حالقىمىزدىڭ قاس باتىرى قانجىعالى بوگەنبايدىڭ جورىقتارداعى, سان شايقاستارداعى سەنىمدى سەرىگى, جالىندى جىرشىسى بولعان ۇمبەتەي جىراۋدى ەل-جۇرتى «جورىق جىراۋ» دەپ تە اتاندىرعان. ءبىز بۇگىن ءسوز ەتكەلى وتىرعان مۇرات مۇسايبەك ۇلى ءابدىراحمانوۆ – سول ۇمبەتەي جىراۋدىڭ تىكەلەي التىنشى ۇرپاعى.
وسىنداي تەكتى اتانىڭ ۇرپاعى بولۋدىڭ ەر ازاماتتىڭ موينىنا ارتاتىن جۇگىنىڭ, سالماعىنىڭ دا از بولمايتىنى تۇسىنىكتى. ول ءوزىنىڭ تىرشىلىگىمەن, ىسىمەن سول اتا-بابالارىنىڭ ەسىمىنە لايىق ءومىر سۇرە السا – زور عانيبەت, ومىردەگى پارىزىن ادال ورىنداعانى. مۇرات ءابدىراحمانوۆ سونداي بيىكتەن كورىنىپ, سونداي سەنىمنەن تابىلا العان كوپكە سىيلى, بەلگىلى, ابىرويلى ازامات ەدى.
مەنىڭ مۇراتپەن تانىسىپ, ارالاسۋىما قۇداي قوسقان قوساعىم, بالالارىمنىڭ سۇيىكتى اناسى, عۇمىردان ەرتەرەك وزعان قيماس جارىم حابيبا اۋباكىرقىزى سەبەپ بولعان-دى. مۇراتتىڭ جارى ءناديا حابيبانىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە بىرگە وقىعان ەڭ جاقىن قۇربىسى بولاتىن, ۇزاق جىلدار وتباسىلىق قارىم-قاتىناسىمىز ۇزىلگەن جوق. سوندىقتان مەن مۇراتتى ءبىر ادامداي بىلەمىن دەپ ايتا الامىن.
وتكەن عاسىردىڭ باسىندا قازاقتار ورتا ازياداعى جەرىنىڭ كولەمى جاعىنان عانا ەمەس, حالقىنىڭ سانى جونىنەن العاندا دا ەڭ ىرگەلى, ءىرى ۇلت بولعانى بەلگىلى. جيىرماسىنشى, وتىزىنشى جىلدارداعى سۇراپىل ەكى اشارشىلىق بولماعاندا, ەلىمىزدەگى قازاقتار سانى وسى كۇنى قىرىق-ەلۋ ميلليوندى دا ومىراۋلاپ وتىرار ەدى-اۋ دەگەن وي كەلەدى ەرىكسىز. 1931-1932 جىلعى اشارشىلىق كەزىندە مۇراتتىڭ اكەسى ءوزىنىڭ وتباسىمەن اشتان ولمەۋ امالىمەن ەرەيمەنتاۋ وڭىرىنەن رەسەيدىڭ ومبى وبلىسىنا جاياۋلاپ بارىپ, سونداعى ەل-جۇرتتى, قازاق اعايىنداردى ساعالاپ, امان قالعاندارى تۋرالى اڭگىمەنى بۇرىنىراق ەستىگەن ەدىم. قازاقستانعا, اتا-بابالارىنىڭ مەكەنى ەرەيمەنتاۋ وڭىرىنە ولار 1947 جىلى عانا قايتادان كوشىپ كەلەدى. كەڭەس وداعىنداعى بارلىق وزگە ۇلتتاردى ورىستاندىرۋ ساياساتى مىقتاپ جۇرگىزىلۋى سالدارىنان وبلىستىڭ كوپ اۋداندارىندا بىردە-ءبىر قازاق مەكتەبى جوق بولاتىن. بالالارىنىڭ انا تىلىندە ءبىلىم الۋىن قالايتىن اتا-انالار ۇلدارى مەن قىزدارىن الىستىعىنا قاراماستان, اينالاداعى اۋدانداردان, ءبىر شەتى رەسەيدىڭ ومبى وبلىسىنان, كوكشەتاۋ, پاۆلودار, اقمولا وبلىستارىنىڭ ءار جەرىنەن امالسىزدان بەستوبە كەنىشىندەگى جالعىز قازاق مەكتەبىنە اكەلىپ بەرەتىن. ينتەرنات جوق, شەتتەن كەلگەندەردىڭ بارلىعى تۇراتىن ءۇي ىزدەپ, اۋرەگە تۇسەتىن, جاقىن-جۇراعات, جەكجات, تامىر-تانىستار ىزدەپ, سولاردى ساعالايتىن. قيىندىقتارعا شىدايتىن. مۇرات تا سول مەكتەپتى بىتىرگەن ەدى.
1957 جىلى ول ونجىلدىقتى بىتىرگەن سوڭ كەنىشتە ءبىر جىل جۇمىس ىستەپ, قاراعاندى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ تاريح جانە فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى.
مۇرات بەسىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەندە ەرەيمەنتاۋدان جەتپىس شاقىرىم جەردەگى, ارادا ءجوندى جول قاتىناسى دا جوق شاكەي اۋىلىنداعى بۇلاردىڭ وتباسى اۋىر قازاعا ۇشىرايدى. ويلاماعان جەردەن قاقاعان قىس ورتاسىندا مۇراتتىڭ اناسى قاپىش قايتىس بولادى. قايتىس بولارىنىڭ الدىندا ول ۇلىنىڭ وقۋدان قول ءۇزىپ قالماۋىن ۋايىمداپ, «ەگەر مەن وسىدان الاي-بۇلاي بولىپ كەتسەم, ۇلعا حابار بەرمەڭدەر. وقۋىن ۇزبەسىن, ءبىتىرسىن» دەيدى. جامباس سۇيەگىنە زاقىم كەلىپ, توسەك تارتىپ اۋىرىپ جاتقان مۇراتتىڭ اكەسىنە, ءىنىسى مەن ەڭ كىشى سىڭلىسىنە وزىنەن كەيىنگى تەتە قارىنداسى قاپيا باس-كوز بولىپ, بار قيىندىقتى, اۋىرتپالىقتى ەندى تۇگەل ءوزىنىڭ موينىنا الادى. «اعاتايىم وقۋدى تاستاپ اۋىلعا كەلسە, سوڭعى كۋرسىن اياقتاپ, ديپلومىن الا الماي قالار» دەگەن قاۋىپپەن ول بولعان جاعداي تۋرالى مۇراتقا حابار دا بەرگىزبەيدى. كوكتەمدە, سوڭعى ەمتيحاندار الدىندا اناسىنىڭ قازاسىن وزگەلەردەن ەستىگەن مۇرات سول بويدا وقۋدى تاستاپ, اۋىلعا قايتپاق بولعاندا بىرگە وقيتىن دوستارى جينالىپ كەلىپ, قايعىسىن ءبولىسىپ, جىلى سوزدەرىمەن جۇباتىپ, «اناڭنىڭ دا ارمانى سەنىڭ وقۋدى ءبىتىرۋىڭ ەدى عوي» دەپ, مۇراتقا ەندى نەدە بولسا ەمتيحانداردى اياقتاپ, اۋىلعا سونان سوڭ ءبىر-اق قايتۋعا كەڭەس بەرىپ, ايتقاندارىن ورىنداتادى. مۇراتتىڭ قارىنداسى وتباسىنداعى وقىستان كەلگەن اۋىر جاعدايدى شىدامدىلىقپەن كوتەرىپ, اكەسىن, وزىنەن كەيىنگى باۋىرلارىن كۇتىپ-باعۋعا بار قايراتى مەن جىگەرىن جۇمساپ, اناسى بار كەزدەگى سول جازدا تەحنيكۋمعا ءتۇسىپ وقيمىن دەگەن ارمانىنان باس تارتىپ, اكە شاڭىراعىندا قالا بەرەدى. ونىڭ وسىنداي باۋىرمالدىق يگى ءىسى, ومىردەگى شەشۋشى ساتتە بار جاۋاپكەرشىلىكتى, قيىندىقتى قايىسپاستان موينىنا الا بىلگەن ونەگەسى وزگەلەرگە دە ۇلگى بولعانداي ەكەن-اۋ دەگەن وي كەلەدى ەرىكسىز. (مۇراتتىڭ ول قارىنداسىنىڭ كەيىنىرەكتە جاقسى ادامعا تۇرمىسقا شىققانىن, بالالى-شاعالى, باقىتتى شاڭىراقتىڭ وت اناسى بولعانىن ايتا كەتۋدىڭ دە ارتىقشىلىعى جوق سياقتى)...
مۇرات وقۋىن بىتىرگەن سوڭ ءوز اۋىلى شاكەيدەگى ورتالاۋ مەكتەپكە مۇعالىم بولىپ ورالادى. Cتۋدەنت كەزىندە تانىسقان بولاشاق جارى ناديامەن ۇزبەي حات جازىسىپ تۇرادى دا, 1964 جىلى كوكتەمدە الماتىعا ونى ىزدەپ بارادى. وسى جولى ءناديانىڭ ۇلكەن اعاسى راۆيلمەن, اتاقتى ءانشى ابدۋلليندەردىڭ وتباسىمەن تانىسادى. قازاقتىڭ ۇزىن بويلى, سابىرلى, سىمباتتى جىگىتى تاتاردىڭ كورىكتى قىزى ءناديانىڭ تۋىستارىنىڭ بارىنە ۇنايدى, ولار ەكى جاستىڭ شاڭىراق قۇرۋىنا كەلىسىمىن بەرەدى. ءناديا ينستيتۋت ءبىتىرىپ, ديپلومىن العان سوڭ الماتىنىڭ سوۆەت اۋداندىق زاگس-ىندە نەكەلەرىن قيدىرعاندا ريشات ابدۋللين ايەلى لياميعا زيەۆنامەن بىرگە كۋا بولىپ, ءوز ۇيلەرىندە مەرەكەلىك ۇلكەن داستارقان جايىپ, ءوز تۋىستارىمەن جانە ءناديانىڭ ەڭ جاقىن قۇربىلارىمەن, دوستارىمەن بىرگە بۇل قۋانىشتى وقيعانى اتاپ وتەدى. مۇرات پەن ءناديا پاۆلودارعا كەلگەن سوڭ ءناديانىڭ اناسى مەن وسىنداعى تۋىستارى بىرلەسىپ, «قىز ۇزاتۋ» تويىن وتكىزەدى دە, جاستاردىڭ ۇيلەنۋ تويى مۇراتتىڭ اكەسى تۇراتىن شاكەي اۋىلىندا وتەدى. اۋىلداعى, سونان سوڭ اقمولا قالاسىنداعى مەكتەپتە ءبىر جىل مۇعالىم بولىپ ىستەگەن مۇرات پاۆلودار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى جاريالاعان كونكۋرسقا قاتىسىپ, تاڭداۋدان ءوتىپ, ينستيتۋتقا ۇستاز بولىپ قابىلدانادى.
– 1971 جىلى مۇراتتى پاۆلودار پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسىنە قابىلداۋ ەمتيحاندارىنىڭ توراعاسى بولۋعا شاقىردى, – دەيدى ءناديا ءوز ومىرلەرىنىڭ جارقىن ءبىر ءساتىن ەسكە ءتۇسىرىپ. – ول كەزدە پەدينستيتۋتتىڭ اعا وقىتۋشىسىنىڭ ايلىعى 120 سوم بولاتىن. قابىلداۋ ەمتيحاندارى بىتكەن سوڭ مۇرات ومىرىندە ءبىرىنشى رەت قولىنا 700 سوم اقشا الدى. «نە ىستەسەك ەكەن؟ مەبەل الايىق پا, الدە دەمالۋعا ءبىر جاققا بارايىق پا؟» دەپ ويلاندىق. مەن ەكىنشىسىن تاڭدادىم. ويتكەنى سوعان دەيىن جەتى جىل بويىنا ەشقايدا بارىپ دەم الۋعا مۇمكىندىگىمىز بولماعان ەدى. مەنىڭ ماماما ەكى نەمەرەسىمەن قالۋ قيىن تيەتىن بولعان سوڭ, كىشى ۇلدى عانا وعان قالدىرىپ, ۇلكەن ۇلدى وزىمىزبەن الىپ كەتۋدى ۇيعاردىق. كاسىپوداق بىزگە «پۋشكين بولعان جەرلەرگە» ساياحاتتاپ قايتۋعا ون كۇنگە جولداما بەردى. مۇنىڭ ءوزى سونشالىقتى ۇمىتىلماس كۇندەر بولدى. ءبىز بەس كۇن لەنينگرادتا تۇردىق. ەرميتاج مۋزەيىن كورىپ, نەۆا جاعالاۋىنداعى اق تۇندەردى تاماشالادىق. ودان سوڭ پۋشكينوگورسكىگە, ميحايلوۆ سەلوسىنا بارىپ, پۋشكيننىڭ وسكەن ءۇيى مەن كۇتۋشىسى ارينا روديونوۆنا تۇرعان كىشكەنە ءۇيدى دە كوردىك. بىزدەر وندا بورەنەلەردەن قيىپ سالعان شاعىن عانا اعاش ۇيدە تۇرىپ, كۇندە تاڭەرتەڭ سوروت وزەنىندە قايىقپەن سەرۋەندەپ جۇردىك. ءسويتىپ, تاماشا دەم الدىق. قايتاردا ادەيىلەپ ماسكەۋگە سوعىپ, سيريادا اسكەري اۋدارماشى بولىپ قىزمەت ىستەيتىن, ايەلىمەن, قىزىمەن دەمالىسقا كەلگەن مەنىڭ اعام راۆيلمەن كەزدەستىك...
پاۆلودار وبلىسى ول كەزدە سىرتتان كەلگەندەرى كوبەيىپ, جەرگىلىكتى تۇرعىن حالقى جيىرماسىنشى جانە وتىزىنشى جىلدارداعى اشارشىلىقتان قىرىلىپ, ءوزىنىڭ اتا-باباسىنىڭ جەرىندە ازشىلىققا ۇشىراپ قالعان ولكەلەرىمىزدىڭ ءبىرى ەدى. «اسىل كەزدىك قاپ تۇبىندە جاتپايدى» دەگەندەي, پەدينستيتۋتتىڭ جاس ۇستازى مۇراتتىڭ بىلىمدىلىگى, ىزدەنگىشتىگى, وي-ءورىسىنىڭ كەڭدىگى بايقالماي قالمادى. ول وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە لەكتورلىق قىزمەتكە شاقىرىلدى. كەشىكپەي لەكتورلار توبىنىڭ جەتەكشىسى بولدى. ودان سوڭ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇگىت جانە ناسيحات ءبولىمى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە جوعارىلاتىلدى. بۇدان كەيىنگى جىلداردا پاۆلودار وبلىستىق تەلەراديو كوميتەتىنىڭ توراعاسى, وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باستىعى سياقتى جاۋاپتى قىزمەتتەردى ابىرويمەن اتقاردى. وسى جىلداردىڭ بارىندە كوپشىلىككە سىيلى بولدى. ءاردايىم قينالعاندارعا كومەك كورسەتۋگە, ادامدارعا قولۇشىن بەرىپ, جاقسىلىق جاساۋعا دايىن تۇردى. جاستارىمىزدى ەلىمىزدىڭ پاتريوتى, حالقىمىزدىڭ تاريحىن, ءتىلىن, ونەرىن, سالت-ءداستۇرىن جاقسى بىلەتىن, قادىرلەيتىن وتانسۇيگىش ازاماتتار ەتىپ تاربيەلەۋگە بارىنشا كۇش سالدى, ەلەۋلى ۇلەس قوستى.
