«قۇلقىنقۇماردان» قالاي ارىلامىز؟

وسىناۋ قاۋىپتى الەۋمەتتىك دەرتپەن كۇرەس مەملەكەت باسشى­سىنىڭ, ۇكىمەتتىڭ, يا بولماسا سى­بايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ عانا شارۋاسى ەمەس, بۇعان بارشامىز جۇمىلا اتسالىسۋعا ءتيىسپىز. جەمقورلىق­تىڭ دەڭگەيىن تومەندەتۋگە ىقپال ەتۋ, ونىڭ پايدا بولۋىن تەجەۋگە ۇمتىلۋ سەكىلدى ارەكەتتەر جاساۋ – قوعامدىق سانانىڭ جاڭعىرۋىنىڭ ايقىن ءبىر كورىنىسى دەۋگە بولادى. ەندەشە, بۇل تۇجىرىم ءاربىر سانالى ازاماتتى, اسىرەسە ەلىمىزدىڭ بولاشاعى سەنىپ تاپسىرىلعان ءار­بىر پەداگوگتى تولعاندىرۋى ءتيىس. تول­عاندىرىپ قانا قويماي, جەم­قور­لىققا توسقاۋىل بولۋعا قان­داي دا ءبىر قارەكەت جاساۋىنا تۇرت­كى بولسا يگى دەرسىڭ. قوعامدىق دەڭ­گەيدەگى كەسەلدى ەل بولىپ, تا­مىرىنا بالتا شاپقاندا عانا ەڭسەرە الماقپىز. وسى ورايدا جەم­قورلىقپەن كۇرەسكە بىرلەسە بەل بۋىپ, بەلسەنە كىرىسكەن, اقىرى ايتار­لىقتاي ناتيجەگە قول جەت­كىزگەن يسلانديا, نورۆەگيا, دانيا, گەرمانيا, سينگاپۋر سىندى ەل­دەردى اتاپ وتسەك, ارتىق بولماس.

حالقىنا ادال قىزمەت ەتكەن تۇلعالار ءبىر-بىرىنە ۇقساس كە­لەدى. سول سەبەپتى ىبىرايدىڭ جاز­­با­لارىمەن قوسا, ۇلى عالىم ش.ءۋا­لي­­حانوۆ جازعان حاتتاردى, اسى­رەسە تا­قىرىپقا قاتىستى تۇس­تارىن مۇ­قيات وقىپ, قاعازعا ءتۇر­تىپ الدىم. ونداعى كوزدەگەنىم: ۇلى تۇل­عالاردىڭ وسى ماسەلە توڭى­رە­گىندە قالدىرعان وي-پىكىرلەرى بولسا, جاڭ­عىرتىپ, وقىرماندارعا, اسى­رەسە پەداگوگتەر نازارىنا ۇسى­نۋ بو­لاتىن. ىبىراي بابامىز مەكتەپ سالۋعا قول ۇشىن سوزىپ, قاراجات بولگەن, بورەنە, كىر­پىش سەكىلدى قۇرىلىس ماتەريالدارىن جەتكىزىپ بەرگەن ازاماتتاردى قولداپ, ءتىپتى ناگراداعا ۇسى­نۋدى دا ويلاستىرعان ەكەن. ال ادامگەرشىلىكتەن بەزگەن, تەك قۇل­قىن قامىن عانا ويلاپ, الا بە­رۋدى ماقسات تۇتقان پەندەلەردى پا­­را­­قورلار دەپ اتاعان. ولاي دەي­تى­نىمىز, بولاشاق ۇلى اعارتۋشى نە­بارى 22 جاسىندا دوسى ءارى ۇستازى ن.يلمينسكيگە جولداعان حاتىن­دا «شاكىرتتەرىمنىڭ ادامگەر­شى­لىگىنە دە ىقپال جاساۋ ءۇشىن, كەلە­شەكتە ولاردىڭ پاراقور بولىپ كەتپەۋى ءۇشىن, بار كۇشىمدى سالىپ ارەكەت ەتۋدەمىن» دەپ جازىپتى. جاس جىگىتتىڭ سول كەزدىڭ وزىندە-اق ادامنىڭ ءتۇرلى ءىس-ارەكەتكە بارۋىنا ونىڭ بويىنداعى قالىپتاس­قان قاسيەتتەرى باعىت-باعدار سىلتەپ تۇ­راتىندىعىن اڭعارعانى تاڭ­عال­دى­رادى. ىبىرايدىڭ جەمقور­لىق­تى جەك كورىپ, وعان قارسى تۇرعانى­­نا حاتتارىنىڭ بىرىندەگى مىنا ءبىر جولدار دا ايعاق: «باس-اياعى 10 جىل ىشىندە ميلليونەر باي بولعان, وعان دەيىن ەشنارسەسى بولماعان, وسى ەلدىڭ كۇشتى جەمقورلارىنىڭ ءبىرى – ولاردىڭ ىستەپ جۇرگەن ىستەرىن مەنىڭ جاراتپايتىندىعىمدى ءبىلىپ قالدى. سوندىقتان ول مەنى وسى ارادان قۋىپ جىبەرۋدىڭ امالىن ىستەپ ءجۇر». جەكە باستى كۇيتتەۋ تۇبىندە قىلمىسقا جەتەلەيتىنىن ۇلى اعارتۋشى «قوعامدىق ۇلى ءىستى ۇساق مۇددەلەردەن جوعارى قويۋ كەرەك» دەگەن سوزىمەن ەسكەرتسە كەرەك.

شوقان تاعىلىمى دا سانانى سەلت ەتكىزەر پارمەنگە يە. ول 21 جا­سىندا دوسى ف.دوستوەۆسكيگە جاز­عان حاتىندا (1856 جىلى) جەم­قورلاردى «قۇلقىنقۇمارلار» دەپ اتاپتى. ونىڭ كەيىنگى حاتتا­رىنان دا بولاشاق عالىمنىڭ شى­نايى بولمىسىن, جان دۇنيە­سىنىڭ تازالىعىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. «وتانداستارىما پايدا كەل­تىرەيىن, ءوز ەلىمە قىزمەت ەتە­يىن» دەگەن ويمەن كەزىندە ش.ءۋالي­حا­نوۆ اتباسار وكرۋگىنىڭ اعا سۇل­تان­دىعىنا سايلانۋعا ۇمىتكەر بول­عانى بەلگىلى. وسىعان وراي دوسى ف.دوستوەۆسكيگە بىلاي دەپ جازادى: «سونداعى, كوبى­نە­سە, ويلاعانىم وقىعان سۇلتان­نىڭ قانداي بولاتىندىعىن جەر­لەس­تەرىمە ءوز ىسىممەن كورسەتۋ ەدى, بىراق سايلاۋ چينوۆنيكتەردىڭ ءار­تۇر­لى قۋلىق-سۇمدىعىنسىز وتە ال­مادى. وبلىستى توڭىرەكتەگەن جانە پريكازدا وتىرعان بۇل مىرزالار مەنىڭ سايلانۋىما تۇگەل قارسى شىقتى. ونىڭ سەبەبىن ءوزىڭ دە بىلەسىڭ. وبلىستاعى چينوۆنيكتەر اعا سۇلتاننان الاتىن مىڭ-مىڭداعان اقشاسىنان ايىرىلاتىن بولدى, ال ەندى پريكازداعىلار, مەن سۇلتان بولسام, قايىر سۇ­راپ قاڭعىرىپ كەتەتىن بولدى. چي­نوۆ­­نيكتەر باي جانە باققۇمار قا­زاقتاردىڭ وزىمشىلدىك پىكىرىن قوز­دىرىپ, ەگەر ءۋاليحانوۆ سۇلتان بول­سا, ول تەڭدىك جولىن قۋاتتايدى جانە سەندەردى اتالارىڭا, داۋلەت­تەرىڭە قاراي باعالايتىن ناعىز قاراپايىم قازاقتارىڭداي بولمايدى دەپ قورقىتتى جانە مەنى قۇدايعا سەنبەيدى, مۇحاممەدكە دە قاس دەگەندى جۇرتقا جايىپ باقتى. سۇلتان بولۋعا مەنىڭ زاڭ جاعىنان دالەلىم تولىق, ونىڭ بەر جاعىندا مەن وقىعان اداممىن, ءتىپتى از داۋىسپەن سايلانعاندا دا ساۋاتسىز قازاققا قاراعاندا, قولايلىراق بولۋىم كەرەك» (15.10.1862). اقىل-ويى وزىق ازاماتتىڭ وسىناۋ جاز­باسى قازىرگى كۇيىپ تۇرعان تۇيت­كىلدى ماسەلەمەن, ياعني سىباي­لاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەسپەن ۇن­­دەس, تاعىلىمى مول قۇندىلىق ەكەن­­دىگىنە ەش ءشۇبا جوق.

ال شوقاننىڭ قارسىلاسى بولسا, بويعا سىڭگەن ادەت, داعدىسى بو­يىنشا اقشا ارقىلى قولدان كەل­مەيتىن ءىس جوق ەكەنىن بىلەدى. شو­قاننىڭ جازۋىنشا, «بۇدان بۇ­رىن ول ومبىعا 3 مىڭ سوم اپارىپ, تۇتقىنداعى ەكى ادامىن بوساتىپ العان. ول جولى بۇعان حاتشى بولىسقان ەدى, سول حاتشى وعان وسى جولى دا: «اقشا جينا دا, تەز ومبىعا جىبەرە عوي, حان بولاسىڭ» دەپتى. اقشا ومبىعا جىبەرىلدى. مەن بىرنەشە رەت مۇنداي قىلىقتى اشكەرەلەيتىن ماقالالاردى وقى­عان ەدىم, بىراق وڭباعاندار بۇل جولى ۇيالار دەپ ويلاپ ەدىم, ويتكەنى مەن انشەيىن بىرەۋ ەمەسپىن عوي. تا­كاپپارلىعىم ۇستاپ كەتتى...» دەپ, اعىنان جارىلادى.

شوقان مۇراسى ماڭگىلىك, وسى­عان وراي حاتتارى ىقشامدالىپ, كەلەشەكتە وقۋلىق ماتىندەرىنىڭ قاتارىنا ەنسە عوي دەيسىڭ. ۇلى عالىم تۋرالى مالىمەتتەرمەن قوسا, ساباقتاردا, تاربيە ساعاتتارىندا قوسىمشا ماتەريال رەتىندە ەڭ بولماسا حاتتارىنىڭ جەمقورلىققا قاتىستى تۇستارىن كەلتىرىپ, تالقى­لاۋدى ۇسىنار بولساق, جاس وسكىن ساناسىنا قوزعاۋ سالارىمىز انىق. ماسەلەن, وقىتۋشى «شوقاننىڭ ادالدىق پەن ادىلدىكتى تۋ ەتكەنىن قاي ارەكەتىنەن بايقاۋعا بولادى؟», «ول سۇلتاندىققا نەلىكتەن وتە المادى؟», «شوقاننىڭ قارسىلاسى قانداي جولمەن سۇلتان بولىپ ساي­لاندى؟», «ول زاماندا ءبىلىم­دى ادام­عا باسىمدىق بەرىلەتىن بە ەدى جانە قازىر قالاي؟» جانە ت.ب. جەتەكشى سۇراقتاردى قويۋ ار­قىلى ءبىلىم الۋشىلاردىڭ شو­قاننىڭ نەگىزگى ايتار ويىن ناق­تىلاپ, ونىڭ تامىرىن تەرەڭگە جاي­عان پاراقورلىققا دەگەن قار­سى­لىعىن, توزبەۋشىلىگىن جاس بۋىن­نىڭ ءتۇيسىنىپ, ونەگە ەتۋگە دەگەن ۇمتىلىسىن ۇشتار ەدى.

سونداي-اق شوقاننىڭ ك.گۋت­كوۆسكيگە جازعان حاتىنداعى مىنا ءبىر مالىمەت دە نازار اۋدا­رار­لىق­تاي: «...اعا سۇلتان باستىقتارعا ساپاقتى جامان بولىس دەپ حابار­لاعان ەدى, ءسىز ءوزىڭىز دە سول پىكىر­دى قوستاعان ەدىڭىز, ال ەندى ول حو­رۋن­جي بولاتىن بولىپتى. مەن بۇل مىرزانى كوكشەتاۋدا كورىپ ەدىم, ول ۇدايى ماس بولىپ جۇرەدى ەكەن. ول ماعان ومبىداعىلاردىڭ ءبارىنىڭ كومەيىنە اقشا تىقتىم, ەندى ەشكىمنەن دە قورىقپايمىن دەدى» (01.01.1863). جاڭا جىلمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ جازعان حا­تى­نىڭ سوڭىن شوقان «قىمباتتى كارل كازيميروۆيچ, بىزگە جاڭا­­دان مۇلگىپ-قالعىپ وتىرمايتىن, ەسى دۇ­رىس اكىمدەر بەرسىن» دەپ اياق­تايدى. ءدال بۇگىنگى كۇنگە قاراتا ايتىلعانداي اسەر قالدىراتىن «ەسى دۇرىس اكىمدەر» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزى قۇلقىن قامىن ويلايتىن, سول سەبەپتى ءىستى بولىپ, بار ابى­روي-بە­دەلىنەن, شەن-شەكپەنىنەن ايىرىلعان قازىرگى كەيبىر اكىم, شەنەۋ­نىكتەردى ەسكە تۇسىرەدى جا­نە, كەرىسىنشە, بيلىك تىزگىنىن ۇستا­عانداردىڭ حالىققا مەيلىنشە جا­قىن بولىپ, ۇلتقا ادال قىزمەت ەتۋ­لەرى قاجەتتىگىن مەڭزەيدى.

جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي, ۇلى تۇلعالار ءبىتىم-بولمىسى, قىز­مەت-قارەكەتى, وي-پىكىرلەرى جاعى­نان ءبىر-بىرىنە ۇقساس كەلەدى جانە بۇل قاسيەت زامان تالعامايدى. ما­سەلەن, سوناۋ ءحىح عاسىردا عۇ­مىر كەشكەن ىبىراي: «تۋعان ەلگە پايدالى ىسكە قولدان كەلگەنىنشە ۇلەس قوسۋ – قاسيەتتى بورىشىمىز» دە­سە, سول عاسىردىڭ تۋماسى شو­قان­دى پ.سەمەنوۆ-تيان-شانسكي: ء«ۋالي­حانوۆ ءوز ەلىنە جان-تانىمەن بە­رىلگەن ەدى, ول قازاق ءومىرىن سۇ­يە­تىن, سونىمەن بىرگە باتىس وركە­نيەتىن جوعارى باعالاي الدى» دەپ سيپاتتاعان. وسىنداي تۇلعالار ونە­گەسىن وسكەلەڭ ۇرپاققا پاش ەتۋ, ۇلاعاتتى سوزدەرىنە ءمان بەرگىزىپ, ساناسىنا ءسىڭىرۋ, وقۋ پروتسەسىنە ۇلى دالا ارداقتىلارىنىڭ بۇگىنگى كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەرمەن ۇندەس, ءتالىم-تاربيەلىك ماڭىزى زور وي-پىكىرلەرىن كىرىكتىرۋ, ءبىلىم الۋشىلاردىڭ بۇل تۇرعىداعى جەكە كوزقاراستارىن ورتاعا سالۋ سىندى جۇمىستار ينەنىڭ جاسۋىنداي بولسا دا, ولاردىڭ ساناسىنا سەرپىن بەرىپ, اسەر ەتەرى حاق. ءارى بۇگىندە ءبىلىم مازمۇنىنا رۋحاني-ادامگەرشىلىك تاربيەسىن كىرىكتى­رۋ (ينتەگراتسيالاۋ) وزەكتى بولىپ تۇر­عانى تاقىرىپتىڭ سالماعىن, ماڭىزىن ەسەلەي تۇسەدى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى پارمەندى ءىس-قيمىل, جۇيەلى جۇرگىزىلگەن جۇ­مىس جاستارىمىزعا وي سالىپ, قو­عامدىق مۇددەنى جوعارى قويا بىلگەن ادامنىڭ قيسىق كەتپەي, اردىڭ جو­لى – تازا جولدان تايمايتىنى­نا كوز جەتكىزەدى. باتپانداپ كىرگەن اۋرۋدىڭ مىسقالداپ شىعاتىنى سەكىلدى, ەلىمىزدىڭ جارقىن بولا­شاعى ءۇشىن وسىناۋ قاۋىپتى قۇبى­لىستى ودان ءارى ۋشىقتىرماي, بارشامىز جۇمىلا توسقاۋىل قويا وتىرىپ كۇرەسەر بولساق, ءوز ناتيجەسىن بەرمەك.           

بيالاش سۇيىنكينا,

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى