رۋحانيات • 23 جەلتوقسان، 2020

ولەڭنىڭ سەرتى كەتىپ، دەرتى قالسا...

1191 رەت كورسەتىلدى

پوەزيا دەگەن نە دەسە، ءبىر سوزبەن ايت دەسە، پوەزيا دەگەن سەرت دەر ەدىم. بۇعان بىرەۋلەر «كوركەمدىك شە، كوركەمدىك؟» دەپ تالاسا كەتۋى مۇمكىن. ال مەن ولارعا: «انت پەن سەرتتەن اسقان قانداي كوركەمدىك بار؟!» دەپ ايتار ەدىم. انت پەن سەرت جۇرەكتەن شىعادى، سوندىقتان دا ول كوركەم بولادى. «قۇران ۇستاپ انت ەتتىم»، «سەمسەر ۇستاپ سەرت ەتتىم» دەگەندەي سوزدەر سودان قالعان جوق پا. انت پەن سەرتتە جالعاندىق تا بولمايدى ەمەس پە.

اباي دا «مولاسىنداي باقسىنىڭ، جال­عىز قالدىم تاپ شىنىم» دەگەندە بەتىم­نەن قايتتىم دەپ وتىرعان جوق. «وسى حالگە جەتسەم دە قويمايمىن» دەپ انت­تاسىپ، سەرتتەسىپ وتىر. «قىزىل ءتىل، قولىم ەمەس، كىسەندەۋلى» دەگەن ماعجان دا سەرتتەن تايماي، سول جولدا ءتان مەن جاندى شەن­دەستىرە تولعايدى. قاراڭىز، «قولىم ەمەس، قىزىل ءتىلىم كىسەندەۋلى» دەيدى.

مۇقاعاليدىڭ: «ايتارىن اشىپ ايت­قان ابايلاماي، داريعا-اي، ماحامبەتتەر، ابايلار-اي!» دەگەنى دە وسىدان شىعادى. وكىنىشكە قاراي، وتارشىلدىق كەزىندە ولەڭنىڭ رۋحى سىندى. ءبىر سوزبەن ايت­قاندا، اقىندارعا ولەڭنىڭ سەرتى كەتىپ، دەر­تى عانا قالدى. بىراق سونىڭ وزىمەن دە ءبىراز نارسەنى ايتۋعا بولاتىن ەدى. مىنە، وسى تۇستا اقىندىق دەگەن اسىل سوزدەن تۇرا­تىن ءبىرتۇتاس ۇعىم ەكىگە ايىرىلدى.

ءسوزدىڭ سەرتىن ۇستاعاندار سيرەپ، دەر­تىن قۇشقاندار كوبەيدى. باعزىدا اقىن دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى تۇلعا دەگەن ماعىنانى بىل­دىرەتىن ەدى. ەندى ول تۇلعا جانە توبىر بولىپ ەكىگە ءبولىندى. وسىمەن تۇس­پا-تۇس كەلگەن جازبا ادەبيەتىندە اقىن­دار ارمياسى پايدا بولعانىن نە­سىنە جاسىرامىز. ولاردىڭ جازاتىنى بىت­پەيتىن سۋرەت، تاۋسىلمايتىن تەڭەۋ، سارقىلمايتىن سارىن.

ءبىر گۇلدىڭ وزىنە مىڭ ءتۇرلى تەڭەۋ تابۋدى قانداي ماقتانىشقا بالاۋعا بولادى. ونى قويىپ تەكەمەت پەن كىلەمدەگى عاسىرلار بويى جاسالعان ويۋدىڭ ءوزى دە ساناۋلى-اق ەمەس پە. ابايدىڭ ءوزى دە مەتافورانى مولىنان قولداناتىنى بولماسا، قۇر تەڭەۋگە كوپ اۋەس بولا بەرمەگەن. ەندەشە گۇلدىڭ نەشە ءتۇرلى كورىنىسىن بالاشا قىزىقتاپ، ارتىق تەڭەۋدى ءۇيىپ-توگە بەرگەننەن نە شىعادى.

ءبىر دانىشپان «سىرت الەمىن سۋرەتتەپ جازا بەرۋ، ىشكى الەمىن جەتە بىل­مەۋدىڭ اسەرىنەن تۋادى» دەگەن ەكەن. سول ايت­پاقشى، قازىر سىرتقى دۇنيەنى قى­زىقتاپ جازاتىن قىزىل سوزگە ءۇيىر اقىن­دار كوپ. مىسالى، «الماتىنىڭ تورىن­دە» دەپ ايتىس اقىندارىنشا توگىلتە جونە­لەتىندەر بار. «الماتىنىڭ باس جاعى، اياق جاعى» دەگەنمەن دە كەلىسۋگە بولادى. ال بىراق «الماتىنىڭ ءتورى» دەگەن اقىنعا مۇل­دەم جاراسپايتىن قۇلدىق پسيحولوگيادان تۋعان تىركەس.

سوڭعى كەزدە ليريكالىق «مەنگە» دە كۇمانمەن قاراي باستادىق. «اقىن ءوزىنىڭ مۇڭىن ايتۋ ارقىلى قوعامنىڭ مۇڭىن ايتىپ وتىر» دەپ قويادى. ول راس تا شىعار، سەبەبى سىن ماقالالاردا سونداي پىكىر كوپ ايتىلادى. ونىڭ ۇستىنە اقىندار قوز­عاعان ىشكى دەرتتىڭ پوستمودەرنيزممەن ۇشتاساتىن تۇستارى دا جوق ەمەس. بىراق قازاقى ۇعىمدا ىشكە تۇسكەن دەرتتى جاقسى ايتپايدى. ياعني ىشكى دەرتتىڭ الەۋ­مەت­سىز­دەنۋى جاي عانا جان اۋرۋى ەمەس پە دەگەن كۇمان تۋدىرادى.

كەشەگى ديسسيدەنت اقىن يوسيف برود­­سكيدىڭ ون سەگىز جاسىندا جازعان «پيليگريم» اتتى ولەڭى ەشكىم كۇتپەگەن ەكى جولمەن اياقتالىپتى. سونىڭ ءبىرىنشى جولى «سولداتتار توپىراقتى تىڭايتادى» دەپ كەلەدى. بۇل لەرمونتوۆتىڭ «جاۋىن­گەردىڭ مولاسى» اتتى ولەڭىنىڭ ءبىر جولعا سىيىپ كەتكەن ءتۇرى. لەرمونتوۆتا: «ول ەر­تەدەن ۇيىقتاپ جاتىر، ۇيىقتاپ جاتىر سوڭعى ۇيقىمەن. ءشوپ شىعىپتى شوگىپ اقىر، توپىراعىنا توسىنە ۇيگەن» دەپ جىر­لانادى.

اۋەلگىدە برودسكي لەرمونتوۆقا پا­رو­ديا جازىپ وتىرعانعا ۇقسايدى. سە­بەبى، ولەڭنىڭ ەكىنشى جولى «اقىندار اسىرەلەپ مۇنى ايتادى» دەپ كەلەدى. بىراق لەرمونتوۆتا دا: «قۇرت ۇيالاپ قورىقپاي ءبىر، ەر بەتىنە سالدى-اۋ ويناق»، «قوندى بۇر­كىت قاراڭعىدا، مولاسىنا ەلسىز اڭعار» دەگەن جولدار بار. ەكى عاسىردا جا­زىل­عان ەكى ولەڭدە دە سوتسرەاليزم قابىل­داي بەر­مەي­تىن شىندىق جاتىر.

بالكىم بۇل ەكەۋى دە قازىرگى ايتىپ جۇر­گەن گيپەررەاليزمنىڭ ۇشقىندارى شى­عار. بىرىندە «تىڭايتقىشقا اينالدى»، ەكىن­شىسىندە «قۇرت جەدى» دەگەن جولدار اقى­رەتتىك اۋىر شىندىقتاردى الدىڭا توسادى. قايسى ولەڭدە وپيميستىك، قايسى ولەڭ­دە پەسسيميستىك سارىن باسىم ەكەنى باسقا اڭگىمە. ماسەلە قانداي ءولىم بولسا دا ءوز اتىمەن اتاۋعا ەشتەڭە جەتپەيتىنىن كورسەتۋدە بولىپ وتىر.

