رۋحانيات • 07 قاڭتار، 2021

اباي اقىندىعىنىڭ التىن باستاۋى

862 رەت كورسەتىلدى

اباي ءومىربايانىنىڭ مۇحتار اۋەزوۆ جازىپ قالدىرعان ءتورت نۇسقاسى بار. ۇلى اقىن ون جاسقا كەلگەندە اكەسى سەمەي  قالاسىنا اكەلىپ، وقۋعا بەرگەن. بۇدان بۇرىن قىردا دا ابايدىڭ ءبىراز وقىعاندىعى ايتىلادى. اقىندى اۋىلىندا وقىتقان مولدا تۋرالى س.مۇقانوۆ بىلاي دەپ جازادى: «قۇنانباي ابايدى عابيتحان دەيتىن تاتار مولداعا ساباققا بەرەدى. عابيتحان قازان جاقتان 1850 جىلدارى سولداتقا الىنۋدان قاشىپ، قازاق دالاسىنا كەلەدى دە، بالقاش كولىنىڭ شىعىس جاق جيەگىن مەكەندەپ وتىرعان كەرەي رۋىندا ءشۇرشىت اتتى بايعا كوپ توقىرايدى. كەلەسى جىلى كوكشەتاۋ دەيتىن جەردە قۇنانباي كورشىلەس كوپ رۋلاردى شاقىرىپ، ولگەن اكەسى وسكەنبايعا اس بەرەدى.

سول اسقا ءشۇرشىت عابيتحاندى الا كەلىپ: ء«بىزدىڭ ەل ءدىن جولىنا شورقاق، ءدىندى جاقسى ۇستاپ تۇرعان قۇنانباي، سەن وسىنىڭ قولىندا قال»، - دەيدى. عابيتحان بۇل سوزگە كونگەن سوڭ، ءشۇرشىت قۇنانبايعا عابيتحاندى قالدىرىپ كەتەدى. قۇنانباي عابيتحاندى اۋلىنا الىپ كەلىپ، قازىر ەسكى تام اتالاتىن جەرگە مەدرەسە سالادى. ابايدى جانە اۋىلدىڭ باسقا بالالارىن سول مەدرەسەگە ساباققا بەرەدى. بۇل – شىڭعىس تاۋىنىڭ ولكەسىنە ءبىرىنشى ورناعان مەدرەسە. عابيتحاننىڭ مۇسىلمانشا ءبىلىمى قانشالىق بولعاندىعى تۋرالى ساقتالعان ماتەريال جوق. بىراق قۇنانباي ابايدى ودان ەكى-ءۇش جىل عانا وقىتىپ، سەمەيدەگى مەدرەسەگە جىبەرۋىنە قاراعاندا، عابيتحان ونشالىق مول ءبىلىمدى ادام بولماۋ كەرەك».

سەمەيدەگى العاشقى ءبىلىم بەرگەن مولداسى عابدۇلجاپپار دەگەن تاتار. ارتىنان بۇدان دا شىعارىپ، قازاننىڭ «مارجاني» مەدرەسەسىن ءبىتىرىپ كەلگەن احمەت ريزا دەگەن مولداعا تاپسىرعان. وسى مەدرەسەدە ءۇش جىل وقيدى. بۇل مەشىت-مەدرەسە 19 عاسىردىڭ 50-جىلدارى اشىلعان.

ءالى كۇنگە دەيىن جاس ابايدىڭ ءۇش جىل ءدىني مەدرەسەدە ءۇش اي ورىسشا وقۋىمەن ءبىلىم الۋى اياقتالىپ، ەلدىڭ تىرلىگىنە ەرتە ارالاسقانى ايتىلىپ ءجۇر.  وسىعان وراي «بولاشاعىنان كوپ ءۇمىت كۇتكەن بالاسىن قۇنانباي نەگە وسى وقۋعا بەردى، تاتار مولدالارىنان باسقا ءبىلىم ورىندارى بولمادى ما؟» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن ىزدەۋ قاجەتتىگى بار.

اباي ءومىر سۇرگەن كەزەڭدى ەسكە الساق، بۇل كوشپەندىلەر وركەنيەتىنىڭ تىنىسى تارىلىپ، قازاق جەرىندەگى حان بيلىگى قۇلاپ، اق پاتشا وتارىنىڭ سالتانات قۇرعان شاعى بولاتىن. بولاشاق اقىننىڭ اكەسى قۇنانبايدىڭ اتاعى داۋىرلەپ تۇرعان شاعىندا ورتا جۇزگە  وتارشىل ەلدىڭ ازۋى باتىپ، ەل بيلەۋدىڭ اعا سۇلتاندىق جۇيەسى ەنگەن ەدى. اباي ەرجەتىپ اكەسىنىڭ  قولقاناتىنا اينالعاندا 1868 جىلعى ءسىبىر قازاقتارىن بيلەۋدىڭ جاڭا جۇيەسى «جاڭا نيزام» ەنگىزىلىپ، بوداندىق نوقتاسى تارىلا ءتۇستى. وسىلايشا اقىن ءومىر سۇرگەن ورتا «ورىستانىپ»، كەيىن قازاق دالاسىنىڭ ءداستۇرلى رۋحاني ءومىرى تۇبەگەيلى وزگەرىسكە ۇشىرادى. ابايدىڭ اكەسى مەن بىرگە تۋىستاس اعايىندارى پاتشا وكىمەتىنە قىزمەت ەتىپ، شەن العان ەلگە بەلگىلى تۇلعالار بولدى.

ەگەر ابايعا دەيىنگى قازاقتىڭ ءسوز قۋعان اقىن-جىراۋلارى ارابشا ساۋاتتانىپ، اسىپ كەتسە تۇركىستان، بۇقارا، سامارقاندتا ءبىلىم السا، ەندىگى ۇرپاقتىڭ تانىمىندا ورىس-تاتار وقۋىنىڭ ىقپالى ارتتى. ول كەزەڭدە قازاق دالاسى «1822 جىلداعى ءسىبىر قازاقتارىنا ارنالىپ شىققان جارعى» بويىنشا وكرۋگكە ءبولىنىپ، «وكرۋگتىق پريكازدار» بيلەيتىن. وكرۋگتىڭ باستىعى – اعا سۇلتان، پريكازدىڭ قالعان ەكى مۇشەسىنىڭ ءبىرى – وكىمەت چينوۆنيگى (ەلدىڭ كوبى مۇنى «مايىر» دەيتىن). ءۇشىنشى مۇشەسى – سۇلتان اتانادى. وسى كەزدە قۇنانباي اعا سۇلتان بولادى. بالاسىنا زامانىنا ساي لايىقتى ءبىلىم بەرۋ اكەسىنىڭ مىندەتى بولسا كەرەك-ءتى. باسقا تاڭداۋ بولعان جوق.

ابايدىڭ مەدرەسەدەگى جىلدارى  سۋسىنداعان ورتازيالىق جاديديزم مەن ونىڭ يدەيالىق نەگىزدەرىنە توقتالماس بۇرىن اقىننىڭ ون جاسىنا دەيىنگى ءبىلىم العان قىرداعى ءدىني مەكتەپتەرىنە شولۋ جاسالىق. سوزىمىزگە دالەل رەتىندە  ك.ىسقاق ۇلىنىڭ «اباي (يبراھيم) قۇنانباي ۇلىنىڭ ءومىرى» دەگەن ەستەلىگىندەگى «اباي 10 جاستان 12 جاسقا شەيىن قىردا مۇسىلمانشا وقىدى» دەگەن ءسوزى  قىرداعى وقۋدىڭ نە ەكەندىگىن انىقتاۋدى تالاپ ەتەدى.

ابايتانۋشى عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى اباي تۇسىندا «مەكتەپ مەدرەسەلەردە، مەشىتتەردەگى ۋاعىزداردا ناحۋ (اراب ءتىلى سينتاكسيسى)، فيحك (مۇسىلمان پراۆوسى)، قىرىق حاديس، شارح عابدوللا، احلاق (ەتيكا) مانتيق (لوگيكا)، يسلام تاريحى، سۋفيزم  اقىندارىنىڭ شىعارمالارى نەگىزگى وقۋلىق رەتىندە قولدانىلاتىن ەدى» دەپ ايتادى.

بۇل نەگىز ىسقاقوۆ ءارحام كاكىتاي ۇلىنىڭ «ابايدىڭ ءومىر جولى» دەگەن  ەستەلىگىندە دە كەزدەسەدى. ء«دىن وقۋىنىڭ قىرداعى وقۋدان وزگەشەلىگى از. قىردان قۇران، قىرىق حاديس، باقىرعان وقىسا، مۇندا دا سول قۇران وقىتادى. وعان قوسا تۋحفاتۋلمۇلك، مۇحتاسار دەگەن اراب تىلىندەگى كىتاپتاردى وقىتادى. قۇران اياتتارىن جاتتاتادى، مەشىتكە اپارىپ بەس ۋاقىت ناماز وقىتادى. رامازان ايلارىندا تاراۋىق ايتقىزادى. ءۇش جىلداي عابيتحان موللادان وقىپ، ءدىن ساباعىن ۇعىنىپ قالعان ابايعا بۇل ونشا قيىنعا تۇسپەيدى. تەز ارادا الدىڭعى شاكىرتتەردىڭ قاتارىنا قوسىلىپ، ماجىلىستەرىنە قاتىسا باستايدى».

ەگەر سول كەزەڭدەگى ءدىني مەكتەپتەردىڭ ورتاق باعدارلاماسىنا كوز جۇگىرتسەك، وندا التى جاستان وقۋعا بەرەتىن بولعان ەكەن. دەمەك اباي سەمەيگە ءدىني مەدرەسەگە بارماس بۇرىن، بىرنەشە  جىل ەلدەگى مەكتەپتەن وتكەن دەۋگە بولادى. ول قانداي مەكتەپ؟ بۇل جىلدار ابايدىڭ ءومىرباياندارىندا نەگە قاراستىرىلماعان؟

بۇلاي سۇراۋىمىزدىڭ سەبەبى، 1892 جىلعى سانكت-پەتەربۋرگتەن شىققان حالىق اعارتۋ جۋرنالىنىڭ قازان ايىندا جاريالانعان سانىندا تۇركىستان ولكەسىندەگى مەدرەسەلەر جايىندا ماقالا جاريالاعان. وندا «تۇركىستان ولكەسىنىڭ يمپەرياعا قوسىلعانىنا شيرەك عاسىر وتكەنىن ايتىپ، ەندى ونداعى مەكتەپ جايىندا ءبىلىپ ونىمەن اينالىساتىن ۋاقىت كەلدى» دەپ جازادى ماقالا اۆتورى كەرەنسكي. مەدرەسەلەردىڭ قۇرىلىمىن تولىقتاي زەرتتەگەن اۆتور، شاكىرتتەردىڭ الدىمەن اراب ءتىلىن ۇيرەنىپ، سوسىن اپتيەك (قۇران ءسوزى)، ونىڭ سوڭىندا شاركىتابىن، (شاريعاتتار جيناعى) وقىعانىن،  بۇل جاتتاپ الىنعاننان كەيىن، پارسى تىلىندە جىرلاردى وقۋ كەرەك بولعان. شاكىرتتەردى جاسىنا قاراي ءۇش توپقا بولەتىنىن ايتىپ، جوعارى توپتىڭ وقۋشىلارىنىڭ زەرەكتەرىنە اريفمەتيكا ۇيرەتكەنىن جازادى.  اۆتور مۇنداي مەكتەپتەر سانىنىڭ كوپتىگىنە قاراماستان، مىسالى تاشكەنتتە 167، سىرداريا وبلىسىندا 1402 دەپ كەلتىرگەن، وقۋشىلاردىڭ دەنى وقۋىن ءارى جالعاستىرماي، مەدرەسەگە ساناۋلىلار تۇسەدى دەيدى. بۇل مەكتەپتەن وتكەندەر، ۇلكەن مەدرەسەدە وقىعاندار ەل ىشىندە بولدى ارينە. ابايدىڭ ءۇش جىلدىق سەمەيدەگى وقۋى، ونىڭ ەرەكشە قابىلەتتىگىن ەسكەرسەك، وسى زاڭدىلىقتان تۋىنداعان دەۋگە بولادى.

ابايدىڭ جاسىنان زەرەك، ۇعىمتال بولىپ وسكەنىنىڭ ءبىر دالەلىن ءارحام كاكىتاي ۇلى ەستەلىگىندە بىلاي وربىتەدى: «وزدەرىنىڭ مولشەرلەرى ءدارىسىن وقىپ شىعىپ قولى بوساعان ۋاقىتتارىندا حالفەلىك ءبىلىم الۋعا جاقىنداپ قالعان ءىرى شاكىرتتەردىڭ ءبىر ەرمەگى شىعار، ءبايىت ايتۋ، مۇحامەديە، زارقۇم، سۋففاتتل عازيز دەگەن جىرلى، كۇيلى كىتاپتاردى اندەتىپ قوسىلىپ وقۋ، دۋمان-ساۋىق قۇرىپ، كوڭىل كوتەرۋ ادەتى ەكەن. تۋىسىندا اقىندىق تالانتى بار اباي مىنا ۇيقاسىمدى، مۇڭدى، كۇڭىرەنگەن ءۇندى قاتتى تاماشالاپ، بار ىنتاسىن قويىپ تەز ۇيرەندى. سولارعا قوسىلىپ ءوزى دە ءبايىت، شىعىر (شاعيري) ايتاتىن بولادى».

جاسىنان ارتىق تۋعان جاس ابايدىڭ دانا اباي بولىپ قالىپتاسۋىنا وسى مەكتەپتىڭ تاربيەسى بولعانىن ەسكەرۋىمىز قاجەت. بۇل ارقىلى كەڭەس زامانىندا جارقىراپ شىققان تۇلعالارىمىزدىڭ «اۋىل مولداسىنان ءبىلىم العان» دەپ جەلدىرتىپ شىققان جولداردىڭ استارىندا جۇيەلى ءدىني ءبىلىم بولعانىن ءتۇسىنۋىمىز قاجەت. حاكىم ابايدى ادامزاتتىق  اقىل-ويدىڭ بيىك شىڭىنا الىپ شىققان باسپالداق وسى مەكتەپتە عابيتحان مولدانىڭ مەكتەبىنەن باستاپ قالانعانى ءسوزسىز. سەمەيدەگى ورىسشا ءبىلىم العان «گورودسكايا پريحودسكايا»  شكولاسى سول بيىككە باستاعان باسپالداقتىڭ ءبىرى عانا بولسا دا ماڭىزدى ساتىسى. اقىن كەيىنىرەك جازعان:

جازۋ جازدىق،

حات تانىدىق،

بولدىق ازات مولدادان.

شالا وقۋدان

نە جارىدىق،

قالعاننان سوڭ قۇر نادان؟

باعاسىز جاستىق بوزباستىق،

اداستىق، - دەۋى ۇلكەن ءىلىمنىڭ ەسىگىنەن سىعالاپ، جىلدام جاپقان بىلىمگە قۇمار شاكىرتتىڭ ءسوزى دەسە بولعانداي. جاۋاپكەرشىلىگىنە ەرتە تۇسكەن ەلدەگى تىرلىك ءىلىمى جولىنان بۇرىپ اكەتىپ، ءومىردىڭ مەكتەبىنە اۋىسادى. ونىڭ وكىنىشى جوعارىداعى جىردا قالسا  كەرەك.

دەمەك، بۇل ءدىني مەكتەپتەر اباي ءۇشىن جابىلعان بولاتىن. سول كەزەڭدەردە سەمەيگە جاقىن جەردەگىسى قاراتاۋداعى قارناق، تۇركىستان، ودان ءارى بۇقارا مەن تاشكەنتتە يسلامنىڭ ۇزدىك وقۋ ورىندارى داۋىرلەپ تۇرسا دا، ورىس جايلاپ، ءوز زاڭدارىن ەنگىزگەن ابايدىڭ ءومىر سۇرگەن ۋاقىتىندا ارقادا بۇل ءىلىمدى قولداۋشىلار دا ىزدەنۋشىلەر دە سيرەك بولدى. ونىڭ باستى سەبەبى پاتشانىڭ ءدىن-ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا قاتىستى قازاق دالاسىنداعى ۇلكەن وزگەرىستەرى ەدى.

ارينە، رەسەي يمپەرياسىنىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق ىقپالى ارتقان سايىن اعارتۋشىلىق يدەولوگياسىنا دا ءمان بەرۋى وتارشى ەل ءۇشىن بەلگىلى جايت. العاشقى كەزىندە قولدارىنا قىلىش ەمەس قۇران ۇستاپ كەلۋدىڭ تيىمدىلىگىن وزدەرى دە جاقسى سەزىندى. بۇل ىستە قازاقتىڭ دالاسىندا ساۋداسىن جۇرگىزىپ، ەركىن شيىرلاپ جۇرگەن دىندەس تاتارلاردى تارتۋ پاتشاعا ءتيىمدى ەدى. قىر قازاقتارىن تەز ىرقىنا كوندىرۋ ءۇشىن تاتار-باشقۇرت ساۋداگەرلەرىن، سونىڭ ىشىندە مولدالارىن دا قىرعا جىبەرەدى.

سول شاقتاعى باتىس-ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنىڭ يسلام ناسيحاتىنىڭ ورتالىعى سەمەي قالاسى بولاتىن. ءبىر قالانىڭ وزىندە جىلىنا 100 شاكىرت تاربيەلەپ شىعاراتىن 9 تاتار مەشىتى بار-تىن. رەسەيدەگى تاريح جانە حالىقارالىق قارىم-قاتىناستار ينستيتۋتى شىعىستانۋ فاكۋلتەتىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى يۋ.ا.لىسەنكونىڭ ايتۋىنشا:   «قىرعىز تۇرعىندارىنىڭ ورتاسىندا ءبىلىم بەرۋ مەن ءدىني ءبىلىمدى تاراتۋ ىسىنە جارايتىندارى تارتىلدى. مەدرەسەنى بىتىرگەندەردىڭ باسىم بولىگى قىرعىزداردىڭ شاقىرۋىمەن اۋىلدىق جانە بولىستىق مولدالار قىزمەتىنە جىبەرىلدى». اباي ءبىلىم العان احمەت ريزا مەشىت-مەدرەسەسى يسلام مەن تۇركى عىلىمي الەمىندە اسا ۇلكەن رەفورماتورلىق-جاديدتىك ءىلىمدى قالىپتاستىرعان عۇلاما شاھابۋددين مارجانيدىڭ اعارتۋشىلىق باعىتىن ۇستاناتىن وقۋ ورنى ەدى.

ەگەر بۇل باعىتتىڭ پايدا بولۋ بارىسىنا ۇڭىلسەك، ونىڭ باسىندا ءحىح عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا بۇحار مەدرەسەلەرىندە ءدارىس بەرگەن تاتار اعارتۋشىلارى  عابدەنناسىر كۋرساۆي (1776-1812) مەن شاھابۋددين مارجاني (1818-1889) تۇر. مۇنداي ارەكەتى ءۇشىن ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن كۋرساۆي ەلىنە قاشىپ كەتىپ امان قالادى. ءىلىمدى جالعاستىرعان  ي. گاسپىرالى (1851-1914) – رەسەي يمپەرياسىنىڭ تۇرىك-مۇسىلمان حالىقتارىن اعارتۋشىلىق ىسىنە اتسالىسادى.  مۇندا «شاريعات»، «تاريحات»، «ماعريفات» اتتى ءۇش نەگىزدەن تۇراتىن تاريحي، فيلوسوفيالىق قوعامتانۋ عىلىمدارىن تەرەڭدەتىپ وقىتتى. تۇركى، اراب، پارسى تىلدەرى جانە شىعىس پوەزياسى مەن ءسوز ونەرىنىڭ زاڭدىلىقتارى، ماتەماتيكا، جاعىرافيا، جاراتىلىستانۋ پاندەرى نەگىزگى ءدارىس رەتىندە جۇرگىزىلدى. «اللانى عىلىم مەن اقىل-سانا ارقىلى تانۋ كەرەك» دەگەن ءۇردىستى وقۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزدى. مەدرەسەدە اباي ءۇش جىل عانا ءبىلىم العانىمەن بۇل يدەيا ونىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ نەگىزگى التىن قازىعىنىڭ بىرىنە اينالعانىن ايتۋ كەرەك.

ءبىزدىڭ بۇل ويىمىز ابايتانۋشى تۇرسىن جۇرتبايدىڭ دا نازارىنان تىس قالعان جوق: «...اباي ءدىندى – عىلىم دەپ تۇسىنگەن. عىلىم بولعاندىقتان دا ول ءوزىنىڭ پايىمداۋلارىنا  سول ءدىننىڭ ىشكى تانىم زاڭدىلىعىنا مويىنسۇنا وتىرىپ،  ۋاعىزدىڭ وي ىرعاعىنىڭ اعىنىمەن جۇزە وتىرىپ پىكىر تۇيەدى. اباي مەدرەسەدەگى بىلىممەن شەكتەلمەگەن. ول ءوزى سەنگەن  ءدىننىڭ تاريحى مەن تانىم تامىرىن تۇبەگەيلى زەرتتەپ، يسلامياتتىڭ ۇلى  ويشىلدارىنىڭ قاتارىنا كوتەرىلدى».

سوڭعى كەزدەرى ابايدىڭ ءبىلىم العان قاينار كوزدەرى تۋرالى زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ بۇل جونىندەگى پىكىرلەرى ءبىر جەردە توعىسادى. مىسالى عالىم سەرىكباي قوسان بۇل ءۇش جىلدىق ءبىلىمنىڭ بارشامىزعا ءمالىم ابايدىڭ دەڭگەيىنە ازدىق ەتەتىنىن ايتادى. «ادەتتە، يسلام شاريعاتى، اراب-پارسى تىلدەرىنىڭ گرامماتيكاسى، قۇران ءتافسىرى، ءابجات ءىلىمى، تاسساۋىف (سوپىلىق تاريقات)، ت.ب. پاندەردى يگەرۋ ءۇشىن قازان، تاشكەنت، بۇحارا سەكىلدى شاھارلارداعى مەدرەسەلەردە شاكىرتتەر 9-12 جىلداي وقيتىنى بەلگىلى. وسىعان وراي، ابايدىڭ مەزگىل-مەزگىلىمەن مەدرەسەدەن بولەك ەل اراسىنداعى وقىمىستى داموللا، يشان، حازىرەتتەردىڭ بىرىنەن جەكە ءدارىس تىڭداپ، جەتكىلىكتى ساباق الۋى ىقتيمال. 14-15 جاسىندا مەدرەسەدەن بوساعان ابايداي تالاپكەر جاستىڭ ەل ىستەرىمەن عانا اينالىسىپ، وقۋسىز قاراپ جاتقانى دا يلانىمعا كونبەيدى».

عالىم ايتقان «داموللا، يشان، حازىرەتتەر كىم؟» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن بەرۋ وتە وڭاي، ءارى وتە قيىن. اقىن عۇمىربايانىن جازعان جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ بىزگە بەلگىسىز سەبەپپەن، وسىلاردىڭ ءداستۇرلى دىنىمىزدەگى ىلىمىنەن دە جولىنان دا ابايدى اراشالاپ وتىرعان. مىسالى: «اباي وقىعان مەدرەسەدە، پانيسلاميستىك، پانتۋركيستىك كەرتارتپالىق ساناعا تولى كىتاپشىل مولداسۇرەي اقىندار ورتاسىندا ناۋاي، فيزۋلي، فيرداۋيسيلەر مۇلدەم ەستىلمەيتىن. ولاردىڭ ورنىنا سوفىلىق، ميستيكالىق قاراڭعى سحولاستيكالىق سانا-سارىندى تانىتقان قوجا احمەت ياسساۋي، سۇلەيمەن  باقىرعاني، سوپى اللايار توبى عانا جۇرەتىن» دەيدى. بۇل جولدار ابايدىڭ شاكىرتتىك ءىلىمىنىڭ باستى تارماعىن تاعى دا انىقتاپ، وسى مەكتەپتىڭ وكىلدەرى – داموللا، يشان، حازىرەتتەردىڭ اقىن دۇنيەتانىمىندا ءىزى بولعانىن راستايدى.

بۇل ۋاقىتتى قازاق دالاسىنداعى يسلام ءدىنىنىڭ ەسكى جولىن ىعىستىرىپ جاڭا باعىتتا ورىستەپ تاريح ساحناسىنا شىعىپ، ءوز باعىتىن انىقتاعان كەزەڭى دەۋگە بولادى. ابايتانۋشى مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى دا «يسلام ءدىنى كەڭ ءورىس العان كەزەڭدە بولاشاق ۇلى اقىن اۋىلىندا مەكتەپ-مەدرەسەدە وقىپ، العاشقى دۇنيەتانىمىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭى تۇس كەلدى. اكەسى قۇنانبايدىڭ مەككەگە بارىپ، ەلدە مەشىت سالدىرىپ، ءدىن جولىنا تۇسكەنى كوز الدىنان ءوتىپ جاتتى».

بۇل تۋرالى ويلارىمىزدى كەيىنگى تاراۋلاردا تارقاتىپ ايتپاقپىز. ازىرگە، شاكىرت ابايدىڭ العاشقى اقىندىق، شىعىس ولەڭى مانەرىنە جازعان جولدارى تۋرالى قىسقاشا ايتا كەتەلىك.

ولار - «يۋزي راۋشان»، «فيزۋلي ءشامسي» جانە ء«الىپ-بي» ولەڭى.

«يۋزي – راۋشان، كوزى گاۋھار
لاعيلدەك بەت ءۇشى ءاحمار،
تاماعى قاردان ءام بيھتار
قاشىڭ قۇدرات قول شيعا،
ءوزاڭ گۋزاللاارا راھبار،
ءساڭا عاشيق بولىپ كامتار،
ءسۇلايمان، ياشميت، يسكاندار
الا الماس بارشا مۇلكيگا.
ءمۇبادا ولسا ول ءبىر كاز،
تاماشا قىلسا ءيۋزما-يۋز
كەتىپ قۋات، يۇمىلىپ كوز،
بويىڭ سال-سال بولا نيگا؟»

ۇلى اقىننىڭ 1864 جىلى ون توعىز جاسىندا جازعان وسيەت، ۇگىت سارىندى  ءدىني بىلىمىنە نەگىزدەلگەن ولەڭى العاش رەت 1933 جىلعى اقىن شىعارمالارىنىڭ تولىق جيناعىندا جاريالانعان. وسى ولەڭ توڭىرەگىندە م. اۋەزوۆ: «ابايدىڭ جاريالانباعان ماتەريالدارى» جيناعىندا مىنانداي ءۇزىندى كەلتىرەدى:

ء«الىپ بي» مەن «يۋزي راۋشان» ايىرماشىلىعى «يۋزي راۋشاندا» جەر ۇستىندە كورەتىن ماحاببات ەمەس، سوپىلىق سارىندا جازىلعان، ء«الىپ بيدە» سىرت ۇلگىسىن ساقتاي وتىرىپ، اسەرلەنگەن ءتۇردى الادى. مۇندا ادامنىڭ سەزىمىنىڭ شىندىعى باسىم ەمەس، اقىل باسىم سياقتى. ونى ولەڭىڭ اياعىندا كورەمىز».

ءايليف بي دەپ اي جۇزىڭە عيبرات ەتتىم،

بي – بالا ي دارتىڭە ءنيسبات ەتتىم.

تي – تىلىمنەن شىعارىپ ءتۇرلى ءابلات،

سي – ءساناي ءمادحىڭا ءحۇرمات ەتتىم.

ءلام، لابىڭنەن ەم قىلساڭ  مەن دەرتتىگە،

مەم، مەھىرىڭنەن قالماس ەد بار اپاتىم.

نون، نالا عىپ قايعىڭمەن كۇيدىردىڭ كوپ،

ۋاۋ، ۋايلانا عيشقىندا ۋايىم جەپ...

يا، يارىم، قالاي بولار جاۋاپ ءسوزىڭ،

ءمات-قاسىڭ، ءتاشتيت-كىرپىك، ساكىن-كوزىڭ.

ءبىر قاراعاندا بۇل جىرلاردا ءبىز كورگىمىز كەلگەن شىعىستىڭ شىنارى بىردەن بايقالمايدى دا. بىراق بۇل جىرلار نەنىڭ اسەرىمەن، كىمدەرگە ەلىكتەپ جازىلدى؟ «عاشىقتىق» شوعى جۇرەگىندە جالىنداعاندا اقىن قانشا جاستا  ەدى، العان ءبىلىمى، جاتتاپ وقىعان جىرلارى قانداي ەدى؟» دەگەن سۇراقتاردى تۇگەندەگەندە عانا شىعىس شايىرلارىنىڭ ىزىنە اداسپاي تۇسەمىز. ەڭ باستىسى، «عاشىقتىق» شايىرلار تىلىندە ءبىر جاراتۋشىعا دەگەن ىقىلاس-پەيىلىن بىلدىرەتىنىن ەستە ساقتاعانىمىز ابزال. وكىنىشكە قاراي، سوپىلار تىلىندەگى بۇل سوزدەردىڭ ماعىناسىن بۇگىنگى كۇنى عانا ءبىلىپ وتىرمىز. شايىرلار تىلىندەگى «بيىكتىك، اسقار بەل» دەپ اتالاتىن سوزدەردىڭ استارىنان «ۇستاز» ۇعىمىن دا كەش تۇcىنگەنىمىزدى ايتۋ قاجەت. ەگەر ابايدىڭ العاشقى مەكتەپتەرى مەن ونداعى باسىمدىق بەرگەن سوپىلىق مادەنيەتتى قاتار قاراستىرعاندا اباي تۋىندىلارىنىڭ جۇرەك قازىناسى اشىلادى.

                                                               ***

اسىلىندا اباي جىرلارىنىڭ شىعىستىق بەلگىلەرى تەك وسى ءۇش ولەڭدە ەمەس، ونىڭ بۇكىل دۇنيەتانىمىندا. «اللانىڭ ءوزى دە راس، ءسوزى دە راس» دەيتىن ويلارىنان تۋىندايتىن جىرلارىندا. قارا سوزدەرىندە. حاكىم اباي شىعىس فيلوسوفياسىن سارالاپ، سار دالاسىندا جاتقان قازاقتىڭ قاي ءدىندى قاي جولدى ۇستاماعى ابزال دەپ وي پىشەدى. شىعىس سارىنى – «ەسكەندىردە»، «ماسعۇتتا» بار. ءدىل، ءدىن، بولمىس، جاراتىلىستى تيەك ەتكەن جىرلارىندا جاتىر، قازاقتىڭ جاڭا قوعامدىق فورماتسياداعى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان ءبۇتىن بولمىسىن  جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردىڭ بەزبەنىنە سالىپ، سول بيىكتەن سارالاپ ۇكىم شىعاردى. ونى جوعارىدا اتالعان ماقالادا مۇحتار اۋەزوۆ تە ءبىلىپ وتىر. بىراق، سوۆەتتىك بيلىكتىڭ بەتىنە قاتتى كەلە الماي، ابايدىڭ شىعىسىن دا جوققا شىعارا الماي قينالعان جازۋشى كەلەر ۇرپاق ءتۇسىنسىن دەگەندەي  ق ۇلىپتاۋلى قۇپيانىڭ كىلتىن مەڭزەپ قانا كەتەدى.

ۇلى اقىننىڭ شىعىسىن ابايتانۋ عىلىمىنىڭ ەندى وركەندەپ كەلە جاتقان كەزدەرىنەن تارتۋ قاجەت بولار. ونىڭ دامۋ بارىسىن اۋەزوۆتىڭ ءوزى «قاتەلەسە ءجۇرىپ – ىزدەندىك، ىزدەنە ءجۇرىپ – وستىك» دەپ كورسەتتى. ال وسى عىلىمنىڭ باستاۋىندا تۇرعان مىنا ماقالادا شىعىسىن باسقا باعىتقا بۇرا تارتۋشىلاردىڭ بولعانىن كورسەتەدى.

وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ «اباي مۇراسى جايىندا» دەگەن ماقالاسىندا ابايتانۋ تۇرعىسىندا «جالپى قازاق ادەبيەتىن تانۋ ءتارىزدى ءالى جاس عىلىم» دەپ اتاپ كورسەتكەن ەدى. جازۋشىنىڭ بۇل ماقالاسىن تاڭداپ الۋىمىزعا نە سەبەپ؟ ويتكەنى وسى ماقالادا جازۋشى ابايدىڭ «شىعىسىن» ءمىنى ەتكىسى كەلگەندەرگە جاۋابىن بەرىپ، كەلەشەكتە قاي باعىتتا ىزدەنۋ كەرەكتىگىنە ءجون سىلتەيدى.

نەگىزىندە بۇل ماقالانىڭ جازىلۋىنا تۇرتكى بولعان مىنا جايت ەكەن. 1951 جىلى «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ 14 قاڭتارداعى سانىندا س.نۇرىشەۆتىڭ «اباي اقىندىعىنىڭ العاشقى كەزەڭى تۋرالى» اتتى ماقالاسى  شىعادى. اۆتور «ال شىعىسقا تارتۋ، قازاق ادەبيەتىندە شىعىستىڭ اسەرىن كۇشەيتۋ بۇل ەسكىلىك ەدى» دەپ، اباي شىعارماشىلىعىنىڭ قاينار كوزدەرىنىڭ ءبىرىن جوققا شىعارماق بولادى. ماقالا اۆتورىنىڭ باستى ماقساتى «اباي تۆورچەستۆوسىنىڭ  نەگىزىن شىعىستان  شىعارۋ ءبىر كەزدە ۇلتشىلدىق ۇرانى بولدى» دەپ جازادى.

ارينە، ول كەزدە اباي مۇراسىن تالداۋ ارقىلى جازۋشى مۇحتاردى مۇقاتىپ الاتىن سول كەزدەگى سولاقاي يدەولوگيانىڭ ۇرداجىق سىنىنىڭ الدى-ارتى  بۇل ەمەس-ءتىن. سوندىقتان دا  جازۋشى حاكىم مۇراسى تۇرعىسىندا ايتىلعان ءاربىر ءسوزدىڭ انىق-قانىعىن ايقىنداپ، تەرەڭ سيپاتتى دۇنيەلەرىن جازىپ، ابايتانۋ عىلىمىندا دامىتىپ وتىردى  دەسە بولادى. ودان بولەك، بۇل ماقالا ابايدىڭ شىعىسىن اراشالاپ العان جازۋشىنىڭ پىكىرىمەن دە قۇندى. وسى ارقىلى اقىننىڭ جاس كەزىندەگى شىعارماشىلىعىن ايشىقتاپ، اۋەزوۆ ونى بىلاي دەپ كەلتىرەدى.  «ول (نۇرىشەۆ) – ابايدىڭ مۇراسىنان العاشقى كەزەڭ دەگەندى جوق ەتۋ كەرەك دەيدى. اباي شىعارمالارىن 1882 جىلعى ولەڭدەردەن، مىسالى «قانسوناردا» ولەڭىنەن باستاپ قانا تانۋ كەرەك دەيدى.  بۇلاي بولعاندا، اباي 37 جاسىنان عانا،  ءبىر-اق كۇندە اقىندىقتى، پايعامبارلىق دارىعانداي، اعىل-تەگىل ءبىر-اق باستادى دەۋىمىز كەرەك». زاڭعار جازۋشى شىعىستىڭ نۇرىنا شومىلعان جاس ابايدىڭ جىرلارىن  قىزعىشتاي قورعاپ، ونىڭ جۇرەگىندەگى شىعىس الەمىنىڭ جۇلدىزدارىنىڭ جارىعىن وشىرۋگە جول بەرمەيدى.

مۇحاڭ ايتپاق ويىن بۇركەمەلەپ، شىعىسقا شاڭ جۋىتپايتىن سەبەبىن بولاشاق ۇرپاققا اماناتتايتىنداي. «ابايدا سوپى اللايار، قوجا احمەت ياساۋي نەگە جوق؟ سولاردىڭ جوق بولۋى ابايدىڭ سول جاس كۇنىندە دۇرىس باعىتتا ىزدەنە باستاعانىن جاقسى اڭعارتىپ تانىتپاي ما ەكەن؟» دەپ توقتايدى. «وسى جەردە ساناعان اقىن ىشىندە بۇگىنگى تۋىسقان ەلدەرىمىز، سوۆەتتىك شىعىس: ازەربايجان، تاجىك، وزبەك اقىندارىنىڭ كلاسسيك ۇلگىسىندەگى قادىرلى توبىنىڭ عانا اتىن اتاپ وتىرعان جوق پا؟»  دەپ سۋعا كەتكەن تورىنىڭ جالىنان ۇستاپ، جاعاعا شىعارعانداي اۋپىرىمدەپ الىپ شىعادى.

«اباي تانۋ ماسەلەسىن ءوزىنىڭ قىڭىر-قياس، بۇلدىر-بۇراڭ ەسەبىنە قاراي «بۇرىپ پايدالانامىن» دەگەندەرگە جۇرتشىلىعىمىزدىڭ جول بەرمەيتىنىنە كوزىمىز كامىل جەتەدى» دەيدى جازۋشى.

تاريحتان بەلگىلى XVIII عاسىردىڭ 30-40 جىلدارى باستالعان ورىس وتارشىلدىعى العاشقى كەزدەردە اسكەري بەكىنىستەرىن سالۋمەن اينالىسىپ، كوشپەندى حالىقتىڭ ءدىني سەنىمىنە بىردەن تىكەلەي شابۋىل جاساعان جوق. الايدا اسكەري-ەكونوميكالىق جاعىنان اۋماقتا بەكىنىپ العاننان كەيىن بارىپ 80–90-شى جىلدارى جاعداي وزگەردى. 1789 جىلى ۋفادا ورىنبور مۇسىلماندار ءدىني جيىنى قۇرىلىپ، رەسەي يمپەرياسىنىڭ مۇسىلماندارىنىڭ تاعدىرىن قازىرشە ايتساق، وسى مۇفتياتقا بايلادى. بۇل ءىى ەكاتەرينانىڭ جارلىعى بويىنشا قۇرىلعان رەسەي مۇسىلماندارىنىڭ العاشقى رەسمي ۇيىمى بولاتىن.

ءدىن ءىسىن اكىمشىلدەندىرۋ ورىنبور ولكەسىنىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى و.ا. يگەلسترومنىڭ باستاماسىمەن جۇرگىزىلدى. 1785 جىلدىڭ 27 قاراشاسىندا

و.ا. يگەلستروم سەناتتىڭ بۇيرىعىن الادى. وندا: «قىرعىزداردىڭ ءتۇرلى تايپالارىن مولدالارمەن قامتاماسىز ەتۋ ءبىزدىڭ ىسىمىزدە پايدا اكەلۋى مۇمكىن; سوندىقتان دا وندايلاردى انىقتاپ جانە قازاننان ولاردىڭ بىزگە دەگەن ادالدىعىن ساقتاپ قالۋعا جانە شەكارىمىزدىڭ ماڭىنداعى شاپقىنشىلىق پەن جىرتقىشتىقتان الىستاتۋعا بايلانىستى قاجەتتى نۇسقاۋ بەرۋگە تىرىسىپ جاتقان جوقسىز با» دەلىنگەن بولاتىن. (قازاق تىلىنە اۋدارعان جانە استىن سىزعان ءبىز ا.ك.)

ءتۇبى ءبىر تۇركى، ءتىلى ۇقساس الايدا اق پاتشاعا شىن نيەتىمەن بەرىلگەن تاتار-نوعاي مولدالارى بۇل ىسكە تارتىلدى. ولار قازاق دالاسىنا اتتانباس بۇرىن، پاتشا ۇكىمەتىنىڭ زاڭناماسى بويىنشا بەلگىلى ءبىر سىناقتان ءوتىپ، «ۋكازنوي مولدا» دەگەن اتاق الادى. وسىلايشا قازاق دالاسىندا ەركىن جۇرۋگە قۇقىق العان مولدالار ءبىر جاعىنان رەسەي وكىمەتىنىڭ رەسمي وكىلىنە اينالدى.

«بۇل ساياساتتىڭ ارعى جاعىندا قازاق اراسىندا ءدىن جايۋ ەمەس، ءدىندى پايدالانىپ، قازاقتاردى پاتشاعا مويىنسال ەتۋ ءۇردىسى جاتقانىن» وتارشىلىق كەزەڭدى زەرتتەۋشى بەكەن قايرات ۇلى دا ايتىپ ءوتتى. اۆتور ولاردىڭ قازاق بالالارىن ورىس رۋحىندا وقىتۋعا مىندەتتى بولعانىنا توقتالادى. زەرتتەۋشى تاتار مولدالارىنىڭ بەرگەن ءبىلىم جايلى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ مىنا ءسوزىن كەلتىرەدى: «بۇلاردىڭ ۇيرەتكەنى ءولى، سحولاستيكا جانە بىردەن-ءبىر ناقتى وي-ساناعا قۇرالماعان» دەپ سىناعانىن ايتادى.

ۋكازنويلاردىڭ قازاق جەرىندەگى قىزمەتى سول كەزەڭدەردەگى اقىن مۇرالارىندا  كەزدەسەدى. ول تۋرالى سول زاماننىڭ اقىنى شورتانبايدىڭ:

«ال مىناۋ ۋكازنوي شىققالى،
ۇزاتقان قىزدا نەكە جوق،
ولگەندەردە ىسقات پەنەن قۇران جوق» - دەگەن جولدارى وسى سوزىمىزگە دالەل بولا الادى.

 ال قۇربانعالي حاليدتىڭ «تاۋاريح حامسا» («بەس تاريح») كىتابىندا بىلاي دەلىنگەن: «مولدالار كۇيمەلەرمەن جەلدىرتىپ، ۋكازدارىن الىپ، مويىندارىنا شىنجىر باۋلى ساعات سالىپ تويلاپ قايتقانداي بولىپ كەلىپ، كەتىپ جاتتى. نيزام (ەرەجە) بويىنشا تۋ تۋرالى كۋالىك داپتەر، تۋعان، ولگەن، نەكە، تالاق، سياقتى ءىستى تىركەپ وتىرۋ ءۇشىن ارنايى قاعازدارىمەن رۇقسات الىپ كەلدى. بۇل ءسوز بىرەۋدى ماقتاۋ، بىرەۋدى داتتاۋ ەمەس، حاق ءسوز قۇلاق سالۋعا كەرەك. قاعاز العان مولدالار سونداي ءبىر ىستەر ىستەدى: ونىمەن نە ءدىندى، نە دۇنيەنى ۇستاي المايسىڭ. ءبىر ادام ولسە ۋكازنوي مولدا بولماسا، ياكي ونىڭ اتىنان بىرەۋ بارماسا "جانازا وقىماي كەيبىر جاعدايلاردا ولىكتى ساسىتىپ، وبالىنا قالمايىق دەپ بىرەۋلەر جانازا وقىپ، قويسا، ول ادام قۋعىنعا ۇشىرايتىن بولدى. ونى – ۋكازنوي مولدا قايدا جۇرسە دە تاپسىرىپ الىپ جازالاتىپ، شتراف (بوداۋ) تولەتىپ، (ايىپ تولەتىپ)، اۋرە ەتەتىن بولعان سوڭ، ءتىپتى جانازاعا ەشكىم جولاماي، ۋكازنوي مولدانى قاي كورگە كىرىپ كەتسە دە ىزدەپ تابۋ اقى يەسىنىڭ مويىندارىندا ۇلكەن ءبىر بورىش بولدى». بۇل «ۋكازنويدان» ىققان قازاقتاردىڭ دەرەگى. الايدا پاتشا  ۇكىمەتى بۇل ىسكە ءوز كوزقاراسىمەن ءوز  مۇددەسى تۇرعىسىنان كىرىستى.

وسىلايشا وتارشىلاردىڭ ىڭعايىنا قاراي جىعىلىپ يسلام ءدىنى دە ەكىگە بولىنە باستادى. پاتشا تارپىنان شەكتەۋسىز مۇمكىندىك بەرىپ قويعان سوڭ قازان مەن ۋفادان اعىلىپ كەلىپ جاتقان تاتارلاردىڭ سانى دا ىقپالى دا ارتتى.  وسى جىلدارداعى دەرەككە سۇيەنسەك، تەك سەمەي وڭىرىندە عانا 9479 تاتار بولىپتى، وسىنداعى 28 مەشىتتىڭ 15-ءسى ورىنبور مۇسىلماندارى ءدىني جيىنىنا قاراستى.

ال ءحىح عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا پاتشانىڭ قازاق يسلامياتىنا كوزقاراسى باسقا دەڭگەيگە تۇسەدى. بۇل كەزدەردە انىقتاپ ايتساق، 60-جىلدارى پاتشا اسكەرى قوقان حانىن قۇلاتىپ، تاشكەنت پەن بۇقارانى الىپ قايماعى بۇزىلماعان مۇسىلمان ەلىنىڭ تىزەسىن بۇكتىرگەن ەدى. دىندەس مۇسىلمانداردىڭ كۇشەيۋىنەن قورىققان پاتشا بۇل ەلدى شوقىندىرۋعا دەن قويادى. تاتارلاردىڭ باسىمدىق الىپ، دالا قازاعىنىڭ بۇقار شاپانىن تاستاپ، تاتار كيىمىن كيىپ قولىنا قۇران ۇستاپ مەشىتكە بارۋى ورىستاردى سەسكەندىردى. ويتكەنى، جەرگىلىكتى حالىقتىڭ پاتشا كۇتكەندەي «ورىستانۋى» ەمەس «تاتارلانۋى» وتارشىلاردىڭ تۇپكى مۇددەسى ەمەس-ءتى. وسىعان وراي تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور اناتولي ۆيكتوروۆيچ رەمنەۆ بىلاي دەيدى: «1865-1868 جىلدارداعى دالا كوميسسياسىنىڭ قىزمەتى يسلامعا بايلانىستى قازاق دالاسىنداعى يمپەريالىق ساياساتتىڭ بەتبۇرىستى جەرى بولدى. باسقا ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا كوميسسياعا قازاقتار اراسىندا يسلامنىڭ تارالۋى دەڭگەيىن انىقتاۋ، سونداي-اق، ولاردى مۇمكىندىگىنشە شوقىندىرۋ مىندەتتەرى جۇكتەلدى. مۇنىڭ الدىنداعى مۇسىلماندىقپەن ويناۋ جانە تاتارلاردى مادەني كوپىر رەتىندە پايدالانۋ ارەكەتى ساياسي قاتەلىك بولىپ مويىندالدى. ەندىگى تۇستا، قازاقتاردىڭ ەجەلگى نانىم-سەنىمدەرىن قورعاۋعا بايلانىستى بەلسەندى ءىس-شارالار قابىلدانۋ ۇسىنىلدى، سەبەبى، ۋاقىت وتە كەلە ونى حريستياندىقپەن اۋىستىرىپ جىبەرۋگە بولاتىن ەدى».

وسىلايشا تاتار مولدالارىنىڭ ىقپالىمەن بەلەڭ الىپ بارا جاتقان دالا قازاعىنىڭ يسلام دىنىنە قارسى قويۋعا ورىس ءتىلىن، ورىس مادەنيەتى مەن  پراۆوسلاۆ  ءدىنىن ناسيحاتتاۋ يدەياسى جۇزەگە اسىرىلدى.    ءحىح عاسىردىڭ 80–90-شى جىلدارى ايماقتا قىرعىز پراۆوسلاۆتىق ميسسياسى قىزمەتى ۇيىمداستىرىلدى. ونىڭ ماقساتى  يسلامعا قارسى ناسيحات ەدى. تاريحشى-عالىم رەمنەۆتىڭ مىنا سوزدەرىنە تاعى دا ءبىر نازار اۋدارايىقشى: «1880 جىلى دالا گۋبەرناتورى گ.ا.كولپاكوۆسكي قازاق دالاسىنىڭ احۋالىن بىلايشا باعالادى: «…حالىق ءومىرىنىڭ ەسكى ادامگەرشىلىك نەگىزدەرى قۇلدىرادى، ال جاڭالارى ءالى جاسالعان جوق، ارينە، حالىق دىننەن رۋحاني تىرەك ىزدەيدى، سوندىقتان كوپەستەر تاتارلار مەن بۇحارلىقتار تاراتىپ جۇرگەن مۇحامەدتىڭ ۋاعىزىنا قۇلاق تۇرەدى». (اۋدارىپ، استىن سىزعان ءبىز ا.ك).

