ساياسات • 18 قاڭتار، 2021

باستى ماقسات – قازاقستاندى قۋاتتى ەلگە اينالدىرۋ

126 رەت كورسەتىلدى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ VII شاقىرىلىمداعى پارلامەنتتىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىنىڭ اشىلۋىنا قاتىستى. پرەزيدەنت سەسسياعا قاتىسۋشىلاردى سايلاۋدىڭ اياقتالۋىمەن قۇتتىقتاپ، جاڭا قۇرامداعى ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنا تابىس تىلەدى. وتكەن شاقىرىلىم دەپۋتاتتارىنا ويداعىداي قىزمەت اتقارعانى ءۇشىن ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.

كەشەندى رەفورمالار جالعاسا بەرەدى

«بەس جىلعا جۋىق ۋاقىتتا پارلا­مەنت قابىرعاسىندا 410 زاڭ قابىل­داندى. دەپۋتاتتار وزدەرىنىڭ زاڭعا باس­تاماشىلىق ەتۋ قۇقىعىن پايدالانىپ، 60-قا جۋىق زاڭ جوباسىن دايىندادى. بۇل – وسىعان دەيىنگى بەس شاقىرىلىم دەپۋتاتتارىنىڭ باستامالارىن قوسا العاننان دا كوپ. جاڭا دەپۋتاتتار الدىڭعى ارىپتەستەرىنىڭ وسى قارقىنىن ساقتاي وتىرىپ، اناعۇرلىم جەمىستى جۇمىس ىستەۋى قاجەت.

سەبەبى ءبارىمىزدى زور مىندەتتەر مەن اۋقىمدى ىستەر كۇتىپ تۇر. قۇرامى جاڭ­عىر­عان جاڭا ءماجىلىستىڭ قىزمەتكە كىرىسۋى ەلى­مىز ءۇشىن سيمۆولدىق ءمانى بار ەكى وقي­عامەن تۇسپا-تۇس كەلەدى. ءبىز قاستەرلى تاۋەل­سىزدىگىمىزدىڭ 30 جىلدىق مەرەيلى مەجەسىنە قادام باستىق.

سونداي-اق قازىرگى زامانعى قازاقستان پارلامەنتاريزمى شيرەك عاسىرلىق بەلەس­كە جەتتى. وسى تاريحي كەزەڭدە سەنىم مانداتىنا يە بولعان دەپۋتاتتار ەل ءۇمىتىن اقتاپ، وتانىمىزعا ادال قىزمەت ەتەدى دەپ كامىل سەنەمىن.

وتكەن سايلاۋ ەلىمىز ءۇشىن دامۋدىڭ جاڭا پاراعىن اشتى. وسى ماڭىزدى وقيعا مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ تۇعىرى بەرىك ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەدى. قازاقستان قوعا­مىنىڭ جوعارى ساياسي مادەنيەتىن جانە ازاماتتىق كەمەلدىگىن تانىتتى. بارلىق وڭىردەگى داۋىس بەرۋ ناتيجەسى مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق باعدارىن حالقىمىز جاپپاي قولدايتىنىن بايقاتتى.

ءبىز بولاشاققا سەنىممەن بەت الۋ ءۇشىن قاجەتتى العىشارتتاردى بىرگە جاسادىق. ساياسي ۇستانىمدارىمىز ءارتۇرلى بولسا دا، مىندەتىمىز – ءبىر. ءبارىمىزدىڭ ورتاق ماقساتىمىز – قازاقستاندى قۋاتتى ەلگە اينالدىرۋ»، دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

پرەزيدەنت ءماجىلىس پەن بارلىق دەڭ­گەيدەگى ءماسليحاتتاردىڭ كوپ پارتيالى جاڭا قۇرامى قوعامداعى ساياسي باسەكەنىڭ ارتقانىن كورسەتەتىنىنە نازار اۋداردى. سونداي-اق حالىقتىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىنىڭ مۇددەسىن كوزدەيتىن باسقا دا پارتيالار سەنىم مانداتىنا يە بولعانىن جەتكىزدى.

