قىزعانىش
مۇسا راحمانبەرديەۆ جامبىلعا قىزمەتكە اۋىسىپ كەتتى دە, مەن «قازاقتەلەفيلمنىڭ» باس ديرەكتورى بولىپ تاعايىندال-دىم. قاليلا وماروۆ بىزدە رەجيسسەر بولىپ قىزمەت اتقارادى. ءبىر كۇنى اكتەر ءسابيت ورازباەۆتىڭ 60 جىلدىعىنا وراي شاقىرۋ بيلەتى كەلدى. ول قاليلا ەكەۋمىزدىڭ اتىمىزعا كەلىپتى. ويىمدا ەشتەڭە جوق, ادەمى كونۆەرتكە سالىنعان جىلتىراق شاقىرۋ بيلەتتى ۇيگە اكەلىپ, جۋرنال ۇستەلىنە تاستاي سالعانمىن. دۋش قابىلداپ, زالعا كىرسەم, كەلىنشەگىم سازارىپ وتىر. – قاليلا دەگەن كىم؟ – دەدى ول ماعان الاكوزىمەن قاراپ.
بىردە...
قىزعانىش
مۇسا راحمانبەرديەۆ جامبىلعا قىزمەتكە اۋىسىپ كەتتى دە, مەن «قازاقتەلەفيلمنىڭ» باس ديرەكتورى بولىپ تاعايىندال-دىم. قاليلا وماروۆ بىزدە رەجيسسەر بولىپ قىزمەت اتقارادى. ءبىر كۇنى اكتەر ءسابيت ورازباەۆتىڭ 60 جىلدىعىنا وراي شاقىرۋ بيلەتى كەلدى. ول قاليلا ەكەۋمىزدىڭ اتىمىزعا كەلىپتى. ويىمدا ەشتەڭە جوق, ادەمى كونۆەرتكە سالىنعان جىلتىراق شاقىرۋ بيلەتتى ۇيگە اكەلىپ, جۋرنال ۇستەلىنە تاستاي سالعانمىن. دۋش قابىلداپ, زالعا كىرسەم, كەلىنشەگىم سازارىپ وتىر. – قاليلا دەگەن كىم؟ – دەدى ول ماعان الاكوزىمەن قاراپ.
– بىزدە ىستەيدى, رەجيسسەر.
– ءا, تۇسىنىكتى بولدى, – دەدى ايەلىم كوزى جاساۋراپ, – تويعا بارامىن دەڭدەر, ۇياتسىزدار.
– سەن نە دەپ تۇرسىڭ, – دەدىم مەن كۇلكىم كەلىپ. – قاليلا ايەل ەمەس, ەركەك.
– ەندى اياق استىنان ەركەك بولىپ قالدى دە؟ قالاي-قالاي سوعاسىڭ وتىرىكتى, – دەپ قۇداي قوسقان قوساعىم بۇلقان-تالقان بولىپ بولمەدەن شىعىپ كەتىپ, كوز جاسىن سىعىپ-سىعىپ الدى. وسى وقيعادان سوڭ ەكەۋمىز ەكى-ءۇش كۇن قىرعيقاباق بولىپ جۇردىك. ءۇشىنشى كۇنى ۇيگە كەشتەتىپ كەلسەم, كەلىنشەگىمنىڭ ءجۇزى جايدارلى, اشىق-جارقىن قارسى الدى.
– جاڭا قاليلا تەلەفون سوقتى, – دەدى ول الدەنەگە ءماز بولىپ ك ۇلىپ. – ءسابيت ورازباەۆتىڭ مەرەيتويىنا الاتىن سىيلىقتى الىپ قويىپتى. ەر ادامعا دا وسىنداي ات قويادى ەكەن, قازاقتار قىزىق وسى...
سول كۇنى قايماق قاتقان قويۋ شاي ءىشىپ, ادام بولىپ قالدىم.
قۇدايدىڭ مۇنىسىنا دا شۇكىر
«قازاقتەلەفيلم» تاراپ كەتكەن سوڭ قاليلا وماروۆ «الاتاۋ» ۇلتتىق تەلەارناسىنا باس رەجيسسەر بولىپ ورنالاسىپ, قىزمەت اتقارىپ جاتادى. بىردە بەلگىلى ءانشى گۇلمايدان سۇندەتوۆا كەلىپ, ءوزىنىڭ كونتسەرتتىك بەينەكليپتەرىن جاساماق بولادى. ول ءبىر توپ رەداكتسيا قىزمەتكەرلەرىمەن اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ وتىرعاندا ۇلكەن بولمەنىڭ ىشىنە قاليلا كىرىپ, ءانشى قارىنداسىنا ىزەتپەن سالەم بەرەدى.
– مىنە, ءبىزدىڭ باس رەجيسسەرىمىز دە كەلىپ قالدى, – دەيدى قىزمەتكەرلەردىڭ ءبىرى. – گۇلمايدان, تانىسىپ قوي, جاڭا قۇلاعىن شۋىلداتقان بەلگىلى كينورەجيسسەر قاليلا وماروۆ وسى كىسى بولادى.
– جوق, جوق, – دەپتى سوندا گۇلمايدان بەز-بەز ەتىپ. – مەن قاليلا وماروۆتى بىلەمىن, ول كىسىمەن تانىسقان جاعدايىم بار, ۇزىن بويلى, سىمباتتى جىگىت. ال مىنا بىرەۋ توبە شاشى سەلدىرەپ قالعان تاز عوي, – دەپ لاق ەتكىزەدى.
– قۇدايدىڭ مۇنىسىنا دا شۇكىر, – دەيدى سوندا قاليلا, – جىگىتتەر سۇلۋ قىزدارمەن مەنىڭ اتىمدى اتاپ تانىسىپ جاتسا, مەنىڭ دە جامان بولماعانىم...
دوقتىرحان تۇرلىبەك.
الماتى.
اۋىلدىڭ ايتقىشتارى
بۇرىنعى ەرالى اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى حاليدوللا نۇرعاليەۆ ازىلقوي ادام ەكەن.
بىردە ءبىر قىزمەتكەر وعان ءۇي سۇراي بارىپتى. ونىڭ ءۇيى تار ەكەن دە, ونىڭ ۇستىنە كەلىنشەگى ەگىز نارەستە تاۋىپتى.
– اعا, كومەكتەسىڭىز, بىزبەن كورشى پاتەردە جالعىز جەسىر ايەل تۇرادى, سونى اۋىستىرىپ, ءۇيىن بىزگە الىپ بەرسەڭىز دە بولادى, – دەيدى قىزمەتكەر.
سوندا حالەكەڭ جالما-جان:
– ءوي, قاراعىم-اۋ, سول جەسىر ايەلدى پاتەرىمەن ءوزىڭ نەگە قوسىپ الا قويمايسىڭ؟ – دەپ ك ۇلىپتى. قاپەلىمدە ماسەلە شەشىلمەي, ارىز يەسى توراعانىڭ بولمەسىنەن شىعىپ كەلە جاتسا, ءبىر جولداسى سۇرايتىن كورىنەدى:
– ە, قالاي, پاتەر بەردى مە؟
سوندا الگى جىگىت تە ازىلدەن قۇرالاقان بولماسا كەرەك:
– جوق, بۇل كىسى ماعان قوسىمشا ايەل بەردى, – دەپتى.
***
اۋىلدىق كلۋبتىڭ ساحناسىندا «شەكارادا» دەگەن كورىنىس قويىلىپ جاتادى. وندا: «بىزگە ەشكىمنىڭ دە ءبىر سۇيەم جەرى كەرەك ەمەس, ەشكىمگە دە ءبىر جاپىراق جەر بەرمەيمىز!» دەگەن شەكارا ساقشىسىنىڭ ءسوزى ايتىلادى دا, ىلە-شالا زالعا قاراپ:
– كىم كەلە جاتقان؟! توقتا! – دەپ قاتتى ايقايلايدى. بۇل – شەكارا بۇزۋشىعا ايتقانى. ءدال وسى ساتتە كلۋبتىڭ ەسىگىنەن بىرەۋ كىرىپ كەلە جاتىپ, ول ماعان ايقايلاپ تۇر ەكەن دەپ كىلت توقتايدى دا, ساسىپ:
– مەن عوي... ساقانمىن. ازداپ كەشىگىپ قالدىم, كەشىرىڭىز, – دەيدى. زالداعىلار ك ۇلىپ, ساحناداعى ويناۋشى دا قۋ ەكەن, الگىگە:
– ەكىنشىلەي كەشىكپەڭىز, وتىرىڭىز, – دەپتى.
كورگەن بىلگەنوۆ.
استانا.
جىرتىق قالتانىڭ جىرى
(«ارمان» ءانىنىڭ اۋەنىمەن)
قالاي كۇيدىم سەنەن,
قۇلاي كۇيدىم سەنەن.
جۇرەگىمدى ۇستاپ,
جىلاي كۇيدىم سەنەن, سەنەن...
قايىرماسى:
زامان, اداستىرماي مەنى قويا تۇر,
بانك, قۇشاعىڭدى ماعان جايا تۇر.
تەڭگە, سەنى ساقتاي المادىم,
نارىق, الدادىڭ سەن مەنى,
تاعى دا الدادىڭ...
ەستىگەن ەل كوپتەن,
داعدارىس پا جەتكەن؟
قايتارۋ پايىزبەن,
قيىن ەدى نەتكەن, نەتكەن...
قايىرماسى:
اقشا ىزدەپ تىنباي,
مىنا ومىرگە سىيماي.
كۇلكىدەن ايىرعان
قۇرىسىن ءومىر مۇنداي, مۇنداي...
ءۇمiت وتەگەنقىزى.
الماتى.
سۋرەتتى سالعان بەيسەن سۇلتان.
تءۇءيىندى تءۇءيىن
باستىعىمىزدىڭ بويىندا سوڭعى كەزدەرى ءبىر وزگەرىس بايقالادى. شاشىن جىلميتا تاراپ, بەتىنە دالاپ جاعاتىندى شىعاردى. قاسىن تەرىپ, ءيىسسۋدىڭ ءتۇر-ءتۇرىن قولدانادى دەپ وسىنداعى قىز-كەلىنشەكتەر ءسوز ەتىسەدى. ەسەسىنە, قىزمەتتىك جۇمىسىنا سامارقاۋ سەكىلدى, ءبىزدىڭ دە بۇرىنعىداي مازامىزدى الا بەرمەيدى, جينالىستى ازايتتى. ءوزىمىز وسىنىسىنا ريزامىز, كەڭسەگە كەشتەۋ كەلىپ, ەرتەلەۋ قايتىپ جۇرسەك تە, ەشكىم ەشنارسە دەي قويمايدى.
...ەسكى ۇستەلىمدى وڭگەرىپ, سامارقاۋ ەسىنەپ وتىر ەدىم, حاتشى قىز ءبارىمىزدى, «جينالىسقا», دەپ باستىقتىڭ بولمەسىنە ايداپ كىرگىزدى.
– جولداستار, – دەدى ول بارىمىزگە جاعالاي كوز تاستاپ, راديوقابىلداعىشتىڭ قۇلاعىن «تىرس» دەگىزىپ بۇراپ جىبەردى. سالدەن سوڭ قارعىپ تۇرىپ, «ءما-ءما» ءانسامبلىنىڭ اۋەنىنە سالىپ, «جورعا, جورعا» دەگەن كۇيى تەرەزەنىڭ الدىنا ءبىر-اق بارىپ توقتاسىن. مىنا وقىس قىلىق, تەگىن كونتسەرتكە قاراپ اڭ-تاڭ ءبىز وتىرمىز. كۇلەرىمىزدى نە كۇلمەسىمىزدى بىلمەيمىز. ىرجاقتاپ تۇرعان باسەكەڭ ورنىنا قايتا جايعاستى دا:
– مىرزالار مەن حانىمدار, كۇلكى كەرۋەنى اياقتالدى! – دەپ قۋاقىلانا حابارلادى.
– ايتپاقشى, قىز-كەلىنشەكتەرگە رۇقسات, جۇمىستارىڭىزعا بارا بەرىڭىزدەر, – دەپ سىلقىمدارعا ەركىندىك بەردى. ولارمەن بىرگە بار شاتتىعى, كۇلكىسى ەرە كەتكەندەي سوڭدارىنان سۇزىلە قاراپ ءبىراز تۇردى دا:
– جىگىتتەر, – دەدى ول ءبىر كەزدە تۇنجىراپ تۇرىپ. – مەنىڭ جاعدايىم قيىن, سەندەردىڭ كومەكتەرىڭ كەرەك.
شوشىپ قالدىق... جاڭاعى قىلىعى اناۋ, ەندىگى ءسوزى مىناۋ. شىنىندا ساۋ ادامنىڭ تىرلىگى ەمەس.
– مەن ناۋقاسپىن, – دەدى ول كۇرسىنىپ.
– نە دەيدى؟ – دەپ, ءبارىمىز كادىمگىدەي ءۇرپيىسىپ قالدىق. – وپەراتسياعا تۇسەتىن بولدىم, – دەگەنىندە, شوناي ونىمەن جانى بىرگە شىعارداي شىڭعىرىپ جىبەردى.
– اقشا سۇرايىن دەپ وتىر ما؟ – دەپ سىبىرلاپ, زياش سول قۇلاعىمدى ىسىتىپ جىبەردى. بولمەنى ارلى-بەرلى كەزگەن باسەكەڭ: «جاس بولسا ەلۋدى ورتالادى, بالالار ءۇيلى-باراندى بولدى. نەمەرەلەرىم دە ەرجەتىپ كەلەدى. ال مەنىڭ... مەنىڭ ءجۇرىسىم بولسا مىناۋ! ماعان اينالا كوك جاسىل, كوكتەم بولىپ كورىنەدى. جۇرگىم كەلەدى, سەكىرگىم كەلەدى, ۇشقىم كەلەدى, – دەپ قولىن كوككە كوتەرىپ, كەڭ تىنىستادى.
– رەڭدى قىز-كەلىنشەك كورسەم كوزىم جايناپ, جۇرەگىم ءدۇرسىلدەپ كەتەدى, – دەدى ول تاعى دا قۋانعان كەيىپتە. – ءولىپ كەتە جازدايمىن, ءبىر جاقتى ەتكەنشە... باسقا جۇمىسقا زاۋقىم كەم, – دەپ ءسوزىنىڭ سوڭىن سىبىرلاي ءبىتىردى. «نە دەپ تۇر-ەي, مىنا كىسى! تۇك تۇسىنبەدىم. اۋرۋمىنى نەسى, جاينايمىنى نەسى؟! شىنىندا بىردەڭە ۇرعان مىنانى. انەۋكۇنگى تويدا ولەردەي بيلەگەنى جامان ەدى».
– ەسىم دۇرىس, بىراق كەسەلمىن, – دەدى باسەكەڭ ودان سايىن جۇمباقتاپ. – ۇلكەن جەرگە تەكسەرىلدىم, بالە مىنا جەردە ەكەن – دەپ باستىق تاناۋىن نۇسقادى. – ءدارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, ءجۇز جىلدا ءبىر قايتالاناتىن سيرەك كەسەل كورىنەدى. مۇرنىما قىزعالداقتىڭ با, قىزدىڭ با ءيىسى اڭقىپ كەلەدى دە تۇرادى. اينالا كوك جاسىل, ادەمى كورىنەدى. كوڭىلىم – كوكتە, ءوزىم – جەردە, ۇشىپ-قونىپ وتىرا المايمىن سودان. جاسىڭ دارداي, تىرلىگىڭ مىناۋ, ۇيات ەكەن, ءتىپتى! قىسىلامىن. جاقىندا كەلىننىڭ پودرۋشكاسىن اينالدىرىپ, قولعا ءتۇسىپ قالا جازدادىم. بۇيتە كەلە ابىرويسىزدىققا ۇشىرارىم انىق. ارى ويلانىپ, بەرى ويلانىپ, وپەراتسيامەن الدىرىپ تاستايىن دەپ شەشتىم.
– نەنى الدىراسىز؟ – دەپ تومپي اۋەسقويلىق تانىتتى.
– مىنانى. مۇرىن ىشىندە جۇپار ءيىس شىعارىپ تۇراتىن ءبىر ءتۇيىن پايدا بولىپتى. «كورسەكيزاريۋس» دەگەن وسى نەمە. مەنى جەلىكتىرىپ, كيىكتىڭ ماتاۋىنداعى تەكەدەي باقىلداتىپ بارا جاتقان وسى پالە.
– ويپىرماي,ءا!
– نەتكەن عاجاپ!
– بۇل كەسەلىڭىز نان تاۋىپ جەۋگە كەلەتىن كەرەك كەسەل سەكىلدى, – دەسىپ جامىراسا قالدىق.
– عاجاپ بولسا, سول كەرەمەتتى بىرەۋىڭە سىيلاماقپىن. ءوزى شەتەلگە ساتسا دا قۇندى نارسە كورىنەدى, راحاتىن وزدەرىڭ كورىڭدەر, – دەدى.
مىناسى ويىنى ما, شىنى ما؟!
– دارىگەرلەر اينالدىرعان ونشاقتى مينۋتتا اۋىستىرىپ سالىپ بەرە الاتىن كورىنەدى. الگى ءتۇيىن تاناۋلارىڭا جايعاسسا, تالاي قىزىققا جولىعاسىڭدار. «جىگىتتىك – گۇلستان», گۇلبازارعا, قىزبازارعا كىرەسىڭدەر دە كەتەسىڭدەر. باياعى اڭىزداردا ايتىلاتىن قىزىل گ ۇلىڭ وسى! پاي-پاي, شىركىن! وسى جاسقا كەلىپ كورمەگەن قىزىعىمدى, وسى ءتۇيىن پايدا بولعان ءۇش-ءتورت ايدا جولىقتىردىم-اۋ!.. – دەپ باسەكەڭ تاۋتەكەدەي تالتايىپ تۇرىپ, ءتاتتى قيالعا بەرىلدى.
ايتقانى راس سەكىلدى, سوڭعى كەزدەرى جاس جىگىتشە مودنىي كيىنىپ, توي-تومالاقتان قالمايتىنىن بايقادىق. كافە, رەستورانداردى جاعالاپ جۇرگەنىن دە تالاي كوردىك. ە, باسە, الىپ بارا جاتقانى الگى, «كورسەكيزاريۋس» دەگەنى ەكەن عوي.
سالدىرىپ الىپ, ويناقتاسام با ەكەن, ايحاي! ورنىمنان كوتەرىلىڭكىرەپ وتىردىم.
– كانە, جاسارامىن دەگەن قايسىڭ بار, ءبىر توقتامعا كەلەلىك, – دەپ باسەكەڭ ەلجىرەي ءۇن قاتتى. ءبارىمىز ويلانىپ وتىرمىز. اركىم ءوز قيالىمەن اۋرە.
– دەدەي, سەن قالاي قارايسىڭ؟
– ۇسىنىسىڭىز دۇرىس. كەلىنىڭىزبەن ەكى اجىراپ, ەكى رەت قوسىلدىق, انانى سالعان سوڭ, الاڭسىز كوشە كەزىپ كەتەرمىن.
– ءوي, سىلەڭ قاتقىر! سەنىڭ سوندايىڭ بار, – دەدى باسەكەڭ ءزىلسىز عانا.
– سەن شە؟ – دەپ زياشقا قارادى.
– سەنىمىڭىزگە راحمەت, ءوزىڭىزدىڭ كولەڭكەڭىزدە ءىلىنىپ-سالىنىپ كەلە جاتىرمىز. مەنىڭ بۇيرەگىم اۋىرادى عوي, – دەپ زەكەڭ دە تايقىپ شىقتى.
– «جاۋ جىگىتى ءبىر باسقا, داۋ جىگىتى ءبىر باسقا» دەگەن وسى. تومپي, سەن نە دەيسىڭ؟
– ءجونى كەلەتىن ءىس ەكەن. بىراق مەنىڭ ايلىعىم ازداۋ. اناۋىڭىز جەلپىنتىپ, جەلدىرتىپ, جەتەكتەپ كەتەتىن قۇدىرەت سەكىلدى. ءجۇرىپ-تۇرۋعا, قىز-قىرقىندى قىدىرتۋعا قارجى كەرەك, اۋەلى ايلىعىمدى كوبەيتىڭىزشى...
– ءسوزىڭ قۇرىسىن, بيۋدجەت ونسىز دا از. سەن قالاي قارايسىڭ, بىلدۋ؟
– ءبىزدىڭ ايەلدىڭ مىنەزى جايسىز, سونىمەن اقىلداسىپ كەلەيىن دە...
– «تومەن قاراعان ەركەكتەن بەز» دەگەن, سەنەن تۇك شىقپايتىنى بەلگىلى بولدى. كاۋكامان, ءوزىڭ بولماساڭ, مىنالاردان ءۇمىت ءۇزىلدى, – دەپ ورىنباسارىنا قارادى.
– باسەكە-اۋ, مەن دە ءوزىڭىزدىڭ اياعىڭىزدى الىپ كەلە جاتقان جوقپىن با, مەنى قيناماڭىزشى, – دەپ ول دا جەر شۇقىدى.
– قىزىق بولدى عوي, ءوزى! وسىنداعى توپىرلاعان ەركەكتەن جارامدى بىرەۋى شىقپاعانى ما؟ ءوزىم دە قيمايمىن, قىزىعىنا دا تويعان جوقپىن. قايتەيىن, «نيەتى بۇزىق وگىز بۇزاۋمەن بىرگە جايىلادى دەي مە», دەپ امالىم قۇريدى.
وسى كەزدە, باس ەسەپشى شوشاڭ ەتىپ ورنىنان تۇردى.
– باسەكە, مەندە ءبىر يدەيا بار! دومالاعىڭىزدى جونىمەن دومالاتايىق. وڭكەي شىرىككە قور قىلىپ نە ەتەسىز. اقشاسى بار بيزنەسمەننىڭ بىرىنە ساتايىق, سولاي مەكەمەگە قارجى تۇسىرەيىك. سوندا بۇلاردىڭ زارلاپ جۇرگەن ماتەريالدىق كوتەرمەلەۋى, سىيلىعىنا دا جەتەتىن بولادى.
– باسىڭ باس ەكەن, مىنالاردان ءوزىم دە كۇدەرىمدى ءۇزىپ وتىرمىن. بىرەۋى يەلەنە قويسا دەپ ەدىم, بولمادى. ەندەشە, سولاي ەتەيىك, قۇجاتتاردى دايىنداڭىز. باسقالارىڭ بوسسىڭدار, مارش!
دەمىمىزدى ىشىمىزدەن الىپ وتىرعان ءبىز قىرعيدان ىققان تورعايداي ءدۇر كوتەرىلدىك.
– جىگىتتەر, ايتا جۇرىڭدەر, ەسەپشوتتىڭ ءنومىرى – 0002000,– دەپ داۋىستادى ەسەپشى سوڭىمىزدان.
ءيا, ۇمىتكەرلەردەن حابار كۇتەمىز.
نۇرماحان ەلتاي.
قىزىلوردا وبلىسى.
وت باسىنداعى «وشاعان»
ايەلى كءۇيەۋىنە:
– سەن ماعان «سەمىرىپ بارا جاتىرسىڭ» دەۋشى ەدىڭ عوي. التىن سىرعا ساتىپ الىپ بەرسەڭ, ارىقتايمىن.
– بۇعان التىننىڭ قاتىسى قانشا؟
– ەندى, سىرعا ساتىپ الساق ەكى اي اش وتىرمايمىز با؟!.
* * *
ايەلى كۇيەۋىنە:
– قۇرىسىن, مەن سەنەن كەتەمىن, جولىما اقشا بەر ەڭ بولماسا.
كءۇيەۋى از-ماز اقشا بەرەدى. ايەلى:
– قايتار جولعا شە؟
* * *
– التىن ساتاتىن دءۇكەننىڭ جانىنان ءوءتىپ بارا جاتىپ مەنىڭ نەگە جىلاعانىمدى بىلەسىڭ بە؟
– بىلەمىن, ءبىراق مەندە ونداي اقشا جوق قوي...
* * *
– ءبىر جاعىمدى, ءبىر جاعىمسىز جاڭالىعىم بار.
– ايتا بەر.
– مەن سەنىمەن اجىراسامىن!
– ال جاعىمسىز جاڭالىڭىز قانداي...
ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر.
