تاۋەلسىزدىك العان ۋاقىتتان باستاپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءتول تاريحىمىزدى قايتا جاڭعىرتۋ جولىندا كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلعانى بارشامىزعا ايان. دەي تۇرعانمەن, ءالى دە بولسا زەرتتەۋدى تالاپ ەتەتىن تاقىرىپتار, زەردەلەۋگە ءزارۋ دۇنيەلەر, ۇلت ءۇمىتىن سوندىرمەي وتكەن تاريحي تۇلعالارىمىزدىڭ ءومىر جولى تۋرالى ماسەلەلەر جەتەرلىك.
تاۋەلسىزدىك العان ۋاقىتتان باستاپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءتول تاريحىمىزدى قايتا جاڭعىرتۋ جولىندا كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلعانى بارشامىزعا ايان. دەي تۇرعانمەن, ءالى دە بولسا زەرتتەۋدى تالاپ ەتەتىن تاقىرىپتار, زەردەلەۋگە ءزارۋ دۇنيەلەر, ۇلت ءۇمىتىن سوندىرمەي وتكەن تاريحي تۇلعالارىمىزدىڭ ءومىر جولى تۋرالى ماسەلەلەر جەتەرلىك.
ۇلان-بايتاق جەرىمىزدە تۋىپ-ءوسىپ, ەل تاريحىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان تۇلعالاردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا ەڭبەگىن ەسكەرۋسىز قالدىرماي, قايتا جاڭعىرتساق, نۇر ۇستىنە نۇر بولارى انىق. جاس ۇرپاقتى وتانشىلدىق رۋحتا تاربيەلەۋ – ەل الدىنداعى ابىرويلى مىندەت. ەندەشە, اتا-بابالارىمىزدىڭ ۇلگى-ونەگەسى مەن مول مۇراسىن كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋ – ەلىم-جەرىم دەپ جۇرەگى سوعاتىن ءاربىر قازاقستاندىق ازاماتتىڭ بورىشى.
تاريحشى عالىمدار ەل تاريحىنىڭ جان-جاقتى جۇيەلەنۋىن جەكە تۇلعالاردىڭ زەرتتەلۋىمەن تىعىز بايلانىستىرادى. وسى ماسەلەنى زەردەلەۋ جولىندا تاريحشى عالىمداردىڭ الار ورنى ەرەكشە. ويتكەنى, اتا-بابالارىمىزدىڭ ونەگەلى ءومىر جولى مەن عىلىمي مۇراسىنىڭ ۇرپاقتان-ۇرپاققا جوعالماي جەتىپ وتىرۋى ۇلتىمىزعا ءتان قاسيەت.
كەڭەستىك كەزەڭدە بۇل تاقىرىپتا ءسوز قوزعاۋدى ارماندامايتىن دا ەدىك. تاۋەلسىزدىكپەن كەلگەن مۇمكىندىكتەر ارقاسىندا زەرتتەلگەن قازاق قوعامى قايراتكەرلەرى تۋرالى دۇنيەلەر جازىلۋى – ماقساتىمىزدىڭ ورىندالعانى.
ادامزات مادەنيەتىنىڭ دامۋىندا حالىق يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋدە, قازاق زيالىلارىنىڭ دا ۇرپاق مۇددەسىنە قوسقان ءوز ۇلەسى بار. قازاقتا «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن» دەگەن ناقىل بار. وسى ءسوزىمىزدى قازاق تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ دامۋى جولىندا وزىندىك ءىز قالدىرعان, قوستاناي ولكەسىنەن شىققان, ەسىمى ءالى دە بولسا بەلگىسىز تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءامىر قاناپينگە ارناپ ايتساق قاتەلەسپەيمىز. قايتا ودان ءبىز تاريحىمىزدىڭ, مادەنيەتىمىزدىڭ, ۇلىلاردى ۇلىقتاي الاتىن اسىل قاسيەتىمىزدىڭ ءبىر وسكەندىگىنىڭ بەلگىسىن كورەمىز.
ءامىر قاناپيا ۇلى 1913 جىلى 31 جەلتوقساندا قوستاناي وبلىسى, قوستاناي اۋدانىنىڭ «بىرلىك» اۋىلىندا (قازىرگى التىنسارين اۋدانىنداعى ساتاي اۋىلىندا) قاناپيا بارلىباەۆ دەگەن شارۋانىڭ وتباسىندا ومىرگە كەلگەن.
اتا-اناسىنان ەرتە ايىرىلىپ, جەتىمدىك تاۋقىمەتىن تارتقان ءامىر قاناپيا ۇلى سەگىز جاسىنان باستاپ قوستانايداعى بالالار كوممۋناسىندا تاربيەلەنەدى. قوستاناي بالالار كوممۋناسى قازىرگى قالا ورتالىعىندا ورنالاسقان ىبىراي التىنسارين اتىنداعى دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرنات بولىپ تابىلادى. «الىپپەنىڭ» اتاسى بولعان ىبىراي بابامىزدىڭ ءوزى ىرگەتاسىن قالاعان بۇل مەكتەپ, تالاي-تالاي تالانتتار مەن الۋان-الۋان العىرلاردى, «تارىداي بولىپ كىرىپ, تاۋداي بولىپ شىققان» مىڭداعان ۇرپاقتى ۇلكەن ءومىر سۇرلەۋىنە تۇسىرگەن اتالى دا باتالى شاڭىراق.
وسىنداي ءبىلىمدى, زيالى ازاماتتاردى تاربيەلەپ شىعارعان ورتادا ءبىلىم العان ازاماتتىڭ بويىندا ادامگەرشىلىك, ادامي پاراساتتىلىق قاسيەتتەرى قالىپتاسا وتىرىپ, ونىڭ عىلىم الەمىندەگى كوزقاراسى دا دامىدى.
بىلىمگە قۇشتار جاس جىگىت 1930-1932 جىلدار ارالىعىندا قالاداعى مۇعالىمدەر كۋرسىن ويداعىداي بىتىرەدى. بۇل جەردە ومىرلىك ۇستانىمى مەن باعىتىن انىقتاعان ول ودان كەيىن ۇستازدىق جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتىپ, ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ماقساتىمەن قوستاناي قازاق وقۋ-اعارتۋ ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسەدى. بۇل جەردە ەكى جىل وقىپ, ماتەماتيكا جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پاندەرى بويىنشا مۇعالىمدىك ديپلوم الىپ شىعادى. «ۇستازدىق ەتكەن جالىقپاس, ۇيرەتۋدەن بالاعا», دەپ ۇلى اباي اتامىز ايتپاقشى, ءامىر قاناپين ءوزىنىڭ ومىرلىك ماماندىعى رەتىندە بولاشاق ۇرپاقتى ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتىپ, ولاردىڭ ساۋاتىن اشاتىن, وزىندىك كوزقاراسىن قالىپتاستىرىپ, ۇلكەن ازامات ەتىپ شىعاراتىن قاسيەتتى مەكتەپتە ءبىلىم بەرەتىن ۇستازدىقتى تاڭدايدى. ۇستاز بولا ءجۇرىپ, 1927 جىلى كومسومول قاتارىنا قابىلدانادى.
ول ءوزىنىڭ ەڭبەك جولىن 1932 جىلى تاۋلى-التاي اۆتونوميالىق وبلىسىنىڭ ويروت كولحوز ينستيتۋتىندا قوعامدىق پاندەر وقىتۋشىسى بولىپ باستايدى. ءوزىنىڭ العىر دا, تالاپتىلىعىمەن كوزگە تۇسكەن بولاشاق تاريحشى ءوز ءبىلىمىن ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەحانيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىندە 1935-1938 جىلدار ارالىعىندا, ودان ءارى ءبىلىمىن 1948 جىلى كوكپ وك-ءتىڭ جانىنداعى جوعارى پارتيا مەكتەبىندە جالعاستىرادى.
ونى ويداعىداي بىتىرگەن سوڭ, كسرو حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى جانىنداعى قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇراقتى وكىلدىگىنە قىزمەتكە ورنالاسادى. رەسپۋبليكا وقۋ-اعارتۋ حالىق كوميسسارياتىندا باسقارما باستىعى, وقۋ-اعارتۋ كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ىستەيدى.ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا وقىپ ءجۇرگەندە بيولوگيا فاكۋلتەتىندە ءبىلىم الىپ جۇرگەن بولاشاق جارى – ەلەنا قاناپينا-مەدۆەدەۆامەن تانىسادى.
1941 جىلدىڭ قاڭتارىندا ءا.قاناپين “سوتسياليستىك قازاقستان” (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىنىڭ جاۋاپتى رەداكتورى بولىپ بەكىتىلەدى. بۇل جەردە ول ءبىر جىلداي ىستەپ, 1942-1945 جىلدار ارالىعىندا قاراعاندى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىلىعى لاۋازىمىن اتقارادى.
وسى ۋاقىتتاردا ول اعارتۋشىلىق قىزمەتتە عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, قوعامدىق ومىردە دە بەلسەندىلىك تانىتتى. ۇلى وتان سوعىسىنان كەيىنگى جىلدارى رەسپۋبليكا كومسومولىنىڭ باسشىسى بولدى, قازاق جاستارىمەن بىرلەسە وتىرىپ جۇمىس جاسادى. ول كەزەڭ بارشامىزعا بەلگىلى سوعىس سالعان اۋىر زارداپتار مەن سىزدى جارالاردىڭ ورنى ءالى جازىلا قويماعان, ءار ۇيدە اكەسىن جوعالتقان بالا, بالاسىنان ايىرىلعان انانىڭ زارلى ءۇنى باسىلماعان اۋىر دا قيىن تۇستار ەدى. سوندىقتان دا جاستاردى قايراپ, ولاردىڭ رۋحىنىڭ تومەن تۇسپەۋى ءۇشىن, قايتا جالىنداپ جانۋى ءۇشىن, ايانباي ەڭبەك ەتكەن, ولاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايلارىن قالپىنا كەلتىرىپ, بەيبىت ءومىردىڭ ءبىلىمدى, تاربيەلى ۇل-قىزدارىن تاربيەلەپ شىعارۋ جولىندا ۇستازدىق ەتتى, كومسومول جەتەكشىسى بولدى, جاستارمەن تىعىز بايلانىستا, قويان-قولتىق جۇمىس جاسادى.
ول كەزەڭدە جالپى حالىقتىڭ, سونىڭ ىشىندە جاستاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى كەرەمەت بولعان جوق. جاستاردىڭ ءبىرازى سوعىستان ورالماسا, كەيبىرەۋلەرى ورتا ءبىلىمدى ازاماتتار ەدى. ولارمەن ءتىل تابىسىپ, ءار قايسىسىنىڭ قابىلەتىنە قاراي قوعامدىق ىسكە جۇمىلدىرۋ كەز كەلگەن ادامنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن ءىس ەكەنى داۋسىز.
1945-1951 جىلدار ارالىعىندا قازاقستان لكجو (لەنيندىك كومسومول جاستار وداعى) ورتالىق كوميتەتىن باسقارىپ, قۇرمەت پەن بەدەلگە يە بولادى. وسى ۋاقىتتار ارالىعىندا حالقىنا ەلەۋلى ەڭبەك ءسىڭىرىپ, ەرەن ىستەر جاسادى.
وسىلايشا, ۇستازدىق ماماندىق الىپ, عىلىمنىڭ ءار سالاسىندا, قوعامدىق قىزمەتتەردە ەڭبەك ەتكەن ءامىر قاناپيننىڭ قوعامدىق دۇنيەتانىمى وتە كەڭ ءارى جان-جاقتى دامىدى. ول قالام تارتقان تاقىرىپ قازاق تاريحى مەن قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتى مەن ونەرى جايىندا ءسوز قوزعايدى. عىلىمي قىزمەتپەن بىرگە رەسپۋبليكانىڭ ساياسي ومىرىنە دە بەلسەنە ارالاسىپ وتىرعان ءامىر قاناپين 1951-1954 جىلدارى الماتى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, 1954 جىلدىڭ اقپان ايىنان قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارادى. 1955-1961 جىلدارى قازاق كسر مادەنيەت ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالادى. مينيسترلىك قىزمەتتە جۇرگەن ءامىر قاناپين 1958 جىلى كەڭەستىك دەلەگاتسيا مۇشەسى رەتىندە بەلگيانىڭ بريۋسسەل قالاسىندا وتكەن الەمدىك كورمەگە قاتىسادى.
1953 جىلى كوكپ وك جانىنداعى قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عىلىمي دارەجەسى بەرىلەدى. 1966 جىلى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عىلىمي دارەجەسى ءۇشىن «كۋلتۋرنوە سترويتەلستۆو ۆ كازاحستانە» اتتى تاقىرىپتا ديسسەرتاتسياسىن قورعايدى. بايقاپ وتىرعانىمىزداي, تاريحي زەرتتەۋ ماسەلەسى قازاق حالقىنىڭ ونەر مەن مادەنيەت تاريحىنا ارنالادى. وسى تاقىرىپتا جازعان ەڭبەكتەرى كوپتەپ سانالادى. ەڭبەگى ەسكەرۋسىز قالماعان ازاماتقا 1968 جىلى كوكپ تاريحى كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى عىلىمي اتاعى بەرىلەدى.
ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىن وقىتۋشىلىق قىزمەتكە ارناعان ءامىر قاناپيا ۇلى 1962 جىلدان باستاپ الماتى شەتەل ءتىلدەرى ينستيتۋتىندا, كەيىن كوكپ تاريحى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. ۇلكەن لاۋازىمدى قىزمەتتەردەن كەيىن ۇستازدىققا اۋىسقان ءامىر قاناپيا ۇلى جاس ماماندار دايارلاۋعا, عىلىمي كادرلاردى جەتىلدىرۋگە لايىقتى ۇلەس قوستى. ونىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن 22 اسپيرانت دايىندالىپ, وزدەرىنىڭ عىلىمي ديسسەرتاتسيالارىن ءساتتى قورعاپ شىقتى.
ءامىر قاناپيا ۇلى بارىنشا مەيىربان, مەيىرىمدى, اينالاسىنداعىلارعا ويلى جانارىنان شۋاق توگىپ, ەشكىمگە داۋىس كوتەرمەيتىن, جايدارلى, جۇمساق مىنەزدى ادام ەدى.
قوعامدىق ومىردە ۇلكەن ەڭبەكتەر اتقارعان ول حالىقتىق ۋنيۆەرسيتەتتەر جۇمىسى بويىنشا رەسپۋبليكادا العاش رەت عىلىمي-ادىستەمەلىك كەڭەس قۇرۋعا باستاماشى بولدى. 1969 جىلدان ول رەسپۋبليكالىق حالىقتىق ۋنيۆەرسيتەتتەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, سونىمەن بىرگە ءبىر ۋاقىتتا وسى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ورتالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولىپ قىزمەت ەتتى.
وسى ەلەۋلى قوعامدىق-ساياسي جانە عىلىمي-پەداگوگيكالىق قىزمەتى ءۇشىن ءامىر قاناپيا ۇلى قاناپين كەڭەس وداعىنىڭ بەس وردەنىمەن ماراپاتتالدى, سونىڭ ىشىندە لەنين وردەنى دە بار.
ءا.قاناپين قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەسى, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, ەكى مارتە كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ, ءتورت مارتە قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى.
عۇمىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىن ۇستازدىق جولعا ارناعان تاريحشى, عالىم 1988 جىلدىڭ 21 قاڭتارىندا 74 جاسقا قاراعان شاعىندا الماتى قالاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى.
عالىمنىڭ ءوزى ومىردەن وتسە دە, ولمەيتىن ارتىندا مول مۇراسى قالدى. ول كىسىنىڭ 200-گە تارتا ەڭبەگى, سونىڭ ىشىندە 6 مونوگرافياسى, 16 بروشيۋراسى, 21 ۇجىمدىق ەڭبەكتەرى مەن بۇكىلوداقتىق جانە رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا جاريالانعان 50-گە جۋىق ماقالالارى بار.
كوزى تىرىسىندە جازىپ كەتكەن «قازاقستان مادەنيەتى جاڭا كەزەڭدە» (1968), ل.ي. ۆارشاۆسكيمەن بىرلەسە جازعان «يسكۋسستۆو كازاحستانا» (1958), ا.يانداروۆپەن بىرلەسە جارىققا شىعارعان «راستسۆەت كۋلتۋرى كازاحسكوگو نارودا» (1977), «رازۆيتيە ليچنوستي ي كۋلتۋرا» (1986) جانە ت.ب. عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن بەرەرى مول.
امانجول كۇزەمباي ۇلى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
نۇرلىبەك ەلكەي,
تاريح ماگيسترى.
قوستاناي.