تاۋەلسىزدىگىمىزگە قول جەتكىزگەن 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانى حالقىن, ۇلتىن سۇيەتىن ءار قازاقتىڭ ومىرىندەگى اسا قۋانىشتى كۇن بولعانى بەلگىلى. سول كۇندەرى دۇنيە جۇزىندەگى بارلىق قازاقتار بىرگە قۋاندى دەسەك بولادى. تاۋەلسىز قازاقستان شەتتە جۇرگەن بارلىق اعايىنعا قۇشاعىن اشتى, ولار دا وزدەرىنىڭ تاريحي وتانىنا جەتۋگە اسىقتى. قازاقستانعا بەت العان ۇلى كوشتىڭ الدىڭعى لەگىن قىتاي مەن موڭعوليا قازاقتارى باستادى. مۇرات بۇل كەزدە پاۆلودار وبلىستىق تەلەراديوكوميتەتتىڭ باستىعى ەدى. بۇرىنعى موڭعوليانىڭ ازاماتى, ەلىمىزگە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كوشىپ كەلگەن ۇزبەن قۇربانباي ۇلى سول ۋاقىتتى بىلاي دەپ ەسكە الادى:
– توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا, قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن الىپ, قۋانىشىمىز قوينىمىزعا سىيماي جۇرگەن كەزدە مۇرات ءابدىراحمانوۆ اعامىز بايان ولگي ايماعىنا پاۆلودار وبلىسىنا كوشىپ باراتىنداردى قابىلدايتىن سوۆحوز باسشىلارىن جانە قازاقستانعا قونىس اۋداراتىنداردى الىپ قايتۋعا ارنالعان «كاماز» ماشينالارىنىڭ ۇلكەن كەرۋەنىن باستاپ كەلدى. قازاقستاننىڭ وزگە وبلىستارىنان دا وسىنداي وكىلدىكتەر كەلىپ جاتقان. جۇرت ولارمەن كەزدەسىپ, بىلگىسى كەلەتىن سۇراقتارىن قويىپ, مارە-سارە. مەن وسى كوشى-قون ماسەلەسىنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن جەرگىلىكتى ازاماتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە مۇرات اعامەن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تانىستىم. مۇرات اعا ءوزىنىڭ ءبىلىم-بىلىگىمەن, ۇلتىم, قازاعىم دەگەن جۇرەگىمەن, شەشەن شەجىرەشىلىگىمەن ءبىزدى ءبىر كورگەننەن باۋراپ الدى. اعامىز باستاعان تەلەراديو كوميتەتىنىڭ ماماندارى اۋىلداردى ارالاپ, ۇلتىمىزدىڭ بايىرعى ءتىلىن, سالت-ءداستۇرىن ساقتاپ قالعان موڭعوليا قازاقتارى ومىرىنەن كينو ءتۇسىردى. مۇرات اعامىز جەرگىلىكتى قازاقتارمەن كۇن سايىن كەزدەسۋ وتكىزىپ, حالقىمىزدىڭ ءۇش عاسىر بويعى ارمانىنا اينالعان تاۋەلسىزدىكتىڭ ءمان-ماعىناسى, ماڭىزى جايلى ەمەن-جارقىن اڭگىمە-دۇكەن قۇردى. ءوزىن قازاق ەلىنىڭ ەلشىسى رەتىندە سەزىنگەن ول ەلباسىمىزدىڭ قانداستارىمىزدى ەلگە شاقىرعان «اعايىنعا اق تىلەك» اتتى حاتىن كەزدەسۋلەردە تەبىرەنىسپەن وقىپ بەرىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ىرگەتاسىن بەكىتۋدەگى ۇلت كوشباسشىسىنىڭ كورەگەن ساياساتى جونىندە ايتاتىن. قازاق ەلىنىڭ باستان كەشكەن تاريحىنا شولۋ جاساپ, وتارلاۋ ساياساتىنىڭ حالىققا تيگىزگەن ءزابىر-جاپاسىن, سونىڭ سالدارىنان قازاقستانداعى قازاقتار ۇلتتىق رۋحىنان, تىلىنەن, سالت-داستۇرىنەن ايىرىلۋدىڭ از-اق الدىندا قالعانىن بۇكپەسىز اڭگىمەلەدى. موڭعوليا قازاقتارى بايىرعى سالت-ءداستۇرىمىزدى ساف التىنداي تازا قالپىندا ساقتاپ قالعانىنا قۋانىشىن, ريزاشىلىعىن جاسىرمادى. ۇلتىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان ۇلى ماقسات – باسىمىزدى قۇراپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى تەرەڭدەتىپ, ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ, سول ءۇشىن بارلىقتارىڭىز اتامەكەنگە اسىعىڭىزدار. سىزدەر قازاقستانعا, سونىڭ ىشىندە قازاقتار ازشىلىققا اينالىپ, تىلىمىزدەن, سالت-سانامىزدان ايىرىلا باستاعان ولكەلەرگە كوپتەپ ورنالاسساڭىزدار, ۇلتتىق رۋحىمىزدىڭ وسۋىنە زور ىقپال ەتەسىزدەر. ۇلتتىق سيپاتىمىزدىڭ قايتادان جاڭعىرىپ, جارقىراۋىنا, ءتىلىمىزدىڭ, سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ قايتادىن جاندانۋىنا ۇلەس قوساسىزدار دەگەندى ءار كەزدەسۋدە ايتىپ ءجۇردى. سول جولى موڭعوليا قازاقتارىنان 480 وتباسى مۇكەڭنىڭ ارتىنان ەرىپ, پاۆلودار وبلىسىنىڭ لەبياجى, باياناۋىل, مايقايىڭ سياقتى بىرقاتار اۋدانىنا قونىس اۋداردى. قاراشاڭىراق قازاقستانعا كوشىپ كەلگەن اعايىنداردىڭ ىشىندە كەيبىر وزگە وبلىسقا بارعانداردىڭ ءارتۇرلى قيىندىققا كەزدەسىپ, ءتىپتى باسقا وبلىستارعا قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولعان فاكتىلەرى دە ورىن العانىن بىلەمىز. ال پاۆلودار وبلىسىنا بىزدەن كەلگەن اعايىندارعا قامقورلىق جاقسى جاسالدى, ماماندىقتارىنا قاراي ولار مەكتەپ مۇعالىمى, ديرەكتورى, اعا دارىگەر سياقتى باسقا دا قىزمەتتەرگە بىردەن ورنالاستى. سەرگەلدەڭگە ءتۇسىپ, وندا-مۇندا كوشكەن جوق. تۇرمىس تىرشىلىكتەرى جىلدام تۇزەلىپ كەتتى. بۇعان ءبىر جاعى پاۆلودار حالقىنىڭ كىشىپەيىلدىگى, باۋىرمالدىعى, ءوز جەرىمىزدە ءوزىمىز ازشىلىق بولىپ وتىرعاندا شەتتەن كەلگەن اعايىندار ءتىلىمىزدىڭ قالپىنا كەلۋىنە, سالت-سانامىزدىڭ جاڭعىرۋىنا ۇلەس قوسادى دەپ ءىش تارتا قاراۋى بولسا, ەكىنشى جاعىنان وبلىستاعى باسشىلىق قىزمەتتە جۇرگەن, موڭعوليا قازاقتارىنىڭ بولمىس-ءبىتىمىن كوزىمەن كورىپ, ريزاشىلىق سەزىممەن قايتقان مۇرات اعانىڭ دا قولداۋى, شاپاعاتى تيگەنى انىق. موڭعوليادان كەلگەن كەيبىر بىلىكتى, زيالى باۋىرلارىمىز اكىمشىلىك, باسشىلىق قىزمەتتەرگە دە قول جەتكىزىپ, اقىن, جازۋشى, جۋرناليست, ونەر يەسى ازاماتتارىمىز ماماندىق سالالارى بويىنشا ەڭبەكتەرىن جالعاستىرىپ, كىتاپتارىن باستىرىپ, كوپشىلىككە كەڭىنەن تانىمال بولىپ كەتتى. تەلەۆيدەنيەدەن كەيىن مۇكەڭ وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىن باسقارۋعا بارىپ, وندا دا كوپ جۇمىس تىندىردى. جالپى, ول قاي قىزمەتتە جۇرسە دە قازاق ءتىلىنىڭ جوعىن جوقتاپ, ۇلتتىق سانا مەن رۋح ءۇشىن كۇرەسۋمەن ءوتتى. وبلىستا قازاق مەكتەپتەرى مەن بالاباقشالارىن اشۋعا, ەلدى مەكەن, كوشە اتاۋلارىن قازاقشالاپ, قايتادان قالپىنا كەلتىرۋگە, ايتىس ونەرىن جانداندىرۋعا كوپ ەڭبەك ءسىڭىرىپ, ءادىل قازىلار القاسىنا مۇشە بولىپ, جاس اقىنداردىڭ ونەرىنە, ءسوز ساپتاۋلارىنا قۋانىپ, مارقايىپ وتىراتىن. ەل تاريحىن, ادەبيەتى مەن ونەرىن زەرتتەپ, كوپتەگەن ماقالا جازدى. وبلىستا اۋدارماشىلار كۋرسىن, قازاق ءتىلىن تەگىن ۇيرەتۋ كۋرستارىن اشۋعا مۇرىندىق بولدى.
– توقسانىنشى جىلداردىڭ باس كەزىندە الماتىدا پاۆلودار وبلىسى مادەنيەتىنىڭ كۇندەرى وتەتىن بولىپ, دايىندىق قىزۋ جۇرگىزىلىپ, وعان وبلىستاعى بارلىق مادەنيەت, ونەر مەكەمەلەرىنىڭ وكىلدەرىنەن, مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنەن, بالالاردىڭ بي انسامبلدەرىنىڭ مۇشەلەرى مەن مۋزىكالىق ۋچيليششە تۇلەكتەرىنەن, باس-اياعى 420 ادامنان قۇرىلعان ارنايى پويىز جاساقتالىپ, جولعا شىققانى ەسىمدە, – دەيدى سول كەزدەگى مۋزىكالىق ۋچيليششە ديرەكتورى, قازاقستان-
نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ۆيكتور پەتروۆيچ دەنيسەنكو. – مادەنيەت كۇندەرىن وتكىزۋدىڭ بارلىق جاۋاپكەرشىلىگى وبلىستىق مادەنيەت ءبولىمىنىڭ باستىعى مۇرات مۇسايبەك ۇلىنا جۇكتەلدى. الماتىعا ساپارعا شىققان ارنايى پويىزدى دا سول باسقاردى. مەن ونىڭ ورىنباسارى ەدىم. جول بويىندا دا, الماتىعا بارعان سوڭ دا كۇتپەگەن قيىندىقتار كەزدەسىپ وتىردى. ول ءوزىنىڭ سابىرلىعى, ادامدارعا سەنىم ارتىپ, تالاپ ەتە بىلەتىن تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا سولاردىڭ ءبارىن دەر كەزىندە ەڭسەرە ءبىلدى. پاۆلودار وبلىسى مادەنيەتىنىڭ الماتىداعى كۇندەرى زور تابىسپەن وتە جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. مۇرات مۇسايبەك ۇلىنىڭ ەڭ سوڭىندا قۋانىشتى, جارقىن جۇزبەن: «راحمەت بارىڭە! ءبىز جەڭدىك! بارلىعى ويلاعانداي بولدى!» دەپ قاتىسۋشىلارعا العىس ايتقان ءساتى ءالى ەسىمدە.
مۇرات وبلىستىق تەلەۆيدەنيە مەن مادەنيەت باسقارمالارىن, كەيىنىرەك «قازاق ءتىلى» قوعامىن ون جىلداي باسقارعان كەزىندەگى جۇزەگە اسقان كەيبىر ىستەردى تىزبەلەپ ايتا كەتۋگە بولادى: 1990 جىلى قالاداعى №1 بالالار باقشاسىندا قازاق تىلىندە تاربيە بەرەتىن ەڭ العاشقى توپ اشىلدى; 1991 جىلى مۇراتتىڭ ۇسىنىسىمەن وبلىستا كوممەرتسيالىق كتك جانە قازاق تىلىندەگى «ارنا» تەلەكانالدارى اشىلىپ, اقىندار ايتىسى, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان تاربيەلىك ماڭىزى بار تارتىمدى حابارلار انا تىلىمىزدە بەرىلە باستادى; قازاقشا حابار بەرۋ العاشقىدا ءبىر جارىم ساعاتقا ۇزارتىلىپ, ارتىنان رەسەيلىك ەكى كانالدىڭ ءبىرى جابىلىپ, ورنىنا انا تىلىمىزدەگى كانال اشىلدى; 1992 جىلعى قىركۇيەك ايىندا تيميريازەۆ اتىنداعى ورىس ورتا مەكتەبىندە العاشقى قازاق كلاسى اشىلدى; 1998 جىلى «گاليتسكوە» كەدەن بەكەتىنىڭ اتى «نايزا» دەپ وزگەرتىلدى; ۇمبەتەي جىراۋدىڭ ەسىمى اۋداندىق مادەنيەت ۇيىنە بەرىلىپ, ونىڭ الدىنا قولىنا دومبىرا ۇستاعان ۇلى جىراۋدىڭ ءمۇسىنى ورناتىلدى; كەڭەس وداعى كەزىندە وزدەرىنىڭ اتا-بابا جەرىندە ازشىلىققا اينالىپ, انا ءتىلىن جوعالتۋعا از عانا قالعان پاۆلودار وڭىرىنە موڭعوليادان 480 قازاق وتباسى كوشىرىلىپ اكەلىنىپ, انا ءتىلىمىزدىڭ ىرگەسى بەكي تۇسكەنى جوعارىدا ايتىلدى; وبلىستا قازاق بالاباقشالارى مەن مەكتەپتەرىن اشۋ, ەلدى مەكەندەر مەن كوشە اتاۋلارىن قازاقشالاۋ, كورنەكى اقپاراتتارداعى قاتەلىكتەردى تۇزەپ, جونگە كەلتىرۋ; ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلگە كوشىرۋ ماقساتىندا قىرۋار ءىس اتقارىلدى. ماسەلەن, «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن وبلىستا بۇرىن ورىسشا اتالىپ كەلگەن 425 ەلدى مەكەننىڭ 270-ءىنىڭ اتاۋى قازاق تىلىنە اۋىستىرىلدى, سونىڭ ىشىندە ءبىر عانا ەرتىس اۋدانىنداعى 40 ەلدى مەكەننىڭ 35-ءىنىڭ ەجەلگى تاريحي اتاۋلارى قالپىنا كەلتىرىلدى. توقسانىنشى جىلدارداعى بيۋدجەتتە اقشا جوق, مادەنيەت مەكەمەلەرى, كىتاپحانالار, بالاباقشا عيماراتتارىنا دەيىن پىسىقتارعا ارزان باعاعا ساتىلىپ, تالاپايعا ءتۇسىپ جاتقان ۋاقىتتا سولاردىڭ كوپشىلىگىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ايانباي كۇرەستى, كوبىن ساقتاپ تا قالدى. «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ پاۆلودار وبلىسىنداعى جۇزەگە اسىرعان يگىلىكتى ىستەرىن باياندايتىن «قوعام بەلەستەرى» اتتى كىتاپ شىعاردى. رەسپۋبليكالىق قوعام باسشىلارى ءابدۋالي قايدار مەن ومىرزاق ايتباي ۇلى ونىڭ جىگەرلى جۇمىسىن جوعارى باعالاپ, وزدەرىنىڭ ء«تىل مايدانى» اتتى كىتابىن وعان: «پاۆلودار توپىراعىندا ءتىل مۇددەسىن شارشاماي قاۋزاپ, تالماي كۇرەسىپ كەلە جاتقان مۇرات مۇسايبەك ۇلى باۋىرىمىزعا ىسكە ءسات دەيمىز!» دەگەن قولتاڭبامەن سىيلادى. پاۆلودار وبلىسىنداعى «قازاق ءتىلى» قوعامىن ون جىلداي كوك تيىن جالاقى الماي, قوعامدىق نەگىزدە باسقارعانىن دا ونەگەلى ءىس رەتىندە ايتا كەتكەنىمىزدىڭ ارتىقتىعى جوق. كەيىنىرەك استاناعا ۇلى مەن نەمەرەلەرىنە كوشىپ كەلگەن سوڭ دا ۇيدە قاراپ جاتا الماي, استانا قالاسىندا «قازاق ءتىلى» قوعامى قۇرىلۋىنا ۇيىتقى بولدى, ءوزى وسى قوعامنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى مىندەتىن اتقاردى...
2015 جىلى مۇرات قايتىس بولعاندا جۇرتقا بەلگىلى ءبىراز ازاماتتار قيماستىق سەزىممەن قوشتاسۋ سوزدەرىن ايتقان ەدى. سولاردىڭ ءبىرى اقىن قونىسباي ءابىلوۆ:
...ەڭبەگىمەن حالقىنا
سىي ارنايتىن,
تۇلعا ەدىڭ سەن ەلدى
ويلاپ قيالدايتىن.
سىرتقا شىقساق:
«وسى, – دەپ ازاماتىم!»,
كورسەتۋگە ماقتانىپ
ۇيالمايتىن.
الاماندا بايگە السا قازاناتى,
جايىلادى الىسقا قازاق اتى.
قاتارىڭنىڭ الدى ەدىڭ,
باسىڭ بيىك,
ۇلتتىڭ ۇلى,
الاشتىڭ ازاماتى!
– دەپ ولەڭ جازدى.
ارتىندا جارىق ءىز قالدىرعان مۇرات مۇسايبەك ۇلى ءابدىراحمانوۆتىڭ جارقىن ءجۇزى, حالقىمىزدىڭ يگىلىگى ءۇشىن تىندىرعان ىرگەلى ىستەرى جۇرت ەسىندە, ەل تاريحىندا ساقتالا بەرەدى.
بولات بوداۋباي,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