اقىرىندا 1905 جىلى دالا گۋبەرناتورىنىڭ «دالا ولكەسىندەگى يسلام جاعدايى جونىندە» بۇيرىعى شىعىپ، ءدىن تاراتۋشى تاتارلاردى قازاق جەرىنە جولاتپاۋ جايلى شەشىم قابىلدانادى. بۇل كەزدە ارينە، اقىن ومىردەن وتكەنىنە ءبىر جىل بولعان. الايدا بۇل قاقتىعىستار  اباي ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىنا، ولەڭدەرىن جازىپ كەمەلدەنىپ، اينالاسىنا شاكىرتتەرىن جيناپ قالىپتاسقان كەزەڭىنە تاپ كەلدى.

كەلەشەگىنەن ءۇمىت كۇتكەن بالالارىن ورىس وقۋ ورىندارىنا بەرگەنىمەن، ءىنىسى شاكارىمدى شىعىس ءىلىمىنىڭ ىزىنە سالعانىنا قاراپ، ءبىلىم الۋدا دا، ءدىن ماسەلەسىندە دە اقىننىڭ جەكە ۇستانىمى بولعانىن بايقايمىز. ونىڭ ءبىر مىسالىن مىنا ولەڭىنەن تۇيۋگە بولادى:

جاسىمدا عىلىم بار دەپ ەسكەرمەدىم،

پايداسىن كورە تۇرا تەكسەرمەدىم.

ەر جەتكەن سوڭ تۇسپەدى ۋىسىما،

قولىمدى مەزگىلىنەن كەش سەرمەدىم.

بۇل ماحرۇم قالماعىما كىم جازالى،

قولىمدى ءدوپ سەرمەسەم، وستەر مە ەدىم.

ادامنىڭ ءبىر قىزىعى بالا دەگەن،

بالانى وقىتۋدى جەك كورمەدىم.

بالامدى مەدرەسەگە ءبىل دەپ بەردىم،

شەن السىن، شەكپەن كيسىن دەپ بەرمەدىم...

قيلى كەزەڭدەگى جاعدايعا قىسقاشا  شولۋ جاساۋ ارقىلى، اباي ءومىر سۇرگەن ورتانىڭ ءدىني تارتىستارىن وسىلايشا كوز الدىمىزعا ەلەستەتۋگە تىرىستىق. شىندىعىندا دا زامانىنان وزىپ تۋعان ابايعا وسىنداي سوقتىقپالى، سوقپاقسىز جەردە ءوسىپ،  حالقىن سوڭىنان ەرتىپ، وزىندىك  جول تابۋ مۇراتى تۇردى.

سول جولدىڭ اقىرىنا تاياۋ ءوزىنىڭ قارا سوزىندە ايتقانىنداي، «بۇل جاسقا كەلگەنشە جاقسى وتكىزدىك پە، جامان وتكىزدىك پە، ايتەۋىر ءبىرتالاي ءومىرىمىزدى وتكىزدىك: الىستىق، ج ۇلىستىق، ايتىستىق، تارتىستىق - اۋرەشىلىكتى كورە-كورە كەلدىك» دەپ، ەندى قالعان جاسىمدا نە قىلماقپىن دەگەن ساۋالىنا ءوزى جاۋاپ بەرەدى. ەل-مال-بالا، عىلىم باعۋدان ءوزىن ازات ەتىپ، «سوفىلىق قىلىپ، ءدىن باعۋدىڭ» دا رەتى جوعىن ايتىپ، «نە كوڭىلدە، نە كورگەن كۇنىڭدە ءبىر تىنىشتىق جوق، وسى ەلگە، وسى جەردە نە قىلعان سوفىلىق؟» دەپ تۇسىندىرەدى. اقىرىندا ومىردەن تۇيگەنىن قاعازعا جازىپ، تاڭداۋدى وقىرمان ەنشىسىنە قالدىرادى.

بۇل رەتتە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ رومان-ەپوپەياسىن «اباي جولى»  اتاۋىنىڭ  دا قۇپياسى اشىلعانداي بولادى. كۇردەلى وزگەرىستەر مەن قايشىلىقتار ورىن العان، بۇرىنعى  قۇندىلىقتار مەن قوعامدىق قۇرىلىمدار قۇلاپ جاڭا ءتارتىپ اياعىنان تىك تۇرا الماي شاتقاياقتاعان ساتىندە  دۇنيەگە كەلگەن، سول كەزەڭنىڭ اۋىرتپاشىلىعىن ارقالاپ ءجۇرىپ كەمەلدەنىپ وسكەن، حاكىم دارەجەسىنە كوتەرىلىپ حالىقتىڭ ماڭدايالدى ۇلىنا اينالعان اباي قۇنانباي ۇلى شىنىمەن دە رۋحاني قازىعىن اينىماي تاۋىپ، ءوز جولىنىڭ جاۋھارىن جازىپ كەتىپتى.

گ.ا.كولپاكوۆسكي ايتقان «ستارىە نراۆستۆەننىە ۋستوي نارودنوي جيزني»، ياعني،  حالىق ءومىرىنىڭ كونە قۇندىلىق نەگىزدەرى دەگەنى نە ەدى؟ يسلامنىڭ تاعى ءبىر قۇندىلىقتارىن قىرعا الىپ كەلگەن كىمدەر ەدى؟ دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن دا قاراستىرۋىمىز كەرەك.

جالپى بۇگىنگى قازاق دەپ كەڭ ولكەنى جايلاپ وتىرعان ەلدە يسلام تاريحىنىڭ وزىندىك تاريحى مەن ءداستۇرى بار. تاريحشى تۇرسىنحان زاكەن ۇلى «749-جىلى ورتا ازيادا ارابتاردىڭ ومەيا حاندىعى قۇلاپ، ونىڭ ورنىنا جاڭادان ابباسيدتەر حاندىعى قۇرىلدى. بۇل حاندىق ورتا ازيانىڭ وڭتۇستىك بولىگىن تەزدەتىپ ءوز ىقپالىنا الۋعا ۇمتىلدى. ارابتاردىڭ بۇلايشا كۇشەيۋى بۇل ايماقتا ەكىنشى تۇركى قاعاناتىنىڭ ىقپالىنىڭ جوعالۋىنا بايلانىستى بولدى. 745 جىلى ەكىنشى تۇركى قاعاناتى قۇلاعاننان كەيىن، اشىنا تۇرىكتەرىنىڭ بۇل جەرلەرگە ورناتقان باقىلاۋى جويىلدى. وسى ءساتتى پايدالانىپ ايماقتا ءوز ۇستەمدىگىن ورناتۋدى كوزدەگەن اراب، ءتۇبىت (تيبەت) جانە تاڭ جاۋلاۋشىلارى ءبىر-بىرىمەن باسەكەلەسە،  جانتالاسا قيمىلدادى» دەپ ەرتە تاريحتان حاباردار ەتەدى.

قازاق ساحاراسىنا يسلام وسى ارابتاردىڭ تۇركى قاعاناتىمەن بىرلەسە وتىرىپ، تاڭ يمپەرياسىن جەڭگەننەن كەيىن كەلدى.  ءدىن ەسىگىن اشا كەلگەن بابتاردىڭ ىقپالىمەن يسلام وركەنيەتى وركەندەپ، ورتا عاسىردا ياسساۋي، باقىرعاني سەكىلدى سوپىلاردىڭ جاڭا دەمىمەن گۇلدەنىپ، قازاقتىڭ حاندىق  قۇرىلىمىندا ايتۋلى ورىندى الدى. سول ءدىن تۇتاستىعىن ايتقان قۇنانبايدىڭ مەككەگە قاجىلىققا بارعانىنداعى  ءسوزى كوپ ايتىلادى. ول  ءماشھۇر-ءجۇسىپتىڭ 1928 جىلعى جازباسىنان بىزگە جەتتى. ء«بىز ماسكۇپ-ساسكۇبىڭدى دە بىلمەيمىز، بۇقار ءتىل-سۇقاردىكىن دە بىلمەيمىز، ءتىرىمىزدىڭ بيلىگى الديار ۇراندى تورەدە، ءولىمىزدىڭ بيلىگى الدا ۇراندى قوجادا، جايىلۋى مال سىقىلدى، جۋساۋى اڭ سىقىلدى بەتىمەن وسكەن قازاق دەگەن جۇرت بولامىز – دەپتى. «قازاق دەگەندە جۇرت بولادى ەكەن-اۋ!» دەپ اڭ-تاڭ قالىسىپتى. تاريح اقتارىپ، شەجىرە قاراتىپتى، تابا الماپتى. كوپتە نە جوق، ءبىر بۋرىل باس سويلەپتى: – «بۇل تاريح تابىلسا، باعدات شاريفتە يمام اعزام كىتاپحاناسى دەگەن ءۇي بار، جاۋ تالاماعان، ەشقايدا شاشىلىپ بىتىراماعان، تابىلسا، سونان تابىلادى» دەگەن سوڭ باعدات شاريفكە جەلمايا مىنگىزىپ، كىسى جىبەرىپتى. بۇلار ءوز ورتاسىنان كىشى جۇزدە دوسجان حالفەنى جىبەرىپتى.بارعان كىسىلەر: – «تابىلدى، قازاق دەگەن جۇرت انەس ساقابادان ءوسىپ-ءونىپ، وربىگەن ەكەن» دەپ نۇسقا كوشىرىپ الىپ كەلىپ، سونان كەيىن بۇل ءجۇز جيىرما كىسى ورتاسىنان راسحوت شىعارىپ، «قازاق تاكيەسى» دەگەن تاكيە سالدىرىپ، ول ءۇيدى قۇنانباي اتىنا جازدىرىپ، «مۇنان بىلاي قازاقتان كەلگەن قاجى وسىندا تۇسەتۇعىن بولسىن» دەپ سونان بىلاي قازاق تا ەل-جۇرت ەكەندىگى، پۇسىرمان ەكەندىگى ايگىلەنگەن».

قازاق جەرىنە يسلام اشا كەلگەندەردى قازاقتار، ارابشا ەسىك دەگەن ماعىنا بەرەتىن بابتار دەپ اتادى، كەسەنەلەرى قاراتاۋدا تۇر. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءولىسىنىڭ بيىلىگى قولىندا بولعان قوجالاردىڭ دەنى وسى وڭىردە، تۇركىستان مەن سىر بويىندا جاساعان. ولاردىڭ توبىقتىنىڭ ورتاسىنا قالاي كەلگەنى تۋرالى ءبىر جاقتى مالىمەت جوق.

مارقۇم بەكەن يساباەۆ شەجىرەشىنىڭ ايتۋىنشا: ء«بىزدىڭ ۇلكەندەردە قوجا اتالارىنا كەڭگىرباي بي: - مەنىڭ ەلىم نادان. ساقال-مۇرتىن باسا بەرمەيدى. كيىمدى ولپى-سولپى كيەدى. ارام ءولىپ قالعان مالدى «سەنىڭ ولگەنىڭ جاڭا، مەنىڭ كورگەنىم جاڭا» - دەپ، جەي بەرەدى. مالدىڭ باۋىزداعان قانىن دا قۋىرىپ جەيدى. ءسىز بىزگە ۇستاز بولىڭىز، ءبىز ءمۇريدىڭىز بولايىق!»- دەپ ەرتىپ كەلىپ، قوجالار سودان قالىپتى دەگەن ءسوز بار. بىرەۋلەر بەردىحان قوجاعا بۇل ءسوزدى قۇنانباي ايتىپ، تۇركىستاننان قوجانى سول كىسى اكەلدى» دەيدى. ەندى ءبىر دەرەككوزىندە «شىڭعىستاۋعا قوجالاردى كەڭگىرباي بي اكەلدى دەگەن نۇسقانى» ايتادى. وعان دالەل كەلتىرىپ، توبىقتىلار – مۇسىلمان دىنىنە انەت باباڭنان باستاپ ايرىقشا بوي ۇرعان جۇرت. سوندىقتان دا توبىقتى باسشىلارى قارامەندە، كەڭگىرباي - تورەدەن ابىلايعا بەيىم، قوجالاردا باقشايىستى ءپىر تۇتقان». قاراتاۋلىق قوجالاردى اقتايلاق ءبيدىڭ الىپ كەلگەنى دە ايتىلادى.

م.اۋەزوۆتىڭ ءوزى تۋرالى جازعان ەستەلىگىندە «توبىقتى ءىشى ەرتەدەن سونشالىق ءدىندار، سونشالىق نادان دا ەل بولماعان سياقتى. Ӏشىنەن قۇنانباي، اباي سياقتى كىسىلەر شىققان سوڭ بوس فاناتيزم، قاراڭعى نانىم ازايىپ اقىلعا بوي ۇرعىش، كوزى اشىقتاۋ ەل سياقتى بولعانعا ۇقسايدى. سوندىقتان بۇل ەلدەگى قوجا دا، كوپتىڭ اۋقىمىنا ءتۇسىپ، بۇرىنعى اتا كاسىبىنەن جاڭىلىپ كەتكەن سياقتى. مەنىڭ ۇلكەن اكەم 1918 جىلى ءوتتى. ءوز اكەم 1909 جىلى ءوتىپ ەدى. بۇلاردىڭ ىشىندە قايسىسىندا دا دىندارلىق، سوپىلىق سياقتى ەرەكشە بەلگىسى جوق، قايتا ءار نارسەگە اباي ۇلگىسىمەن، اقىلىمەن قاراۋعا تىرىسۋشى ەدى. ابايدىڭ سوندايلىق ۇستازدىق، ۇگىتشىلىك اسەرىن مەن كىشكەنتاي بالا كەزىمنەن ءوز اكەلەرىمنىڭ قالپىنان دا انىق كورۋىمە بولۋشى ەدى» دەپ جازادى.  دەگەنمەن، سار دالانىڭ كونەسىن، اباي زامانىنىڭ  سارقىنشاعىن كورىپ قالعان جازۋشى: «وسى كۇنى كوپ جۇرتتىڭ قولجاۋلىق قىلىپ جۇرگەن «قوجالىعىن» مەن ون جاستىڭ شاماسىنا كەلگەنىمدە عانا كوردىم. ءبىر جىلى كۇزدى كۇنى اۋىلىمىزعا ءبىزدىڭ قوجالاردىڭ سىبان ىشىندەگى ءبىر اعايىندارى ەكى قوجا كەلەدى. ءبىرى اكەسى، ءبىرى بالاسى ەدى. بۇلار كەلگەننەن-اق اۋىلىمىزعا ءبىر سۋىق جات ءتارتىپ الا كەلگەندەي بولدى. ءبىزدى ولاردىڭ ۇستىنە ىلعي تاعزىممەن سالەم بەرگىزىپ كىرگىزىپ، جالاڭ اياق كىرگىزبەي، كەمپىر-شەشەمىز باتاسىن ال دەپ، الدارىندا بولىمسىز قىزمەت ىستەتىپ، سولار كەتكەندە قارا قازاق بولىپ كەتكەن ءبىز سياقتى بەيباستىق بالالارى ءۇشىن قىسىلعانداي بولىپ ءجۇردى. بالا كۇنىمدە ءوز اۋىلىمىزعا كەلىپ كەتىپ جاتاتىن قوناقتاردىڭ ىشىندە سولارداي اۋىر كورىنگەن قوناق بولماعان سياقتى. بۇل ەكەۋى ناعىز قوجا سياقتى بولاتىن. باستارىندا سالدەلەرى بار. قايتا-قايتا ناماز وقيدى، نامازدى وتە ۇزاق وقيدى. اس ارتىنان ىلعي قۇران زۋلاتادى. ءبىز ەكى-ءۇش بالا، بۇلار وتىرعان جەرگە كوپ جولاعىمىز كەلمەي سىرعالاڭداپ جۇرسەك تە تاڭەرتەڭگى نامازدا قولدارىنا ۇزىن-ۇزىن تاسبيق الىپ «زىكىر» سالعان ۋاقىتتارىندا ىلعي ەسىكتەن قاراپ قاتتى قىزىق كورۋشى ەدىك. جات تا، قىزىق تا كورىنەتىن. سولاردان سوڭ تولىق قوجانى كورگەن ەمەسپىز»، دەپ جازادى.

بالا مۇحتاردىڭ ەسىندە قالعان بۇل مەزەت دالا يسلامىنىڭ ءبىر بەلگىسىنەن حابار بەرەدى. بالكىم، الدىڭعى تاراۋدا ايتىلعان، دىندەگى ءتۇرلى قىسىمداردان  كەيىن ەسكى بۇلاق سۋالىپ قالعان دا بولار، بىراق اباي دا ونىڭ اكەسى دە زامانىندا وسى قايناردان كەرەگىنشە سۋسىنداعانى انىق.  قالاي بولعاندا دا توبىقتى ەلىندە تۇراقتاپ قالعان قوجالاردىڭ ۇلكەن اتالىعى حازىرەت كامالاددين شايح-باقسايىس بابانىڭ ۇرپاقتارى. قوجالاردىڭ ناسابناماسى بويىنشا، (ونىڭ ءبىرى اۋەز اتاسىنىڭ قولىندا بولعانىن، كەيىنەن ونىڭ ورتەنىپ كەتكەنىن مۇحتار ومارحان ۇلى دا ءوز ءومىربايانىندا راستايدى) ول - سوپىلىق اعىمنىڭ ءىرى وكىلى. حازىرەت كامالاددين شايحتىڭ داڭقى «باقسايىس اۋليە» دەگەن اتپەن قازاق اراسىنا عانا ەمەس، بۇكىل ورتالىق ازياعا كەڭىنەن جايىلدى. قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ قوجا ناسىلىنەن، ونىڭ ىشىندە ءدال وسى باقسايىس تابىنان شىققانىن جازادى بەلگىلى عالىم، ءارى قوعام قايراتكەرى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد. .

دەگەنمەن، بۇل قاراتاۋلىق قوجالاردىڭ ىقپالى كەم بولدى دەگەن ءسوز ەمەس. تاتارلانۋ مەن شوقىندىرۋ ساياساتىنىڭ اراسىندا قىستىرىلا ءجۇرىپ،  شاما-شارقىنشا قازاقتىڭ ءولىسىنىڭ دە ءتىرىسىنىڭ دە مۇسىلمان جولىمەن جۇرۋىنە اتسالىسقانىن جوققا شىعارا المايمىز. ولاردى يسلام تاريحىنان ىزدەگەندە، الدىمىزدان ياسساۋي، سوپى اللايار، باقىرعاني دەگەن ەسىمدەر شىعادى.

راس، بۇلار سوپىلىق ءىلىمىنىڭ «اريفتەرى» (ويشىلدارى) ەدى. ورتا عاسىردان بەرى كەلە جاتقان تۇركىستان ولكەسىنىڭ اسىل ءدىلى، اق جولى ەدى. وزبەك شىعىستانۋشىسى باحتيار بابادجانوۆتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك: «تاريحي قالىپتاسقان جاعداي سولاي بولىپ، بۇل وڭىردە سوپىلار جەرگىلىكتى حالىقتى يسلامداندىرۋدىڭ كۇردەلى دە، كوپ عاسىرلىق پروتسەسىنىڭ يدەولوگتارى  ميسسياسىن موينىنا الدى، سودان سوڭ ايماق حالقىنىڭ كوپشىلىگى ءۇشىن، اسىرەسە قاراپايىم ادامدار ءۇشىن مۇسىلمان زاڭدارى مەن راسىمدەرىنىڭ نەگىزگى ناسيحاتشىسى مەن اۋدارماشىسى بولدى، ولاردىڭ اراسىندا سوپىلىق شەيح ارقاشان ەڭ قۇرمەتتى تۇلعا بولىپ قالا بەردى. ورىس وتارشىلدىعى جىلدارىندا سوپىلىق شەيحتار بىرنەشە رەت عازاۋات تۋىنىڭ استىندا (سەنىم ءۇشىن كۇرەس) وتكەن وتارشىلدىققا قارسى كۇرەستىڭ يدەولوگتارى مەن ۋاعىزشىلارىنا اينالدى». (اۋدارىپ، استىن سىزعان ءبىز ا.ك.)

بۇل جاعداي مۇحتار اۋەزوۆ ءومىر سۇرگەن سوۆەت زامانىندا دا ورىن الادى. العاشقى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەر، كەڭەسكە قارسى قوزعالىستاردىڭ باسىندا ءدىن باسشىلارى يشاندار ءجۇردى. بۇل سوپىلىق قۇرىلىممەن ء«مۇرشيد-مۋريد» (ۇستاز-شاكىرت) بولىپ قالىپتاسقان ۇيىم ەدى. سول سەبەپتى دە پاتشا ۇكىمەتى كەزىندە دە، سوۆەت ۇكىمەتىن ورناتۋدا دا سوققى الدىمەن ءدىن باسىلارىنا باعىشتالدى. ەگەر مۇحتار ومارحان ۇلى وتارشىلدارعا قىرىن كەلىپ تۇرعان ەسكىلىك جولدان سانالى تۇردە باس تارتپاسا، ابايدىڭ مۇراسىن دا ءوزىنىڭ باسىن دا قاتەرگە تىگەرىن ءبىلىپ ايتىپ وتىرعانىن ءتۇسىنۋىمىز قاجەت.

بۇل دەگەنىمىز  ابايدىڭ سوپىلىق ىلىممەن حابارى بولمادى دەگەن ءسوز ەمەس. بۇگىنگى قارا سوزدەرى دەپ ايتىلىپ جۇرگەن ەڭبەگىنىڭ ءوزى ءۇش كىتاپتان - «كيتابين احيلى» («عاقليا»اقىل كىتابى)، «كيتاپ تاسديق» (يمان كىتابى)، ناسيحات، سوكرات حاكىمنىڭ كىتابى دەپ اتالاتىن ءۇش بولىمنەن تۇرادى. ونى كەزىندە باسپاعا بەرۋشىلەر زامان اعىمىنا قاراي ابايدىڭ قارا سوزدەرى دەپ جالپىلاما اتپەن جاريالاپ جىبەرگەن. ول تۋرالى ايتقان شىعىستانۋشى عالىم ءتورالى قىدىر اباي قولجازبالارىنىڭ تەكستولوگياسىن زەرتتەپ، ونىڭ شىعىستىق بەلگىلەرىن تانۋدا ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى. بۇل ەڭبەكتەر ابايدىڭ حاكىمدىگىنەن، «جۇرەگىنىڭ پەرزەنتلەرى» حالقىنا قالدىرعان ويشىلدىڭ وسيەتى دەپ ۇعىنۋىمىز ءتيىس.

                                      ***

قالاي دەسەك تە، ابايدىڭ شىعىسىن قانشالىقتى زەرتتەۋگە تالپىنساق تا، ونى اقىن شىعارمالارى تۇرعىسىندا تالداۋدىڭ ورنىنا كەمەڭگەردىڭ ءوزى قاي ءدىندى ۇستاندى دەگەن سۇراقتىڭ توڭىرەگىندە اينالسوقتاۋىمىزدىڭ سەبەبى بار. مۇنداي ىقىلاس ەلىمىز ەگەمەندىك الىپ، اتەيستىك سانادان ارىلىپ، ءوز دىلىمىزگە قايتا ورالۋ نيەتىنەن تۋىنداپ وتىر. بىزدىڭشە الداعى ۋاقىتتا ابايدىڭ شىعىسىنا، كەمەلدەنگەن كەزىندە جازعان جىرلارىنا، ارتىندا قالدىرعان قارا سوزدەرىنە قاراپ-اق، ونىڭ سوپىلىقتان الىس جۇرمەگەنىنە توقتاساق كەرەك-ءتى.

سوپىلىق دۇنيەتانىم اباي پوەزياسىنىڭ قيان شىڭىنىڭ ۇشار باسى. ەندىگى جەردە ابايدىڭ بيىگىنەن كولەڭكە ىزدەمەي، ونىڭ «شىعىسىن» تۇسىنەتىن، سول شىڭنىڭ اسقارىن سەزىنەتىن وقىرمانداردى تاربيەلەگەن ءجون بولار. ابايدىڭ شىعىسى سوندا عانا اشىلا تۇسەدى. ونى تانۋ ءۇشىن اۋەلى يسلامنىڭ جاۋھارى – سوپىلىقتى، سول ارقىلى مىنا جاراتىلىستى سوپىلارشا تۇسىنۋگە تەرەڭدەي باستايمىز. سوندا عانا ابايمەن ۇندەسىپ، ول ايتقان ءار ءسوزدىڭ ماعىناسىنا ءۇڭىلىپ، قابىلداي الامىز.

مىسالى ءۇشىن، ابايدىڭ «ماحابباتسىز دۇنيە بوس» دەگەن جولداعى «بوس» بىردە «دوس» بولىپ ايتىلىپ بۇگىنگى كۇنگە  جەتتى. ءبىر ءارىپ، سوپىشا ايتقاندا ء«حال» دەگەنىنەن حابار بەرىپ تۇر. سوپىشا قاراساڭىز، «دوس»، ماتەريالدىق دۇنيەاۋي كوزقاراسپەن الساڭىز، «بوس». اباي قايسىسىن مەڭزەدى ەكەن دەگەن وي تەرەڭدىكتىڭ تۇبىنە جەتكىزبەيدى، سوندىقتان دا وقىرمان ونى ءوز جۇرەگىمەن قابىلداپ، كوكىرەگىمەن  توقۋى ءتيىس.

جاراتۋشىعا دەگەن ماحابباتىن جىرلاعان، اللانىڭ ديدارىنا عاشىق بولعانداردىڭ ءىزى بىزدەردى سوپىلىق تاريحاتىنا باستايدى.

مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى سوپىلىق ءىلىم نەگىزىندەگى دۇنيەتانىم تۇركىستان ولكەسىندە ءىح-ءحىىى عاسىرلار ارالىعىندا جاندانىپ، كەڭ ءورىس الا باستاعانىن ايتادى. عالىم ءناسافيدىڭ «قوجا احمەت ياساۋي» ەڭبەگىن مىسالعا الىپ «...سوپىلىق اعىم، داۋرىشتەر پايعامبارلار زامانىندا-اق ومىرگە كەلگەن» دەگەن پىكىردى العا تارتادى. ءسۋفيزمنىڭ قالاي پايدا بولىپ، يسلام الەمىنە تارالا باستاۋىن عاسىرلارمەن جىكتەپ تالداعان، يراندىق لينگۆيست، تەگەران ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى الي اكبار دەححودا، (1879-1959) يسلام تۋىن جەلبىرەتكەن پايعامبارىمىز (س.ع.س) داۋىرىندەگى يسلام ءدىنىنىڭ شىراعى جانعان العاشقى جىلدارىندا سوپىلىق تۋرالى ءسوز دە بولماعانىن ايتادى. راسىندا دا ودان كەيىنگى بيلىك قۇرعان ساحابالار ءابۋ-باكىر مەن ومار كەزەڭىندە يسلام شەكاراسىن كەڭەيتىپ، جورىقتارمەن وتكەن جىلدارى ءدىن تۋرالى باسقا پىكىر بولۋى مۇمكىن ەمەس-ءتى. ودان كەيىنگى ءتورتىنشى حاليف وسمان ءابۋ ءتالىب كەزىندە ءتۇرلى ءدىني يدەيالاردى دامىتۋعا مۇمكىندىك اشىلعان زامان تۋادى دەيدى. يسلامنىڭ العاشقى عاسىرىندا مۇسىلماندار اراسىندا ايتارلىقتاي پىكىر الشاقتىعى بولماعانىن تىلگە تيەك ەتكەن  الي اكبار دەححودا ءوز ەڭبەگىندە مىنانى ايتادى: «سوپىلار  قۇران اياتتارىن جانە اللانىڭ ەلشىسى (س.ع.س)  تۋرالى اڭگىمەلەردى تولىق زەرتتەپ، دۇعالاردى ۇزدىكسىز وقىپ، اللانىڭ اتىن حورمەن قايتالاۋ ارقىلى جاراتۋشىنىڭ ىقىلاسىنا بولەنۋ ءۇشىن جالعىز ءومىر ءسۇرۋ سالتىن تاڭدادى. سوپىلار مەن باسقا مۇسلىمدەردىڭ  اراسىندا ءبىر عانا ايىرماشىلىق بولدى، سوپىلار كەيبىر يدەيالارعا كوبىرەك ءمان بەردى، مىسالى زىكىرگە (ياعني حورمەن "اللادان باسقا قۇداي جوق" دەگەن ءسوزدى ۇزدىكسىز ايتۋعا) جانە بۇل ولار ءۇشىن مىندەتتى تۇردە دۇعا ەتۋدەن كەم ەمەس سالت ەدى; ولار سونداي-اق ۇمىتكە ( تول ) جانە اللاعا ءۇمىت ارتۋعا زور ءمان بەردى، سوندىقتان تاماق تابۋ مەن اۋرۋعا قارسى ءدارى-دارمەك ىزدەۋگە كۇش سالۋدى  اللانىڭ ۇمىتىنە قايشى كەلەدى دەپ ەسەپتەدى» (استىن سىزعان ءبىز ا.ك).

ماقالامىزدا سوپىلىقتىڭ دامۋ تاريحىن تۇگەلىمەن تالداۋدى ماقسات ەتپەدىك، ول تۋرالى تريمينگەم دج. س. «سۋفيسكيە وردەنى ۆ يسلامە». م.، 1989، س. 17-36; 114-129) كىتابىنان، «سۋفيزم ۆ كونتەكستە مۋسۋلمانسكوي كۋلتۋرى» ( 1990 گ، م.: ناۋكا. گلاۆنايا رەداكتسيا ۆوستوچنوي ليتەراتۋرى، 1989) جيناعىنان تانىستىق.  بەرتىندە جارىق كورگەن قازاق عالىمدارى  دوساي كەنجەتاي مەن نازيرا نۇرتازينا ەڭبەكتەرىندە دە بۇل ماسەلە جان-جاقتى  تالدانعان. بۇل ەڭبەكتەردىڭ ماڭىزدىلىعى سول سوپىلىق اعىم تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى ءتۇسىندىرىلىپ، ونىڭ پايدا بولۋىنان باستاپ ءىلىمدى الىپ كەلگەن العاشقى سوپىلاردىڭ مۇراسى تۋرالى جاقسى ايتىلادى. ءVىى عاسىرلارداعى ءىلىمنىڭ دامۋىنداعى كۇردەلى بەلەستى تريمينگەم دج. س. «سۋفيسكيە وردەنى ۆ يسلامە» دەگەن ماقالاسىندا كەڭىرەك تۇسىندىرەدى. وسى كەزەڭدە حاناكالار اشىلىپ، ول قوعامنىڭ ماڭىزدى ورتالىعىنا اينالادى،  «شەيح – مۋرشيد» بەدەلى ارتىپ، الدىڭعىلارى مەملەكەتتىك قىزمەت ەسەبىندە ءجۇرىپ، قوعامنىڭ سىيلى ادامدارىنا اينالعانىن بىلەمىز.

تاقىرىبىمىزدان تىم الىستاپ كەتپەۋ ءۇشىن، الي اكبار دەححودانىڭ  زەرتتەۋىندەگى مىنا دەرەكتەرىنە نازار اۋدارالىق. ول، حيجرانىڭ V عاسىرىنداعى سوپىلىق اعىمنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن بايانداي كەلە بىلاي دەپ جازادى:  «حيجرا بويىنشا V عاسىردا سوپىلىق يدەيالاردىڭ پوەزياعا ەنۋى باستالدى جانە ول كۇن سايىن كۇشەيە ءتۇسىپ، سوندىقتان دا، حيجرا بويىنشا ءVى-ءVىىى عاسىرلاردا سوپىلىقپەن اۋەستەنبەگەن اقىندى وتە سيرەك كەزدەستىرۋگە بولادى» (استىن سىزعان ءبىز ا.ك)

وسى عاسىرلاردا جاس اباي ارۋاعىنان مەدەت سۇراپ، اتتارىن تىزبەلەپ ايتقان شايىرلار ولەڭ جازۋ ولشەمىمەن پايدا بولىپ،  وزدەرىنەن كەيىن سان عاسىردا، ادامزاتتىڭ ءار تىلىندە نازيرالاپ ناسيحاتتالاتىن مول مۇراسىن قالدىرادى.