وسى ورايدا ەگەمەندىكتىڭ ءتورتىنشى ونجىلدىعىنا قادام باسار تۇستا ەل-جۇرتىمىز بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن جاڭا سىن-قاتەرلەرمەن بەتپە-بەت كەل­گە­نىنە توقتالدى. ويتكەنى دۇنيە ءجۇزى مۇلدە جاڭا داۋىرگە بەت بۇردى. وركەنيەتتىڭ دامۋ جولى مەن الەمدىك قۇرى­­لىمنىڭ ءتۇپ نەگىزى تۇبەگەيلى وزگە­رىسكە ۇشىراي باستادى.

«كەلەشەكتە سىناقتار مەن سىن-قاتەر­لەر از بولمايدى. دەگەنمەن بار­لى­عى­مىزدىڭ ەڭ باستى مىندەتىمىز – پان­دە­ميانىڭ سالدارىن ەڭسەرۋ. ءححى عاسىردىڭ جيىرما ءبىرىنشى جىلى بارشا ادامزات ءۇشىن بەتبۇرىس كەزەڭىنە اينالماق. بۇل جىل الداعى ونجىلدىقتىڭ باستى باعدارىن ايقىندايدى. مۇنداي كۇردەلى جاعدايدا ۋاقىتتان ۇتىلۋعا جانە ءبىر ساتكە دە بوساڭسۋعا بولمايدى.

جىلدىڭ باسىندا سايلاۋ وتكىزۋ ار­قى­لى قيىندىقتارمەن كۇرەسىپ قانا قوي­ماي، جاڭعىرۋعا جول اشىپ، جاڭا سەر­پىنگە يە بولدىق. وسى قارقىندى ساقتاپ، باعدارىمىزدان جاڭىلماۋ وتە ماڭىزدى.

سوندىقتان تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىل­دىعىندا كەشەندى رەفورمالار جۇرگى­زىلەتىن بولادى. بارلىق كۇش-جىگەرىمىزدى ءتيىمدى مەملەكەت پەن ادىلەتتى قوعام قۇرۋعا جۇمىلدىرۋىمىز كەرەك. باستى باسىمدىق – حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتىپ، ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ.

جۇرت جاساندى جەتىستىكتەردى ەمەس، كوزبەن كورىپ، قولمەن ۇستايتىن ناقتى ناتيجەنى كۇتەدى. حالىق ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالاردىڭ جەمىستى بولعانىن قالايدى. ءبىز وسى ماق­ساتتاعى اۋقىمدى جۇمىستارعا بارلىق بەلسەندى ازاماتتاردى تارتامىز. ولاردىڭ ارقايسىسى ەل تاعدىرىنا اسەر ەتەتىن شەشىمدەردى قابىلداۋعا وزدەرى تىكەلەي قاتىساتىنىن بىلگەنى ءجون. ورتاق ىسكە ۇلەس قوسىپ جاتقانىن سەزىنۋى ماڭىزدى.

مەن ۇسىنعان «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ ءمانى وسىندا. ءبىز ۇلتتىڭ جاسامپازدىق الەۋەتىن پايدالانعان جاعدايدا عانا العا باسىپ، تابىسقا جەتە الامىز.  رەفورمالاردى ساپالى زاڭدار ارقىلى جۇرگىزۋ – ۇزاق مەرزىمدى جەتىستىككە جەتۋدىڭ باستى شارتى. مەن جاڭارعان دەپۋتاتتىق كورپۋس وزىنە جۇكتەلگەن بۇل مىندەتتەردى ابىرويمەن اتقارادى دەپ سەنەمىن»، دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي، قا­زاق­ستاننىڭ ستراتەگيالىق باعدارى – ايقىن. باستى ماقسات – وزىق دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋ. ق.توقاەۆ دامىعان ەلدىڭ ۇعىمى ەڭ الدىمەن دەنى ساۋ، ءبىلىمدى جانە باقۋاتتى جۇرتتى قامتي­تى­نىن اتاپ ءوتتى. سوندىق­تان مەملەكەتتىڭ باس­تى مىندەتى – ازامات­تارى­مىزدىڭ تو­لىققاندى دامۋىنا، ءال-اۋ­قاتىنىڭ ارتۋىنا جانە جايلى تۇرمىسىنا جاعداي جاساۋ.

وسىعان بايلانىستى 2025 جىل­عا قاراي ءاربىر ازامات ءۇشىن ءتيىمدى ينستي­تۋ­تسيونالدىق جانە ينفراقۇ­رى­لىم­دىق ورتا قالىپتاستىرۋ كوزدەلىپ وتىر. قازاقستاننىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋى سا­باقتاستىق، ادىلدىك جانە ورلەۋ قاعي­دات­تارىنا نەگىزدەلەدى. اتالعان ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن بىرقاتار باسىمدىققا ءمان بەرىلمەك.

 

ء«بىرىنشى. ءبىز قۇقىقتىق مەملەكەتتى دامىتۋ جانە ازاماتتاردىڭ بيلىك ورگاندارىنا سەنىمىن نىعايتۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىمىزدى جۇمساۋىمىز كەرەك. بۇل – وتە وزەكتى مىندەت. سوعان وراي مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭا مو­دەلىن ەنگىزۋ ايرىقشا ماڭىزدى. وسى باعىت­تاعى رەفورمالار جۇيەنى بايىپپەن ورتا­لىق­سىزداندىرۋدى، مەملەكەتتىك اپپاراتتى جاڭعىرتۋدى، كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردى وڭتايلاندىرۋدى جانە بارلىق ۇدەرىستى تسيفرلاندىرۋدى قامتيدى. سول ارقىلى مەملەكەتتىك اپپارات بارىنشا ىقشام، اشىق ءارى ءتيىمدى، ال شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسى يكەمدى جانە ايقىن بولادى.

ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى لايىقتى قورعالماسا، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان دامۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل – اكسيوما، اقيقات. وسى ورايدا سوت جۇيەسىنىڭ تاۋەل­سىزدىگىن نىعايتا ءتۇسۋ ءۇشىن رەفورمانى سوڭىنا دەيىن جەتكىزۋىمىز كەرەك. مەملەكەت تاراپىنان قولعا الىنعان شارالارعا جانە جوعارعى سوت توراعاسىنىڭ تىكەلەي ءوزى كۇش سالىپ جاتقانىنا قاراماستان، سوت كورپۋسىنىڭ ساپاسىنا قاتىستى ءالى دە تۇيتكىلدەر بار.

سوت جۇيەسى جابىق كورپوراتسيا بول­ماۋ­عا ءتيىس. سوندىقتان سوت كورپۋسىن ەداۋىر جاڭارتىپ، وعان ءتۇرلى قۇقىق سالالارىنىڭ ماماندارىن تارتۋ كەرەك. ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەگەن كەزدە ولاردىڭ كاسىبي تاجى­ري­بەسىمەن قاتار، جەكە قاسيەتتەرىن دە ەسكەرگەن ابزال. بۇل جۇمىس بۇقارالىق اقپارات قۇ­رالدارىندا اشىق كورسەتىلۋگە ءتيىس. سون­داي-اق سوت قىزمەتى تۋرالى اقپارات قوعام ءۇشىن نەعۇرلىم قولجەتىمدى بولعانى ءجون.

قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىن دا بارىنشا وزگەرتۋ قاجەت. بۇل ماسەلە جونىندە جولداۋىمدا ناقتى ايتتىم. ءبىز ازاماتتارمەن ءوزارا قارىم-قاتىناستىڭ سەرۆيستىك مودەلىن ەنگىزەمىز. قوعامدىق قاۋىپسىزدىك جاڭا تسيفرلى تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتىلەدى.

پارلامەنت زاڭ ۇستەمدىگى، ادال باسە­كە جانە جەكەمەنشىكتى قورعاۋ قاعيدات­تارىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن نىعايتا ءتۇسۋى كەرەك. سوندا بۇل قاعيداتتار مۇلتىكسىز ورىندالاتىن بولادى. بۇگىندە بىرقاتار زاڭنامالىق ۇسىنىس بويىنشا جۇمىس ىستەلىپ جاتىر. دەگەنمەن، ءالى دە كوپتەگەن تىڭ باستاما كوتەرىپ، زاڭدار قابىلداۋ قاجەت»، دەدى مەملەكەت باسشىسى.

 

ماجىلىسكە ءوتۋ شەگى 5 پايىز بولادى

پرەزيدەنت ەكىنشى باسىمدىق رەتىندە كۇشتى جانە ينكليۋزيۆتى قوعام قۇرۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى ءتيىمدى الەۋمەتتىك ساياسات ەكەنىن ايتتى. سونىمەن قاتار الەم ء«بىلىم ەكونوميكاسىنا» قاراي جىلجىپ بارا جاتقانىن اتاپ ءوتتى.

«سوڭعى جىلدارى ءبىلىم بەرۋ سالا­سىن رەفورمالاۋدا ىلگەرىلەۋ بار. سو­نى­مەن قاتار وسىعان دەيىن قوردالانىپ قالعان بىرقاتار ماسەلەنى شەشۋ قاجەت. ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپتار مەن ايماقتار اراسىنداعى ءبىلىم بەرۋ ساپاسىنداعى الشاقتىقتى ازايتۋ – ماڭىزدى مىندەت. بۇل رەتتە قايتا وقىتۋ جانە قىزمەتكەرلەردىڭ بىلىكتىلىگىن تۇراقتى تۇردە جەتىلدىرۋ بو­يىنشا جاڭا ساياسات قاجەت. وسى ماقساتتا ارنايى ۇلتتىق جوبا ازىرلەپ، ىسكە اسىرۋ كەرەك»، دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسى وتاندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن جاڭعىرتۋ جۇمىسىنىڭ اسا ماڭىزدى ەكەنىنە توقتالدى. بۇل ما­سە­لەنىڭ، اسىرەسە پاندەميا جاعدايىندا انىق بايقالعانىن ايتتى. قاسىم-جومارت توقاەۆ الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ساياسا­تىن قايتا جاڭعىرتىپ، مەملەكەت كومەككە مۇقتاج ازاماتتاردى قولداۋعا باسىمدىق بەرۋى ءتيىس ەكەنىن جەتكىزدى. الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – وتاندىق زەينەتاقى جۇيەسى. مەم­لەكەت باسشىسى اتالعان جۇيەنىڭ ادىلەتتى، تۇراقتى، حالىقتىڭ مۇددەسىنە ساي قۇرىلۋى قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

ۇلتتىق ەكونوميكا تۇراقتى دامىماي، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ مۇم­كىن ەمەس. پرەزيدەنت بەلگىلەگەن باسىم­دىق­تىڭ ءبىرى وسى. مەملەكەت باسشىسى ۇكى­­مەتكە ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى قول­­داۋعا باعىتتالعان كونترتسيكلدى ماك­روەكونوميكالىق ساياساتتى جالعاس­تى­رۋ­دى تاپسىردى. سونداي-اق بيزنەسكە قو­لاي­لى جاعداي قالىپتاستىرۋدى مىندەت­تەدى.

«ەڭبەك نارىعىنىڭ تەز وزگەرۋىن ەسكەرە وتىرىپ، جۇمىس كۇشىنىڭ ونىمدىلىگى تومەن سەكتورلاردى ەكونوميكانىڭ نەعۇرلىم ءونىمدى باعىتتارىنا بەت بۇرۋىن قولداۋ قاجەت. بۇعان دەيىن ايتقانىمداي، ەلىمىزدىڭ ونەركاسىبى يكەمدى جانە قازىرگى وزگەرىستەرگە بەيىم بولۋى كەرەك»، دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

اۋماق پەن كەڭىستىك تۇرعىسىنان ەلى­مىزدىڭ تەڭگەرىمدى دامۋى باستى باسىم­دىق­تىڭ ءبىرى. بۇل رەتتە بارلىق وڭىرلەردى ءبىر­تۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك ارقىلى بايلانىستىراتىن اسا ماڭىزدى سالالاردى دامىتۋعا باسا نازار اۋدارىلادى. اتاپ ايتقاندا،  كولىكتىك، ەنەرگەتيكالىق جانە تسيفرلى ينفراقۇرىلىمدارعا باسىمدىق بەرىلمەك.

«وڭىرلەردى، قالالاردى، اۋداندار مەن اۋىلداردى ءوزارا بايلانىستىراتىن ينفرا­قۇرىلىمدى جاقسارتۋعا باسىمدىق بەرىلەدى. جاڭا ستاندارتتارعا سايكەس 3500-دەن استام اۋىلدى جاڭعىرتامىز. اي­نالاسىنداعى ەلدى مەكەندەردىڭ تىرەگى سانالاتىن ءاربىر اۋىلعا باراتىن جولدار مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار كۇرە جولدار 100 پايىز جوندەلەدى.

جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى ءارى قاراي جەتىلدىرۋ ءۇشىن بيۋدجەتتىك راسىم­دەردى جەڭىلدەتىپ، وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگان­داردىڭ دەربەستىگىن ارتتىرۋ ماڭىزدى. وسى ورايدا مەن ءماسليحات دەپۋتاتتارىنا مىنا ماسەلەنى باسا ايتقىم كەلەدى. سىز­دەردىڭ بەلسەندى ۇستانىمدارىڭىز سايلاۋ­شىلاردىڭ مۇددەسىن قورعايتىن ساپالى ءارى سالماقتى شەشىمدەر قابىلداۋعا ىقپال ەتۋى كەرەك. قولعا الىنعان وزگەرىستەردىڭ جەدەل جانە تابىستى جۇزەگە اسۋى جەرگىلىكتى جەردەگى جۇمىستىڭ تيىمدىلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى»، دەدى ق.توقاەۆ.

قازاقستانداعى رەفورمالاردىڭ باستى باعىتىنىڭ ءبىرى – ساياسي جاڭعىرۋ. پرە­زيدەنت بيىل جەكەلەگەن اۋىلدىق وكرۋگ­تەردە سايلاۋ وتەتىنىن مالىمدەدى.

«تاعى ءبىر ماڭىزدى قادام – اۋىل اكىم­دەرىن سايلاۋ. بيىل جەكەلەگەن اۋىلدىق وك­رۋگتەردە سايلاۋ وتەدى. ءبىز جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ جۇيەسىن ەڭ تومەننەن باس­تاپ نىعايتۋدى كوزدەپ وتىرمىز. بۇل – وتە ماڭىزدى ماسەلە. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا اۋىل اكىمدەرىن سايلاعاننان كەيىن اۋدان اكىمدەرىن سايلاۋعا كوشۋگە بولادى.

الايدا مۇنىمەن دە شەكتەلىپ قال­ماۋى­مىز كەرەك. ساياسي جۇيەنى ورنىق­تىرىپ، شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنە ازا­مات­تاردىڭ ىقپال ەتۋىن كۇشەيتە ءتۇسۋ ءۇشىن تىڭ سەرپىن قاجەت. بۇل باعىتتا رەفورمالاردىڭ ەكىنشى بولىگىن ازىرلەۋ بارىسىندا اۋقىمدى جۇمىستار جاسالدى. وندا بارلىق پارتيالاردىڭ، سونىڭ ىشىندە كەشە پارلامەنتكە وتپەي قالعان ساياسي كۇشتەردىڭ دە ۇسىنىستارى ەسكەرىلدى جانە بولاشاقتا دا نازارىمىزدا بولادى. ۇلتتىق كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ جانە باسقا دا بەدەلدى ساراپشىلار مەن بەلسەندى ازا­مات­تاردىڭ يدەيالارى، باستامالارى قامتىلىپ وتىر.

ءبىز وسى جولعى سايلاۋ ناۋقانى كارانتين شەكتەۋلەرىنە قاراماستان قانشالىقتى قىزۋ وتكەنىنە كۋا بولدىق. كەيبىر پار­تيا­لاردىڭ ءماجىلىس پەن ماسليحاتتارعا وتۋىنە ءسال عانا داۋىس جەتپەي قالدى. ولاردىڭ ارقايسىسىندا بەلگىلى ءبىر سالانى جەتىك مەڭگەرگەن، ءبىلىمدى، بىلىكتى ازاماتتار دا بار. سولار پارلامەنتتىڭ بيىك مىنبەرىنەن ايتىلۋعا ءتيىس كوپتەگەن وزەكتى ماسەلەنى دەر كەزىندە ءارى ورىندى كوتەرىپ ءجۇر.

وسىنداي پارتيالاردىڭ وكىلدەرى پارلامەنتكە وتسە، ونداعى پىكىرتالاستى قىزدىرا تۇسەر ەدى، ورتاق جۇمىسقا ءتيىمدى بولار ەدى. ولار زاڭ شىعارۋ جۇمىسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا دا سۇبەلى ۇلەس قوسارى انىق. سوندىقتان ساياسي پارتيالاردىڭ ماجىلىسكە ءوتۋ شەگىن 7-دەن 5 پايىزعا تومەندەتۋىمىز كەرەك. وسىنداي شەشىمدى قابىلدايتىن ۋاقىت كەلدى، ويتكەنى اتالعان نورما زاڭ جۇزىندە تىركەلگەن پارتيالاردى الداعى سايلاۋلارعا قاتىسۋعا ىنتالاندىرادى»، دەدى مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنت مۇنداي قادام ەلدەگى ساياسي باسەكەنىڭ دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزەتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل باستاما مەملەكەتتىك سايا­سات­تى جۇرگىزۋ ءۇشىن حالىقتىڭ پىكىرىن نەعۇر­لىم كوبىرەك قامتىپ، ەسكەرىپ وتى­رۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. سوعان سايكەس بو­لاشاقتا پارتيا مۇشەلەرىنىڭ ءتىزىمىن جانە سوعان قاتىستى باسقا دا راسىمدەردى ونلاين فورماتتا جاساۋعا مۇمكىندىك بار. ق.توقاەۆ وسى ماقساتتا ەلەكتروندى ۇكىمەتتىڭ مۇم­كىندىكتەرىن پايدالانۋدى ۇسىندى.

«پارلامەنتتىڭ زاڭ شىعارۋمەن قاتار باقىلاۋ فۋنكتسياسى دا بار ەكەنىن بى­لە­سىزدەر. ونىڭ تيىمدىلىگى حالىقارالىق تاجى­ريبەدە دالەلدەنگەن. وسى اسا ماڭىزدى قۇزى­رەتتى ءتيىمدى پايدالانۋ قازىرگى زامان­عى قازاقستان پارلامەنتاريزمىنىڭ ينستي­تۋ­تسيونالدىق نەگىزىن ەداۋىر ورنىقتىرادى. بۇل مەنىڭ «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – جاۋاپتى ۇكىمەت» دەپ اتالاتىن ساياسي فورمۋلاممەن ۇندەسىپ جاتىر. دەپۋتاتتار حالىقتىڭ مۇددەسىن ءىس جۇزىندە قورعاپ، ءاردايىم تاباندىلىق تانىتۋعا ءتيىس»، دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسى ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىنىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ، جاستار ساياساتىن جەتىلدىرۋ جانە قايىرىمدىلىق قىزمەتىن قولداۋ ماسەلەلەرىن دە ۇدايى نازاردا ۇستاۋ قاجەتتىگىن ايتتى.

«وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر، جىل باسىندا مەن كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە قو­عام­دىق كەڭەستەر قىزمەتى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى ءتيىستى زاڭعا قول قويدىم. سول ارقىلى قوعامدىق كەڭەستەردىڭ وكىلەتتىگىن ەداۋىر كۇشەيتتىك.

ەندى، ازاماتتىق بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋ جولىندا تاعى ءبىر ماڭىزدى قادام جاسالادى. بۇل – تالقىلانىپ جاتقان «قوعامدىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭ. ءبىز ونلاين-پەتيتسيا ينس­تيتۋتىن دا زاڭ جۇزىندە رەسىمدەۋىمىز كەرەك. بۇل باستامالاردىڭ ماقساتى – مەملەكەت قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ، شە­شىم قابىلداۋعا ازاماتتىق قوعامدى تارتۋ.

مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى سالا­سىن­داعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ – نەگىزگى مىن­دەتتىڭ ءبىرى. ۇكىمەت 2020 جىلى جاس­تار­دى قولداۋ جونىندە كەشەندى جوسپار قابىلدادى. «تاۋەلسىزدىك ۇرپاقتارى» اتتى ۇلتتىق جوبا، مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى جانە ۆولونتەرلىك قىزمەت تۋرالى زاڭدار دايىندالىپ جاتىر.

دەپۋتاتتار «جاستاردىڭ الەۋمەتتىك قىزمەتتەرى» دەگەن ۇعىمدى زاڭ جۇزىندە رەسىمدەۋى كەرەك. الەمدىك تاجىريبەگە ساي­كەس قازاقستاندا «جاستاردىڭ دامۋ ين­دەك­سىن» ەنگىزگەن ءجون. جەرگىلىكتى اتقارۋ ور­گان­دارىنىڭ جاستار ساياساتىن جۇزەگە اسى­رۋعا قاتىستى جۇمىسى سونىڭ نەگىزىندە باعالانادى.

قايىرىمدىلىق قىزمەتىن جۇيەلى قولداۋ ماسەلەسى دە باستى باسىمدىق بولىپ وتىر. بۇل سالاداعى ىنتالاندىرۋ شارالارى قاراپايىم ءارى ناقتى بولۋى كەرەك. سوعان سايكەس قايىرىمدىلىق شارالارىنا جانە ۆولونتەرلىك جوبالارعا اتسالىساتىن بيزنەس وكىلدەرى مەن جەكە تۇلعالارعا ءتۇرلى جەڭىلدىكتەر بەرىلۋگە ءتيىس»، دەدى ق.توقاەۆ.

 

ادام قۇقىقتارى تولىق قورعالۋى ءتيىس

مەملەكەت باسشىسى ادام قۇقىقتارىن تولىق قورعاۋ مەملەكەتتىڭ باستى ماق­ساتى­نىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل رەتتە ازاماتتاردىڭ تاڭداۋ ەركىندىگىن بارىنشا قامتاماسىز ەتۋ وتە ماڭىزدى.

ء«بىزدىڭ باستى ماقساتىمىزدىڭ ءبىرى – ادام قۇقىقتارىن تولىق قورعاۋ. بۇل رەتتە ازاماتتاردىڭ تاڭداۋ ەركىندىگىن بارىنشا قامتاماسىز ەتۋ وتە ماڭىزدى. الەمدىك تاجىريبەدە ادامنىڭ قانداي دا ءبىر سايلاۋعا كەلىسپەيتىنىن نەمەسە ۇمىت­كەرلەردىڭ بارىنە قارسى ەكەنىن زاڭدى تۇردە ءبىلدىرۋ قۇقىعى كەڭىنەن قالىپتاسقان.

شىن مانىندە، بالامالى پىكىر جانە با­رىنە قارسى داۋىس بەرۋ ۇعىمى ءبىز ءۇشىن دە قا­لىپتى نارسە بولۋعا ءتيىس. سوندىقتان بار­لىق دەڭگەيدەگى سايلاۋ بيۋللەتەندەرىنە «با­رىنە قارسىمىن» دەگەن جازۋ ەنگىزگەن ءجون. بۇل باستاما ازاماتتاردىڭ سايلاۋ قۇ­قى­عىن قورعاۋعا جاعداي جاسايدى. تاڭداۋى جوقتىعىن رەسمي كورسەتۋدىڭ ءوزى تاڭداۋ ەمەس پە؟!

تاعى ءبىر ماسەلە – ادام قۇقىعىن قورعاۋ سالاسى دايەكتى تۇردە جەتىلدىرىلۋگە ءتيىس. ونى ينستيتۋتسيونالدىق جانە ۇيىم­داستىرۋ جاعىنان نىعايتا ءتۇسۋىمىز قاجەت. مىسالى، بىزدە ومبۋدسمەن ينستيتۋتى بار. بىراق ول ازىرگە ءوزىنىڭ الەۋەتىن تولىق كورسەتە الماي وتىر. سوندىقتان جاقىن ارادا ومبۋدسمەن تۋرالى ارناۋلى زاڭ قابىلداۋىمىز كەرەك.

بۇل زاڭ اتالعان ينستيتۋتتىڭ قىز­مەتىن بارلىق باعىتتار بويىنشا رەت­تەيدى.  ءتيىستى ماماندار بولماسا جانە ۇيىم­داس­تىرۋ جۇمىستارى جاسالماسا، ومبۋدس­مەن قىزمەتىن زاڭنامالىق تۇرعىدان قام­تاماسىز ەتۋ قيىنعا سوعادى.

ادام قۇقىقتارىنا بايلانىستى نە­گىزگى ماسەلەلەر وڭىرلەردە بايقالىپ وتىر. جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ ۇستىنەن ارىز-شا­عىمدار كوپ تۇسەدى. سوندىقتان ومبۋدس­مەن ينستيتۋتىن، ەڭ الدىمەن، ايماقتاردا كۇ­شەيتۋ قاجەت. ادام قۇقىعى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ اپپاراتىن نىعايتۋىمىز كەرەك.

سونىمەن قاتار ءبىز بالا قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى اۋقىمدى ماسەلەلەردى شەشۋگە ءتيىسپىز. بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ، بالالار اراسىنداعى سۋيتسيد پەن بۋللينگتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن مەم­لە­كەتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتىپ، ءتيىمدى تەتىكتەردى قاراستىرعان ءجون. ەرەك­شە كۇ­تىمگە مۇقتاج بالالاردىڭ ينكليۋ­زيۆتى دا­مۋى ماسەلەسىن نازاردان تىس قالدىر­ماۋى­مىز كەرەك.

ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندەگى ءتيىستى قىزمەتتەردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن نور­ماتيۆتىك بازا قالىپتاستىرۋ – كەزەك كۇت­تىرمەيتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى. الەۋمەتتىك ما­ڭىزى جوعارى وسىنداي ماسەلەلەردى شە­شۋ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ عانا مىندەتى ەمەس. وعان بۇكىل ازاماتتىق قوعامنىڭ اتسالىسۋى قاجەت ەكەنىن ءبارىمىز تۇسىنۋگە ءتيىسپىز»، دەدى ق.توقاەۆ.

پرەزيدەنت ۇسىنىلعان باستامالار قازىر كۇن تارتىبىندە تۇرعان ۇزاق مەر­زىمدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق، ساياسي رەفور­مالاردىڭ ءبىر بولىگى عانا ەكەنىن ايتتى. دەپۋتاتتار بۇل جۇمىسقا بەلسەنە قاتى­سىپ، ۇكىمەتپەن سىندارلى قارىم-قاتىناس ورناتۋى قاجەت دەپ سانايتىنىن جەتكىزدى.

«ۇسىنىلعان باستامالار – قازىر كۇن تارتىبىندە تۇرعان ۇزاق مەرزىمدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق، ساياسي رەفورمالاردىڭ ءبىر بولىگى عانا. ونىڭ كوپتەگەن باعىتى بو­يىنشا قاجەتتى زاڭ جوبالارى تالقىلانىپ جاتىر. دەپۋتاتتار بۇل جۇمىسقا بەلسەنە قاتىسىپ، ۇكىمەتپەن سىندارلى قارىم-قاتىناس ورناتۋى قاجەت دەپ سانايمىن.

مەنىڭ نەگىزگى ۇستانىمىم – قوعامداعى بار­لىق وزەكتى ماسەلەلەر، ەڭ الدىمەن، پار­­­لامەنتتە تالقىلانۋعا ءتيىس.  قوعام وكىل­­دەرى مەن ساراپشىلار زاڭ جوبالارىن دا­يىن­­داۋ ىسىنە بارىنشا اتسالىسۋى كەرەك. ازا­ماتتاردىڭ نارازىلىعىن تۋعىزۋى مۇم­­­كىن داۋلى ماسەلەلەر بويىنشا ءتيىمدى كەرى بايلانىس ورناتۋ – باستى تالاپتىڭ ءبىرى.

پارلامەنتتىڭ الدىندا ماڭىزدى ەكى مىندەت تۇر. بۇل – ساپالى زاڭدار قابىلداۋ جانە وزەكتى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تاباتىن ورتالىققا اينالۋ. جالپى، ەلىمىزدىڭ زاڭناما جۇيەسىن كەشەندى تۇردە جەتىلدىرۋ كەرەك. زاڭ نورمالارىن ازىرلەۋ بارىسىندا بىرەۋلەردىڭ جەكە مۇددەسىنە بولا لوببي جاساۋدى ءتۇپ-تامىرىمەن جويۋ قاجەت. سىزدەر، ەڭ الدىمەن، سايلاۋشىلاردىڭ سۇرانىسىن باسشىلىققا الىپ، تاۋەكەل مەن قاتەردىڭ ءبارىن دە سارالاۋعا تيىسسىزدەر. دەپۋتاتتار ءاردايىم قوعام تىنىسىن اڭعارىپ، تامىرىن ءدوپ باسا بىلگەنى ءجون»، دەدى مەملەكەت باسشىسى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ پارلامەنت – ەل مۇددەسى ءۇشىن ايانباي قىزمەت ەتەتىن قاي­ناعان جۇمىس ورتاسى دەدى. سونىمەن قاتار دەپۋتاتتارعا حالقىمىزدىڭ وڭ وزگەرىستەر كۇتەتىنىن ءاردايىم ەستە ۇستاعان ابزال ەكەنىن ايتىپ، شەشىم قابىلداۋ كەزىندە اسقان جاۋاپكەرشىلىك تانىتۋعا شاقىردى.

 

راۋان قابيدولدا،

اباي اسانكەلدى ۇلى،

«Egemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار