشا كوپ داۋىس جيناۋى ەدى. بۇل جاڭا عاسىر­داعى گەندەرلىك تەڭدىكپەن بىرگە دەمو­كرا­تيانىڭ جاڭا كورىنىسى ىسپەتتى قابىلدانعان. 

2008 جىلعى تارتىستى سايلاۋعا اقش-تىڭ بۇرىنعى ءبىرىنشى حانىمى، بيلل كلينتوننىڭ ايەلى حيلاري كلين­تون قاتىستى. دەمو­كراتتاردىڭ وكى­لى، سەناتور كلين­تون باراك وباماعا جول بەرسە دە، جوعارى باسەكەلەستىگىمەن ەستە قالدى. وسى ورايدا حيللاري كلين­تون­نىڭ پرە­زيدەنتتىك دەبات­قا قاتىسقان العاشقى ايەل ەكەنىن ەسكە سالا كەتكەن ءجون.

حيللاري حانىم ودان كەيىن 2016 جىلى دونالد ترامپتىڭ قارسىلاسى رەتىندە تاعى دا بوي كورسەتتى.

دەرەكتەرگە قاراساق، ءبىز اتاعان كانديداتتار كوبىنە 2-3 پارتيا وكىلدەرى. اۋەل باستا قولداۋشىلارى از بولعانى­مەن، جىل وتە ءبىرسىپىرا داۋىس جيناپ، اي­تار­لىقتاي ناتيجە كورسەتكەنىن بايقاۋعا بولادى.

وسى ورايدا اقش پرەزيدەنتى اكىم­شىلىگىندە قىزمەت ەتەتىن قان­داسى­مىز اسەل تولەنوۆا تۋرالى ايتپاي كەتپەسكە بولماس. بايدەن پرەزيدەنتتىككە كەلگەلى ونىڭ دا قىزمەتى جوعارىلاعانى حابارلاندى.

20 قاڭتاردا اسەل پرەزيدەنت پروتوكولى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى بولىپ تاعايىندالدى. ول اقش پرەزي­دەنتى اكىمشىلى­گىندە 15 جىلدان بەرى قىزمەت ەتەدى. باراك وبامانىڭ كەزىندە قىزمەتكە كەلىپ، 3 پرەزيدەنتپەن قاتار جۇمىس ىستەگەن.

قازاق قىزىنىڭ قازىرگى تەگى روبەرتس ەكەن. ديپلوماتيالىق قىزمەت مەكتەبى­نىڭ تۇلەگى، ەدمۋند ۋولش اتىنداعى دجوردج­تاۋن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حالىق­ارا­لىق قۇقىق جانە ۇيىمدار سالاسىن­داعى عىلىم باكالاۆرى دارەجەسى بار. وتان­داسىمىز اعىلشىنشانى ايتپا­عاندا، قازاق، ورىس جانە جاپون تىلدەرىن مەڭگەرگەن كورىنەدى.

پرەزيدەنتتى ۇلىقتاۋ راسى­مىندە تاعايىندالعان كامالا حارريس ايەلدەر ءرولى تۋرالى ءسوز ەتۋدى ۇمىتپادى. ول ءوز اناسى ءۇندىستاننان قونىس اۋدار­عاندا ءدال وسى جاعدايدى بولجا­ماسا دا، مۇنداي وقيعانىڭ مۇم­كىن ەكەنىن بىلگەن شىعار دەگەن وي ايتتى. «مەن بۇگىن وزىمە دەيىن­گى ايەلدەردىڭ ارقاسىندا ورتا­لارىڭدا تۇرمىن. 100 جىل بۇرىن كونستيتۋتسياعا وزگەرىس ەنگىزۋ، 55 جىل بۇرىن داۋىس بەرۋ قۇقىعى ءۇشىن كۇرەسكەن، دەموكراتيانى تۋ ەتكەن ايەلدەردىڭ كۇشىمەن وسىندامىن»، دەدى ۆيتسە-پرەزيدەنت.

1848 جىلى ليۋكرەتسيا كوف­فين موتت باستاپ، جىلدار بويى جال­عاسقان كۇرەس كەشە ءوز ناتيجەسىن كورسەتتى. ول ەڭبەكتىڭ ەش ەمەس ەكە­نىن ءبىلۋ ءۇشىن ەكى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت قاجەت بولدى. 

سوڭعى جاڭالىقتار

قازاقستاندا جاڭا كەن ورنى تابىلدى

ەكونوميكا • بۇگىن، 16:21

ەڭ سۇلۋ ۆولەيبولشى كىم؟

سپورت • بۇگىن، 16:15

ەل قورعاعان ەردىڭ ەسىمى جاڭعىردى

رۋحانيات • بۇگىن، 14:49

كورشىنىڭ كوپ-كورىم كومەگى

قوعام • بۇگىن، 14:23

ۇقساس جاڭالىقتار