«يسلامدىق شىعىستىڭ ادەبيەتىندە، اسىرەسە اراب پەن پارسى ادەبيەتىندە ءدىن فيلوسوفياسى بىرقىدىرۋ ورىن الادى. ابۋعالي-سينا، يمام عازالي، يمام فارابي، يبن-عاربي، يبن-ءتايميا سياقتى مۇسىلمان عالىمدارى يسلام ءدىنىنىڭ فيلوسوفياسى تۋرالى ءبىرسىپىرا كىتاپتار جازعان. XIX عاسىردا روسسياداعى مۇسىلماندار اراسىنان شىققان شاھابۋددين مارجاني دا ءدىن فيلوسوفياسىمەن شۇعىلدانعان. اباي وسىلاردىڭ ءبارىن وقىعان دا جانە جاقسى تۇسىنگەن. اراب پەن پارسى ءتىلىن جاقسى بىلگەندىگى جانە سول تىلدەردە جازىلعان يسلام ءدىنىنىڭ تەورياسى جانە پراكتيكاسى تۋرالى كىتاپتاردى وقىعانى ابايدىڭ شىعارمالارىنان كورىنىپ قالىپ وتىرادى» دەپ ءسابيت مۇقانوۆ تا ايتقان.

فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دوساي كەنجەتاي، «اباي مۇراسى – قازاق ءدىني تانىمىنىڭ ايناسى» دەگەن ماقالاسىندا اباي دۇنيەتانىمىن قازاق مۇسىلماندىق تۇسىنىگىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن بولمىسىن كەسكىندەيتىن كورسەتكىش رەتىندە باعالايدى:  «ول – يسلام ءدىنى جولىندا تازا يماندىلىقتى ۋاعىزداعان حاكىم. ال جالپى تۇركى الەمى سەكىلدى قازاق مۇسىلماندىعىنىڭ ەرەكشەلىگى سوپىلىق دۇنيەتانىم بولاتىن. بىراق اباي تاريقات جولىنا تۇسكەن سۋفي ەمەس، ول – سوپىلىق دۇنيەتانىمدىق ويلاۋ جۇيەسى ارقىلى ءوز قوعامىن باقىتقا جەتكىزۋ جولىن ىزدەگەن، حالقىنا ءجون كورسەتكەن دانا، حاكىم».

عالىمنىڭ ايتقانىنا الىپ قوسارىمىز وسى ءىلىمدى سارالاي وتىرىپ،  اقىن ونى تۇيسىگىنە ءىلدى، ءوز دۇنيەتانىمىمەن قورىتىپ ونى «ابايشا»  جىرلادى.   بىزدىڭشە، بۇل ۇستانىم اباي ومىرىنە نەگىز بولدى.  ونىڭ ءبىر دالەلى كاكىم ىسقاق ۇلىنىڭ مىنا سوزدەرى: «اسىرەسە، ىحتيحادقا بەك ماحكام ەدى. نە ءىس قىلسا دا، نە ناسيحات ايتسا دا، مىناۋ - قۇدايشىلىققا ءجون، بۇيتسە - ادامدىققا ءجون دەۋشى ەدى»

«عيباداتتىڭ ەڭ ۇلكەنى: كوڭىلدىڭ تازالىعى، ادام بالاسىنا جانى اشىرلىق» دەپ، سىرتىمەن سوپىسىنىپ، تاقۋاسىنعان كىسىنى قاتتى ۇناتپاۋشى ەدى. «مۇنداي ادامدار حالىق ءۇشىن عيبادات قىلادى، حاقلىقپەن، شىن كوكىرەگى ەمەس، قارا جۇرتقا قۇرمەتتى بولماقتان باسقاسى جوق»، - دەپ ەسكە الادى كاكىم ىسقاق ۇلى.

حاكىم 38-ءشى سوزىندە، سوپىلاردى دا سىنايدى. «بۇل زاماننىڭ مولدالارى حاكىم اتىنا دۇشپان بولادى. بۇلارى بىلىمسىزدىك، بالكي، بۇزىق فيعىل، ءال-ينسان عاددۋ ءلاما جاھيلگا حيساپ. ولاردىڭ شاكىرتتەرىنىڭ كوبى ءبىراز عاراپ-پارسىدان ءتىل ۇيرەنسە، ءبىرلى-جارىم بولىمسىز ءسوز باحاس ۇيرەنسە، سوعان ءماز بولىپ، وزىنە وزگەشەلىك بەرەمىن دەپ اۋرە بولىپ، جۇرتقا پايداسى تيمەك تۇگىل، ءتۇرلى-ءتۇرلى زارارلار حاسيل قىلادى «ھاي-ھوي!» مەنەن، ماقتانمەنەن قاۋىمدى اداستىرىپ بىتىرەدى. بۇلاردىڭ كوبى انشەيىن ءجاھيل تۇگىل، ءجاھيلالار كىبىك تالاپ بولسا، قايدا حاق سوزدەر كەلسە، قازىر نىساپقا قايتسىن ءھام عيبراتتانسىن. راس سوزگە ور قازىپ، تور جاساماق نە دەگەن نىساپ، قۇر وزىمشىلدىك ءھام ءار وزىمشىلدىك - ادام بالاسىن بۇزاتىن فيعىل. راستىڭ ءبىر اتى - حاق، حاقتىڭ ءبىر اتى - اللا، بۇعان قارسى قارۋلاسقانشا، مۇنى ۇعىپ، عادالاتپەن تاپتەشتەۋگە كەرەك».

وسىنداي ويىنىڭ باسىندا: «قيانات – حاقيقات پەن راستىقتىڭ دۇشپانى. دۇشپانى ارقىلى شاقىرتقانعا دوس كەلە مە؟ كوڭىلدە وزگە ماحاببات تۇرعاندا، حاقلىقتى تاپپايدى. ادامنىڭ عىلىمى، ءبىلىمى حاقيقاتقا، راستىققا قۇمار بولىپ، ءار نارسەنىڭ ءتۇبىن، حيكمەتىن بىلمەككە ىنتىقتىقپەنەن تابىلادى. ول - اللانىڭ عىلىمى ەمەس، ءھاممانى بىلەتۇعىن عىلىمعا ىنتىقتىق، ءوزى دە ادامعا وزىندىك عىلىم بەرەدى. ونىڭ ءۇشىن ول اللانىڭ وزىنە عاشىقتىق. عىلىم - اللانىڭ ءبىر سيپاتى، ول – حاقيقات، وعان عاشىقتىق ءوزى دە حاقلىق ءھام ادامدىق ءدۇر. بولماسا مال تاپپاق، ماقتان تاپپاق، عيززات-قۇرمەت تاپپاق سەكىلدى نارسەلەردىڭ ماحابباتىمەن عىلىم-ءبىلىمنىڭ حاقيقاتى تابىلمايدى»، دەپ تولعانادى. اقىننىڭ ءسوزىن تىڭداي وتىرىپ، «عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ» اينالاسىنان وريفتەردىڭ (عۇلامالار) ىلىمىنە باستايتىن جولدى ىزدەدى مە دەپ تە قالامىز. ويىمىزعا:

ويعا ءتۇستىم، تولعاندىم،
ءوز ءمىنىمدى قولعا الدىم.
مىنەزىمە كوز سالدىم،
تەكسەرۋگە ويلاندىم.
وزىمە ءوزىم جاقپادىم،
ەندى قايدا سىيا الدىم؟
قالاپ العان كوپ مىنەز،
قالايشا قىلىپ تىيا الدىم؟
بويداعى ءمىندى ساناسام،
تاۋ تاسىنان از ەمەس.
جۇرەگىمدى بايقاسام،
ينەدەيىن تازا ەمەس.
ارشىپ الىپ تاستاۋعا،
اپانداعى ساز ەمەس.
ءبارى بولدى وزىمنەن،
ءتاڭىرىم سالعان ناز ەمەس...» ولەڭى تۇسەدى.

وسى رەتتە سوپىلىقتىڭ ءىرى تۇلعالارى، ۇلى عۇلاما جۋنايد باعداديدان  جەتكەن مىنا ءتامسىل ەسكە تۇسەدى. ودان «اللاعا جەتۋ قانشا جەر؟» دەپ سۇراعاندا، «ەكى قادام، ءبىرىنشىسى وزىڭنەن ءوتۋىڭ، ەكىنشىسى اللاعا جەتۋىڭ» دەگەن ەكەن. جۇزدەگەن عاسىر بۇرىن سالىنعان، گۇلدەنىپ-كۇيرەگەن كەزەڭنەن دە وتكەن، سوندا دا ساۋلەسىن شاشىپ ءىلىمى قازاق ساحاراسىنا دا جەتكەن سوپىلىققا باستايتىن بۇل قوس قادامنىڭ بىرىنەن ابايدىڭ اتتاماعانى  انىق. اقىننىڭ قايشىلىقتى  سوزدەرىنىڭ ءبىرى  38-ءشى ءسوزى ابايدىڭ ورتا جولدا، تاڭداۋ جاساي الماي  ابدىراعان حالىنەن تۋىنداعان دەۋگە بولادى. ولاي دەۋىمىزگە نەگىز بار. ونى  دوساي كەنجەتاي بولسا، «ابايدىڭ داۋىرىندە سوپىلىق جول ابدەن توزىعى جەتىپ، ءوزىنىڭ تازا رۋحىنان الىستاپ، كىم كورىنگەننىڭ قۇرالىنا اينالىپ، ءدىن قوعامدى ىدىراتۋدىڭ ساياساتىنا اينالعان بولاتىن» دەپ جازادى اتالمىش ماقالاسىندا.

ەندەشە وسى قالپىنداعى سوپىلىق جولدىڭ سارقىنشاعىن سىناۋعا ابايدىڭ دا قاقىسى بار. عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى «اقىن شىعارماشىلىعىندا، ونىڭ دۇنيەتانىمىندا ءسۋفيزمنىڭ بەلگىلى دارەجەدە بەلگى بەدەرلەرى بولعان با، نەمەسە وزىندىك سۋفيزم جونىندە پىكىر تانىمى بار ما» دەگەندە «سوپىلىق ادەبيەتتىڭ بەلگىسى مەن دۇنيەتانىمىنىڭ كورىنىستەرى دە بايقالاتىن تۇستارى بارشىلىق» دەپ جاۋاپ بەرەدى.

عالىم جاس كەزىندە جازعان ءۇش ولەڭىنە قوسا، 1902 جىلى كەمەلدەنگەن كەزىندە جازعان «اللانىڭ ءوزى دە راس،  ءسوزى دە راس» دەپ اتالاتىن اتاقتى ولەڭىندە كورىنىس بەرگەن ءۇش ءسۇيۋ نەمەس يماني گۇل ماسەلەسى كەزدەيسوق قۇبىلىس بولماسا كەرەك-ءتى» دەيدى.

وقىرماننىڭ ەسىنە سالا كەتەلىك:

«وسى ءۇش ءسۇيۋ بولادى يمانى گۇل،

يماننىڭ اسىلى ءۇش دەپ سەن تاحقيق ءبىل،

ويلان-داعى ۇشەۋىن تاراتىپ باق،

باستى بايلا جولىنا، مالىڭ تۇگىل...»ماقالادا عالىم ابايدىڭ سۋفيزمگە قارىم-قاتىناسىن كاميلي-ينساني، تولىق ادام جايلى وي تولعانىستارىمەن جاقىنداتادى. «يسلاميات الەمىندەگى  ء«ال-ينسا ال كاميل» ماسەلەسىن مورال فيلوسوفياسى نەگىزىندە قالىپتاستىرعان ءارى وسى ءىلىم سالاسىن عاسىرلار بويى ناسيحاتتاپ دامىتۋشىلار دا سوپىلىق ادەبيەت وكىلدەرى بولاتىن» دەيدى

ابايدىڭ شىعارماسىنان سوپى-شايىرلارىنىڭ ىزىنە تۇسكەندەر، مىندەتتى تۇردە  سول اقىننىڭ شىعارمالارىنان ۇلگى الدى دەپ ايتىپ جاتادى. ونىڭ سەبەبى دە بار. مۇحتار اۋەزوۆ كەزىندە «وعان تىلدەرى تۇسىنىكتى بولعان سوڭ نيزامي، ناۋاي كوپ اسەر ەتتى. … وزىنە ەڭ جاقىن ۇستاز ەتىپ كلاسسيك ناۋاي شىعارمالارىنان ۇلگى ىزدەيدى» دەگەن ءسوزىنىڭ ىقپالى دا بولۋى مۇمكىن.  الايدا اقىن  شىعارماشىلىعىن، ونىڭ اۋدارمالارىن وقي كەلە ابايدىڭ وزىندىك ءۇنى، ءوزى سالعان جولىمەن اسىل مۇراعا قوسقان ۇلەسى دە بارىن اڭعارامىز. مۇنداي ويدى نىقتاعان، پروفەسسور سەيىت قاسقاباسوۆتىڭ زەرتتەۋى ابايعا باسقا قىرمەن قاراپ، ونىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ  الەۋەتىن ءبىر داستانىنىڭ كولەمىندە زەرتتەپ باعاسىن بەرەدى.

«شىعىستا فيردوۋسي، نيزامي، دجامي،  ناۋاي: باتىستا لامپرەحت، لامبەرۋ،  بەرنە، شاتيلونسكي، شاميسسو: ال رەسەيدە  جۋكوۆسكي جىرلاعان  ەسكەندىر ابايدى دا  قىزىقتىرعان.  ءسويتىپ، ول «ەسكەندىر» پوەماسىن  جازىپ،  الەمدىك «ەسكەندىر-ناماعا» وزىندىك ۇلەسىن قوسقان». پروفەسسور اعامىز ەسكەندىردىڭ وبرازى مەن جىردىڭ سيۋجەتىنە قىسقاشا شولۋ جاساي كەلە، «ابايدىڭ «ەسكەندىر» پوەماسىنىڭ سيۋجەتتىك ءتۇپ-توركىنىن» تابادى دا، ابايدىڭ ناعىز ۇلىلارعا لايىق دياپازونىنا كوزى جەتكەنىن ايتادى. «ول ورتا عاسىرلارداعى  شىعىستىڭ دا، باتىستىڭ دا ۇلى كلاسسيكتەرىن  بىلۋمەن بىرگە  كونە  ءداۋىردىڭ جازبا ەسكەرتكىشتەرىن جانە جاڭا زامانداعى اسا كورنەكتى اقىن-جازۋشىلاردىڭ  تۆورچەستۆوسىن  بۇكىل بولمىسىن جاقسى تانىعان45» دەيدى اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ.

بۇل پىكىر بىزدەردى ابايدى سوپى-شايىرلار دۇنيەتانىمىنا  شەگەلەمەي، وزىندىك بيىگىن انىقتاۋعا، وزىندىك داۋىسىن ەستۋگە باعىتتايدى. دەسە دە، سوپى-شايىرلاردىڭ تابيعاتىمەن ءبىرتۋىس،  ۇندەس كەلەتىن تۇستارى باسىم. ولاردى ورتاق قازىققا بايلايتىن، جالپى ادامزاتتىق قۇندىلىق، تولىق ادام كەلبەتى، يماني گۇلمەن قاۋىشاتىن اللانى ءسۇيۋ، بارشا ادامزاتتى ۇلكەن جۇرەگىمەن باۋىرىنا باسۋ، ادىلەتتىلىكتى ءسۇيۋ. ابايدىڭ وسى ءبىر ادەمى ءسوزىن ەڭبەگىن اتاپ جازعان، يسلامتانۋشى قايرات جولدىباي ۇلى «شىندىعىندا، يمان اقيقاتى  وسى ءۇش ماحابباتتان تارايدى دەسەك، ارتىق ايتقاندىق ەمەس. كەيبىر عالىمداردىڭ اباي ولەڭدەرىن  قولجازبادان وقىعاندا  بۇل ءسوزدى «يماني گۇل» - «تولىق ادام» دەپ ترانسليتەراتسيالاعان دۇرىس» دەگەن پىكىرى دە وسىنى اڭعارتسا كەرەك. دەمەك، «يماني گۇل» بۇل كەمەل يمانعا ايتىلعان ءسوز.

راسىندا دا،

«اللا دەگەن ءسوز جەڭىل،

اللاعا اۋىز قول ەمەس.

ىنتالى جۇرەك، شىن كوڭىل،

وزگەسى حاققا  جول ەمەس» دەگەن  جولدارى كامىل يماننىڭ دا، سوپىلاردىڭ ماحابباتى دا اقىننىڭ ءوزىنىڭ داۋىسى دا ەستىلىپ تۇرعان جوق پا؟!

«باستى بايلا جولىنا، مالىڭ تۇگىل» دەگەن اقىن وسى جولدا ادامزاتتىڭ قادىرىن  كەتىرەتىن جامان ادەتتەردەن الاستاۋ، جاقسى مەن جاماننىڭ اراسىن كورسەتىپ، جاراتقاننىڭ تۋرا جولىنا باعىتتاۋ مىندەتىن ەرىكسىز موينىنا العان تۇلعا.

اباي بۇل جولعا ۇلكەن جۇرەكپەن عانا ەمەس جوعارى بىلىممەن كەلدى. ۇشقىر ويىمەن جالپى جاراتىلىستىڭ قۇپياسىن تانۋعا تالپىنعان جان، وسى الەمنىڭ ماعىناسى بولىپ تابىلاتىن، جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى جايدان ءجاي ناسيحاتتاماسى انىق. اتى اتاپ تۇرعانداي جالپىادامزاتتىڭ قۇندىلىقتار دەپ كەڭ ماعىناسىمەن العاندا بۇل ادامزات بالاسىنىڭ ءناسىلى مەن ۇلتىنا، الەۋمەتتىك جاعدايى مەن ساياسي-ءدىني ءتىپتى مادەنيەتىنە دە قاتىسى جوق، ۋاقىتپەن شەكتەسپەيتىن، تۇرعان جەرىمەن قاتىناسى دا از، ادامنىڭ جاسى مەن بىلىگىنە دە بايلانىستى ەمەس يگىلىكتەردى قامتيدى. سول سەبەپتى دە  جالپىادامزاتتىق  يگىلىك، قۇندىلىقتار بولىپ قالا بەرەتىنى سوندىقتان. ول اتاقتى سوكرات، اريستوتەلدەردەن باستاۋ العان. بەرتىندە قىتاي،  ەۋروپانىڭ عالىمدارى باس قاتىرىپ، سان مەن ساناتىن وزگەرتىپ، ءالى دە ءبىر ۇستانىمعا كەلمەگەنى بەلگىلى. ويتكەنى ادام بالاسىنىڭ سان قىرلى اسپەكتىلەرىن سانامالاي كەلە ورتاق تۇستارىن تابۋ، ءبىر توقتامعا كەلۋ ارينە كۇردەلى نارسە. بىزدەردە وسى سەبەپتى جالپىادامزاتتىڭ قۇندىلىقتاردى ءدىننىڭ ماڭگىلىك ساۋلەسىندە قاراپ، تالداعىمىز كەلدى.

يسلام الەمىندە وسكەن، مۇسىلمانشىلىقتى جاقسى مەڭگەرگەن ابايدىڭ باسقا دىندەرگە قاتىستى دۇنيەتانىمىن بىلمەك بولعانىمىزدا، ابايدىڭ تۋىسى مەن ءومىرى دەپ اتالعان، اباي ءومىربايانىنىڭ العاشقى نۇسقاسىنا (1927-1933) ۇڭىلەيىك.

اباي ءوز ءدىنىن ءوز سەنىمىن اداسپاي تاپقان اقىن. بىردە سەمەيگە كەلگەن ميسسيونەرمەن پىكىر الىسقان ابايدىڭ ءسوزى بىلايشا ءوربىپ: «سودان كەيىن اباي حريستيان ءدىنىنىڭ نانىمى بويىنشا ء«ۇش ءجۇزدى قۇداي»  ۇعىمعا قارسى داۋ ايتادى. «بىرلىگىنە ءۇش ءجۇزدى بولۋ سيا ما، سول ءۇش سيپات ءبىر جۇزىندە بولسا قۇدايلىعىنا كوپ بولا ما؟» دەسە كەرەك. وسى جيىندا سەمەيدىڭ كوپ پوپتارى ابايمەن داۋلاسپاق بولعان كەزىندە ميسسيونەر سەرگەي  «سەندەر قويىڭدار، ىبىرايىم قۇنانباەۆ سەندەردىڭ ءتىسىڭ باتاتىن كىسى ەمەس» دەگەن ەكەن.

بىزدەردىڭ جالپى ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردىڭ قاينار كوزى تۋرالى ايتقانىمىزدا، نەگە ارىدەن الىپ وتىرمىز؟ جوعارىدا ايتتىق، اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ ءناۋايدىڭ ەسكەندىر-ناماسى مەن اقىننىڭ ەسكەندىرىن، سونىمەن بىرگە سول كەزەڭدەگى قيسسالاردىڭ سيۋجەتتىك جەلىسىن سالىستىرا وتىرىپ، بىرىندە بار، بىرىندە جوق كومپەنەتتەردىڭ دەرەك كوزدەرىن سالىستىرعان. اقىرىندا «جوعارىدا ايتقان، ءۇشىنشى، ياعني جۇماققا تاپ بولىپ، سىيعا ادامنىڭ باس سۇيەگىن العان  ەسكەندىر تۋرالى باياندايتىن سيۋجەتتىڭ تاريحى قانداي دەگەن ساۋالعا كەلسەك، ول ەجەلگى  ءداۋىردىڭ  اسا  قۇندى ەسكرەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى - «تالمۋد» كىتابىنا اپارادى» دەگەن بايلام جاسايدى.

ارينە، ابايعا بۇل دۇنيەلەر ەۋروپا اۋدارماشىلارى ارقىلى جەتسە دە، ول ءوز دۇنيەتانىمى مەن تالعامىنا قاراي ءوزىنىڭ نۇسقاسىن الىپ شىققانىن تۇسىنەمىز.

اللانىڭ ءوزى دە راس، ءسوزى دە راس،

راس ءسوز ەشۋاقىتتا جالعان بولماس.

كوپ كىتاپ كەلدى اللادان، ونىڭ ءتورتى

اللانى تانىتۋعا ءسوز ايىرماس…

راسپەنەن تالاسپا ءمۇمين بولساڭ،

ويلا، ايتتىم، ادامدىق اتىن جويما!

ارينە، ءدىن ادامزاتتىڭ اسىل قازىناسى بولسا، سول قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋشى اقىن مەن ولەڭى بولۋى زاڭدى نارسە. ادامشىلىقتى جىرلاعان ابايعا دەيىن دە قازاق ادەبيەتىنىڭ تورىنەن ورىن العان جارقىن جۇلدىزدارى دا تالانتتى زامانداستارى دا بولدى.  سارالاپ كوز جۇگىرتسەك، قازاقتىڭ تاريحي ادەبيەتىنىڭ سارىنى  دا نەگىزىنەن ءدىني سارىنداعى ناسيحات، ناقىل سوزگە قۇرىلعانىن بايقايمىز ابايدىڭ دا ءوز ولەڭدەرىنىڭ دە التىن ارقاۋى وي تولعامدارى ناقىل سوزدەرگە قۇرالعان. قاجىم جۇماليەۆ ونى جاقسى تانىپ «اباي ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك ومىرىندەگى ءرولىن جاقسى ءتۇسىندى. ول ءوزىن ءوز كەزىنىڭ اقىنى عانا ەمەس، ۇستازى دەپ ءبىلدى. سوندىقتان ول ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنان، جۇرتىنىڭ بۇگىنگىسىنەن دە كەلەشەكتەگىسىنە دە ساباق بەرۋدى ادامدىق بورىشىم دەپ ۇقتى» دەپ جازادى.  ابايدى باسقالارىنان شوقتىعىن بيىكتەتىپ تۇراتىن وسى ۇستانىمى  دەۋگە بولادى. وسىنداي تەرەڭ ءبىلىم مەن اقىندىق بيىك تالعاممەن ادامزاتقا ورتاق قۇندىلىقتاردى ولەڭىنە ارقاۋ ەتىپ ونى ناسيحاتتاپ قانا قويمايدى، ولەڭىمەن حالقىنىڭ كوزىن اشىپ، تۇزەۋگە دەن قويۋى دەر ەدىك.  اباي ءوزى توقتاعان، يسلام دىنىندە اللانىڭ سيپاتىن قۇراننىڭ 112-ءشى ىقىلاس سۇرەسىندە بىلايشا بەرەدى: «اسا قامقور، ەرەكشە مەيىرىمدى اللانىڭ اتىمەن باستايمىن. (مۇحاممەد ع.س. ولارعا) ايت: ول اللا، بىرەۋ اق. اللا مۇڭسىز. ء(ار نارسە وعان مۇقتاج) ول تۋمادى دا، تۋىلمادى. ءارى وعان ەشكىم تەڭ ەمەس». ەگەر اللانىڭ 99 كوركەم ەسىمىنە كوز جىبەرسەك، وندا ادامزاتقا وسيەت ەتىلگەن  وسى قاسيەتتەردى تانيمىز. اسىل دىنىمىزدە توپىراقتان جارالعان ادام بالاسى اللانىڭ ق ۇلى، جانە وعان جاراتقان ەرىك-جىگەر، ءىس-ارەكەتتى تاڭداۋ قابىلەتى مەن سەنىم بەردى.

ادام بويىنداعى اسىل ءىستى كورسەتىپ، نە نارسەدەن قاشىق بولىپ، قاناعات، راقىم، ونەر-ءبىلىم ۇيرەنىپ، تالاپ، ەڭبەك تەرەڭ وي، دەپ بەس قازىنا ءىستى ايتىپ، ادام بولام دەگەنگە ۇلگىلى وسيەتىن ايتقان اباي وسى ويدى كوزدەدى. بارشا ادامزاتتىڭ جانىن اراشالاۋعا اسىقتى. بۇگىندە 175 جىلدىق مەرەيتويىن تويلاپ، اقىن ەسىمىن ۇلىقتاتقاندا جادىمىزدا ابايدىڭ وسى ۇلىق قىزمەتى تۇرادى. مويىندايمىز، تانيمىز، ۇلگى الامىز، جىرىمەن جۇرەگىمىزدى تازالايمىز، وسىلايشا جاراتقانعا جاقىنداۋعا تىرىسامىز. ابايدىڭ ۇلىقتىعى دا وسىندا جاتقانداي.

ويتكەنى اباي ءىلىمى، اباي جولى «الدى تار، ارتى سوقپاق» مىنا زاماندا جەر بەتىندەگى جاماندىقپەن كۇرەسىپ، ىزگىلىكتىڭ وتىن جاعىپ الەمدى قۇتقارۋدا رۋحاني قارۋىمىزعا اينالۋى ءتيىس. وسى جولدى وسيەتتەگەن اباي قازاقتى ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردىڭ يگىلىگىندە ءومىر ءسۇرىپ، وركەندەپ جاساۋدا باعدارشامىمىزعا اينالماق. ابايتانۋ عىلىمى وسىمەن دە قۇندى.

                             تاقىرىپتىڭ ءتۇيىنى

«اباي – زور كىسى. ول – زور اقىن دا، زور ويشىل دا، زور قوعامشىل دا، زور كۇرەسشىل دە. ونىڭ وسى بەينەلەرىن تۇگەل قامتۋ، ارينە، وڭاي مىندەت ەمەس. سوندىقتان ابايدى تولىق زەرتتەۋ، تولىق ۇعۋ – ءبىر جىلدىڭ يا ءبىر ۇرپاقتىڭ عانا مىندەتى ەمەس، ۇزاق جىلداردىڭ، كوپتەگەن ۇرپاقتاردىڭ مىندەتى. ايتكەنمەن، ءار ۇرپاق ءوز قولىنا تۇسكەن ماتەريالعا سۇيەنە وتىرىپ، ءوز وي-ءورىسى جەتكەن پىكىردى ايتۋعا مىندەتتى». دەپ ابايتانۋشىلار كوشىنىڭ باسىندا تۇرعانداردىڭ ءبىرى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ مىندەتتەگەنىندەي، اقىننىڭ زور تۇلعاسىن تانۋدا ونىڭ  العاش سۋسىنداعان التىن باستاۋلارىنا ۇڭىلدىك.

بۇگىنگى كۇننىڭ زەرتتەۋشىلەرى ءۇشىن ابايدىڭ بيىگىن  ۇلىقتاۋ ەمەس، ونىڭ قازاقتىڭ توپىراعىندا ءوسىپ، اتا-انا تاربيەسىن الىپ، قازاق ساحاراسىندا ءداستۇرلى بىلىمىمەن سۋسىنداپ، ۇلتتىڭ اقىلشىسىنا، جول كورسەتەر ۇلىق تۇلعاسىنا اينالعانىن سەزىپ، ءتۇيسىنۋ ماڭىزدى بولماعىن جاقسى تۇسىنەمىز.

جاسىراتىنى جوق، اقىن مۇراسى دا اباي تۇلعاسى دا بيىك تاۋدىڭ جوتاسىنان كوككە شانشىلعان قوس شىڭىنداي. وقىرمانىن قياعا جەتەلەپ، جانىن بىردەن اشپاي، جۇرەگىنىڭ جۇمباعىن شەشۋگە مەڭزەپ، سوڭعى ءسوزىن بۇگىپ قالادى. بيىك شىڭنىڭ ءبىر قىرىندا ۇستاراسىز، مۇرتى اۋزىنا تۇسكەن قىر قازاعىنا ادەپ ۇيرەتكەن، جاماندىق اتاۋلىعا كارىن توككەن سۇستى جانداي كورىنەتىن. ەندى بىرىندە بوداندىقتىڭ تار نوقتاسىنان تارتىنباي، اششى مىسقىلمەن وتارشىنىڭ ءاربىر قيمىلىن باعىپ وتىرعان اككى ويىنشىعا دا ۇقسايدى. ەندى ءبىر سيپاتىن بودان ەلدىڭ سورماڭداي جازۋىمەن ءوزىمىز قولدان جاساپ العانبىز. تاتيانانىڭ قىرداعى ءانىن سالعىزعان، اقىن ورىس مادەنيەتىنىڭ ءبىر بولشەگىندەي بولعان كەلبەتىنە ءالى نۇقسان تۇسكەن جوق. ورىس مادەنيەتىنە قىرىن كەلگەننىڭ ءبارى قيسىق كورەتىن ادەتىمىزبەن، ابايدى بارىنشا «ورىستاندىردىق».

ابايدى  قۋ تاقىردا عايىپتان پايدا بولىپ، پايعامبارعا ۋاحي تۇسكەندەي، ءبىر كۇندە اقىن بولا قالعانداي ەتىپ قابىلداۋعا دا ماجبۇرلەدىك. مۇنداي كوزقاراس ابايدى وراعان تىلسىم تۇمانىندا، اداستىرعانداي اسەر ەتەتىن.  ابايدىڭ ءۇنى مەن ءوز جۇرتى اراسىندا شىڭىراۋ ورناپ، اقىن ولەڭدەرى جاڭعىرىپ تۇرسا دا قۇلاعىمىزعا جەتپەدى، جاسقانشاقتاپ جۇرەگىمىزدى اشا المادىق. ابايدى تۇسىنۋگە، تۇيسىنۋگە ءوزىمىزدى قوراش سەزىندىك.

كەمشىلىگىمىزدى كورىپ، بەتىمىزگە باسقان ابايدىڭ ءسوزىن مويىندادىق، بىراق قابىلدامادىق، ايتقانىمەن جۇرمەدىك. جۇرە كەلە، قازاعىمنىڭ دا جۇرەگىندە ينەدەيىن تازا نارسە قالماعانداي ءحال كەشتىك.

ارينە، مۇنان ابايدىڭ اسىل تۇلعاسى كىشىرەيگەن جوق، ەلىمىز ەگەمەن بولىپ، ەتەك-جەڭىمىزدى جيناي باستاعاندا كەزىندە اشىلماي قالعان ءبىر قىرى بارىن بىلگەن عالىمدار ىزدەنىسكە باس قويدى.  ءدال وسى، سان سيپاتىنداعى ءبىر قىرىنىڭ جارقىراعان ساۋلەسىنە بۇگىنگى ۇرپاق اسا مۇقتاج.

ول – ابايدىڭ ءدىنى، ءوز دۇنيەتانىمىنداعى جاراتۋشىنىڭ دەمىن جەتكىزەتىن جىرلارى. مۇنداي قۇدىرەتكە قول جەتكىزگەن ابايدىڭ ءومىرى، اقىننىڭ العاشقى التىن باستاۋلارى. ەندىگى جەردە اقىننىڭ سوزىنە دەن قويعان حالىق، ابايدىڭ ىزىنە ەرىپ، جولىنا تۇسە الادى. سول سۇرلەۋدىڭ ابايدى اداستىرماي تاباتىنا سەنىمى زورايادى. ابايدىڭ سىندارلى زامانداعى تاعدىرىن سەزىنىپ،  تاڭداۋىنا باعا بەرە الادى. ابايدىڭ دا جۇرەگى اشىلىپ، وقىرمان جۇرەگىندەگى شىراق مازداي تۇسەدى.

قاراتاۋلىق يشان-سوپىلاردىڭ ىقپالى كەمىپ، قىرداعى ءدىن وزگەرىسكە ۇشىراپ، يسلامنىڭ «تاتارلانۋ» ۇردىسىنەن دە جاقسىلىق ىزدەدىك. سىرتقى قىسىم كۇش الىپ، ەسكى قۇرىلىم شىتىناپ، جاڭاسى قالىپتاسپاي جولايىرىقتا تىرەلگەندەگى ابايدىڭ اينالاسىنا شاكىرتتەرىن جيناپ، رۋحانياتتىڭ جالاۋىن جىقپاي جەلبىرەتۋىن ۇلكەن ەرلىك دەپ باعالادىق. مىقتىلىعى سول اباي جولايىرىقتا داعدارعان حالقىنىڭ الدىنا شىعىپ، جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردان اتتاماۋعا شاقىردى.

مىنا دۇنيە ءۇشىن وركەنيەتتەر وزگەرىسى قالىپتى جايت. ءبىر قوعام ەكىنشىسىن قۇلاتىپ، ورنىنا باسقاسى كەلەتىنى  تاريحتان بەلگىلى جايت. اباي سول وزگەرىستىڭ وتقا ورانعان جانارتاۋىندا جانى كۇيىپ  ءجۇرىپ، جول تاپتى. قىردىڭ ءور بالاسى ەڭسەسىن باسقان وركەنيەتتەردىڭ داۋىلىندا جانشىلىپ نە بولماسا جوعالىپ تا كەتپەدى. بار وركەنيەتتەر رۋحانياتىنىڭ وزەگىن تانىپ،  ءوزىنىڭ دۇنيەتانىمىن بايىتىپ، قازاق بالاسىنىڭ بۇكىل عۇمىرىنا جەتەر ءسوزىن قالدىردى.

وتكەن تاريحىن بىلمەگەننىڭ بولاشاعى جوق دەگەن ءسوز ءجيى ەستىلىپ قالادى. ەلدىڭ وتكەن جولىن باعامداپ، باعالاۋ دا كەلەشەگىنىڭ دامۋىنا ىقپالى مول. ابايدىڭ اكەسى قۇنانباي اتقا مىنگەندە شىڭعىستاۋدى جايلاعان ءبىر اتانىڭ ءتورت بالاسى ءبىر-بىرىنە جاۋ بولىپ، بۇرىندارى ەركىن جايلاعان قونىسى تارىلىپ جەر ءۇشىن قىرقىسقان زامان ءوتتى. جان الىستى، جان بەرىستى. وتارلاپ كەلگەن ەلدىڭ زاڭىن قابىلداپ قانا، رۋ باسشىلارى وزدەرىنىڭ قۇندىلىعىنان دا اجىراپ قالماۋعا بارىن سالدى. بۇرىن-سوڭدى ەل بيلەۋ  تاجىريبەسىندە بولماعان  ۇردىستەردى قابىلدادى. وزگەرىستەرگە تەز يكەمدەلىپ، ءوزىم دەگەن وتارشى ەلدىڭ باسشىلارىن دا مويىنداتتى. ابايدى ءوز جولىنان جاڭىلدىرماعان بالا كەزىنەن العان ءبىلىمى، ورتاسى مەن ءدىني باستاۋلارى دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىز. جاراتىلىسى ەرەكشە بيىك تالعامىمەن ءدىننىڭ دانەگىن ايالاپ كۇتىپ، وركەن جايعىزىپ كوكتەتە الدى.

اباي ءومىربايانىنىڭ العاشقى نۇسقاسىندا مۇحتار اۋەزوۆ تۇراشتىڭ مۇقىر وقيعاسىنا بايلانىستى  اكەسى تۋرالى ايتقان مىنا ەستەلىگىن كەلتىرەدى: «بارشا جاماندىقتان جاماندىق تۋادى، جاقسىلىق تۋمايدى، مەن جاسىمدا «قارعاعانىمدى جەر قىلامىن،  العانىمدى زور قىلامىن» دەپ اشۋعا دا، ايلاعا دا  شىراق جاعىپ تۇنەگەندەي بولعانمىن. دۇشپانىن جەڭۋگە كەلگەندە  جولى بولعان ادامنىڭ بىرىنە قوسىلامىن... سول جىگىتەك قانشالىق ەلدىكتەن كەتىپ كەدەي بولىپ، تورعايداي توزسا دا بۇگىن استىمدا جاتىپ اياعىمدى شايناۋعا جارادى. بۇل جامانشىلىقتان تۋعان جامانشىلىق دەپ بىلىڭدەر. «ولەمىز»، «ولتىرەمىز، ءبىتىم جوق» دەگەن ءسوز دۇرىس ەمەس. مەن بۇل بىتىمسىزدىكتى قوستامايمىن دەپ ەلدى توقتاتتى» دەيدى. بۇل اباي دانالىعىنىڭ ءبىر دالەلى عانا.

   ورىس مادەنيەتى دە قىر بالاسىنىڭ دۇنيەگە كوزقاراسىن وزگەرتتى. ءاپ دەگەننەن، وتارلىقتىڭ قازىعى قاعىلعان ابايدىڭ وتانى سەمەي قالاسى ورىس مادەنيەتىنىڭ ۇلكەن ورتالىعىنا اينالدىرىلعانى بەلگىلى. ونى ابايتانۋشى

اسان وماروۆ: «اباي سول كەزدەگى كوزقاراسپەن قاراعاندا وتە كوپ ءبىلىمدى الدى.  ول زاماندا سەمەيدە ۇلكەن كىتاپحانا بولعان. ول جەردە  گرەك ويشىلدارىنىڭ،  ورىستىڭ اقىنجازۋشىلارىنىڭ كىتاپتارىنان باستاپ الەمدىك دەڭگەيدەگى ۇلكەن كىتاپتاردىڭ قورى بار ەدى. اباي جاستايىنان سول كىتاپتاردى وقىپ وستى. كەيىن ەلدەن جىراققا شىققان، قاجىلىققا بارعان تاتار دوستارى شىعىستىڭ ايتۋلى عۇلامالارى مەن اقىندارىنىڭ كىتاپتارىن الىپ كەلەتىن.   شىعىستىڭ نيزامي، ناۋاي، ساعدي، قوجا حافيز، فيزۋلي سياقتى  ۇلى عۇلاما، كلاسسيك اقىندارىن وقىدى. مەن بالا كەزىمدە سەمەيدىڭ مەشىتىندەگى قابىرعاعا جاعالاي جينالعان كوپ       كىتاپتاردى وز كوزىممەن كورگەنمىن. ول 1970 جىلدار بولاتىن.كەڭەس زامانى كەلىپ، كىتاپتاردىڭ بارىن قۇرتقان كەز ەدى. ال اباي زامانىندا ونىڭ قانداي بولعانىن ەلەستەتىپ كورىڭىز. وسىنشا كىتاپتىڭ اراسىندا وتىرعان ابايعا سەمەيدەن ۇزاپ ششىعۋدىڭ قاجەتى دە جوق ەدى» دەيدى.

راس، اقىندىق ورلىگىمەن كەي ساتتەردە جاراتۋشىنىڭ وزىمەن دە سايىسقا تۇسكەندەي بولادى. الايدا، جازمىش باسقاشا الىپ كەلدى. ءومىرىنىڭ سوڭعى جارتى جىلىندا كوزىنىڭ اعى مەن قاراسىنداي ءۇمىت ەتكەن بالالارى كوكتەي سولىپ قايعىعا باتقاندا شەرلى جۇرەگىمەن جاراتۋشىسىن تانىدى. اۋىر سىناق. الايدا جەر بەتىندە اقىن رۋحىن سىندىراتىن سىناق بار ما؟! ءتىپتى ءولىمنىڭ ءوزى وشىرە المايدى.

اباي تاعدىرىن شىعىسىمەن، يسلامياتقا قاتىسى تۇرعىسىندا قاراپ العانىمىزدا، وسىنداي ويىمىزبەن بولىسە الدىق. اۋىر تاعدىرىمەن پەندەلىك جاراتىلىسىمىزعا جاقىنداي ءتۇستى. ودان دا عيبرات كوردىك.  بۇگىندە ءبىر كەزدەرى، اعىمداعى جايعا قاراي اۋەزوۆ قىزعىشتاي قورىپ جاقىنداتا الماعان، قوجا احمەت ياسساۋي، سوپى اللايار مەن باقىرعانيدىڭ ولەڭ قۇرۋ ۇلگىلەرىنىڭ اباي شىعارمالارىنداعى كورىنىستەرىن تولىق سەنىممەن راستاي الامىز. ول تۋرالى سوڭعى جىلدارى بىرنەشە ەڭبەكتەر جازىلىپ، وقىرماندارىمەن جاڭا ابايدى قاۋىشتىردى. بۇل دا ابايتانۋدىڭ التىن باستاۋلارىنىڭ ۇلكەن سالاسى بولىپ ىزدەۋشىلەرىن كۇتىپ تۇر.  اقىننىڭ شىن تۇلعاسىن «ابايدىڭ ادام كورمەگەن جانقيارلىعى مەن ەرەن كۇبىلىس سانالارداي ەرەكشەلىگى - وتارشىل كەمسىتۋشىلىك بار جەردە بولماي قويمايتىن تايسالۋدىڭ ورنىڭا تايتالاستى، جيرەنۋدىڭ ورنىنا ۇيرەنۋدى، جارامساقتىكتىڭ ورنىنا جاراستىقتى، مانساپ قۋعان باققۇمارلىقتىڭ ورنىنا ءبىلىم قۋعان باسەكەنى ءسىڭىستىرىپ، ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني قايسارلىعىن اتىمەن جاڭا قاسيەتتەرىمەن بايقاتقاندىعى» دەپ ەلباسى ن.نازارباەۆ وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن ءدال تاۋىپ ايتقان ەدى.

ال،  اقىننىڭ 175 جىلدىعىندا ەل پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ «قازاق ەلى باردا اباي ەسىمى اسقاقتاي بەرەدى. ونىڭ اسىل سوزدەرىن رۋحاني بايلىعىمىز رەتىندە جوعارى ۇستاساق، تۋعان ەلىمىزدىڭ الەم الدىنداعى ابىرويى ارتا بەرەرى ءسوزسىز. اباي مۇراسى – ءبىزدىڭ ۇلت بولىپ بىرلەسۋىمىزگە، ەل بولىپ دامۋىمىزعا جول اشاتىن قاستەرلى قۇندىلىق. جالپى، ءومىردىڭ قاي سالاسىندا دا ابايدىڭ اقىلىن الساق، ايتقانىن ىستەسەك، ەل رەتىندە ەڭسەلەنەمىز، مەملەكەت رەتىندە مۇراتقا جەتەمىز» دەپ اباي جىلىن قورىتىندىلاعان ەدى.

بۇل دەگەنىمىز تاعى دا اباي مۇراسىنىڭ ۇلت الدىنداعى اتقارار تاعى ءبىر جاڭا مەجەسىن بىلدىرەدى. وعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن ابايدىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىنا قاراپ قايراتىمىزدى جانىپ جاسىماۋدىڭ، ىستىق جۇرەك پەن اقىلدىڭ ۇلگىسىن كورەمىز. حاكىم مۇراسى ءبىزدى ءبىلىم اتاۋلىعا عاشىق بولىپ، ءبىر ورىندا تۇرىپ قالماي العا وزۋعا، جالپى ادامزاتتىق يگىلىكتەرگە قول سوزۋعا جەتەلەيدى.

 ابايداي زور تۇلعانىڭ ءومىر جولىنىڭ باستاۋىندا قىرداعى ءدىني ءبىلىمنىڭ ورىنى بولعانىنا كوز جەتكىزدىك. بارشا قۇندىلىقتاردىڭ وسى دىنمەن ۇشتاستىرىپ قانا يگىلىكتەرگە جەتەتىنىمىزدى شاكىرت اباي ۇلگىسىنەن بايقادىق.

بۇكىل دالانىڭ بيلىگىنىڭ ءبىر باسى قولىندا تۇرسا دا، اردان اتتاتپاعان، بىزدىڭشە وسى ءبىلىمنىڭ، سەنىمنىڭ قۇدىرەتى. حالىقتى حالىق ەتىپ، ادامدى ءوز جولىنان ازدىرمايتىن قۇدىرەتتىڭ دانەگى ءبىلىم مەن ىلىمنەن، ىزدەنىسپەن كەلگەنىن ءتۇسىنۋ بىزدەردى ابايعا جاقىنداتا تۇسەدى، جان-تانىمىزبەن ابايشا ويلاپ ابايشا توقتاۋعا شاقىرادى. اقىننىڭ ءوزى دە: «مۇنداي بولۋ قايدا دەپ، ايتپا عىلىم سۇيسەڭىز» دەگەن جوق پا ەدى؟!

بۇگىنگى قازاق ابايدىڭ جولىن تاڭداپ، وسيەت ەتكەن ءىلىمىن كوكىرەگىنە ءتۇيىپ ىزىنە ەرسە اداسپاسى انىق. اباي مۇراسى ءىلىمنىڭ شامشىراعى. ول ءىلىم كەلەشەكتە دە ۇلتتى العان باعىتىنان اداستىرماي، قازاققا جول سىلتەي بەرەتىن بولادى.

 

امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى،

سىنشى

سوڭعى جاڭالىقتار

تۇركىستانعا 3000 جىل

رۋحانيات • بۇگىن، 12:10

2002 ادام كوروناۆيرۋستان ەمدەلىپ شىقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:32

سارىالا قازدىڭ قاڭقىلى ەستىلدى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:51

قور نارىعى قىمباتتادى

الەم • بۇگىن، 08:33

بابا اماناتىنا ادالدىق

رۋحانيات • بۇگىن، 08:07

بالۋاننىڭ العاشقى التىنى

كۇرەس • بۇگىن، 08:02

پسج ەسە قايتاردى

فۋتبول • بۇگىن، 07:59

جارىستى جەڭىسپەن باستادى

بوكس • بۇگىن، 07:56

جاقاەۆتىڭ تاقياسى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:47

شىلىكتى اۋىلىن سۋ باستى

ايماقتار • بۇگىن، 07:44

Ever Given مىسىردا قالدى

الەم • بۇگىن، 07:28

جەر تۋرالى زاڭ سەناتقا جولداندى

پارلامەنت • بۇگىن، 07:22

ۇقساس جاڭالىقتار