ال ءبىزدىڭ قازىرگى اقىندارىمىزدىڭ كوبىنىڭ ىشكە ءتۇسىپ كەتكەن قايعىسى كو­­بىنەسە جالعان اسەردەن تۋىندايدى. ولار­­دا ابستراكتىگە اينالعان ۇعىم باسىم، ال كورگەن قورلىقتارى مەن شەككەن قا­سىرەتتەرىنىڭ ءدال اتاۋى جوق. اقىندار ءوز جانىنىڭ تۇكپىرىنەن شىندىق ىزدەسە دە، ول شىندىق وزگەگە ورتاق ەمەس. ال وز­گەگە دە ورتاعى بار ما دەسەڭىز، جالقى اقىن­دار عانا اۋىزعا ىلىگەدى. سولاردى تەرىپ وقىساڭىز، ولەڭنىڭ تاعى ءبىر سەرتى جالعاندىققا بارماۋدا ەكەنىن تۇسىنەسىز.

«كەشىرىڭدەر كىتابىمدى بىتەتىن، اي­تا الماستان ءبىر شىنىن» دەپ ايتۋ دا ولەڭ ءسوزدىڭ سەرتىن تازا مويىنداعاندىق. «قاراشى اناۋ بالاعىنان كىرى اققان، قالا قانداي سۇيكىمدى» دەگەن جولدار دا جوعا­رىداعى «الماتى ءتورى» دەگەن جالعان پافوستان گورى الدەقايدا جانىڭا جاقىن. ال «تامشىلار، تامشىلار، قامشىلار – جەردى سابالاعان. تامشىلار – اڭشىلار مەنى قامالاعان» دەگەن جولدارداعى ۇركەك سەزىم ىشكى دۇنيەڭمەن قالاي ۇيلەسە كەت­كەنىن ءوزىڭ دە سەزبەي قالاسىڭ. ءبارىن ايت تا ءبىرىن ايت دەمەكشى: «نادان شىقسا توبەگە قۇتىرادى مىڭ نادان، نادانداردان تۇراتىن سياقتانىپ بۇل عالام» دەگەن تارماققا بار عالامىڭىز سىيىپ تۇر.

جوعارىداعى جولدار «قارا قىستىڭ دا كوزىنەن جاس اقتىرعان» گۇلنار سا­لىق­بايدىڭ ولەڭدەرىنەن الىندى. گۇل­ناردىڭ ولەڭدەرىنە: «قارا قازان تۇبىندە قايناپ-قايناپ، دۇنيەنىڭ قىزىعى سار­قىلعانداي» دەپ تاۋسىلا ايتۋ ءتان. «گۇلدەر تويلاپ الدى-داعى تويلارىن، سو­دان كەيىن ءولىپ جاتتى بىرتىندەپ» دەگەندە ءومىر شىندىعىنىڭ ەشتەڭەگە با­عىنبايتىنىن كورەسىز. بۇل الگىدە كەل­تىرگەن «توپىراقتى تىڭايتقان سولداتتار» سياقتى شىندىقتىڭ بەتىنە تۋرا قاراۋدان تۋعان تارماقتار. برودسكيدە دە ادامدار قانشا جانتالاسسا دا، ءبارى وتكىنشى.

شىن اقىن «باقىتتىمىن» دەپ ەش­قاشان ايتپايدى. ايتسا الدەبىر ساياسي ناۋقاننىڭ ىقپالىمەن ايتادى. جالپى ادامنىڭ باقىتتىمىن دەپ ايتۋىنىڭ ءوزى كۇپىرلىك. سەبەبى اينالاڭا اقىن كوزىمەن قاراساڭ، ءبارىبىر باقىتسىزدىقتار بار عوي. باسقاسىن ايتپاعاندا، ابايدان ءبىراۋىز باقىتتىلىق تۋرالى ءسوز كەزدەستىرەر مە ەكەنسىز؟ بىراق گۇلنار «مەنىڭ بۇگىنگى باقىتسىزدىعىمنىڭ عۇمىرى، اق قار جەرگە جەتكەنشە ءۇزىلدى» دەيدى. ولەڭ ودان ءارى: «بۇگىنگى باقىتتىلىعىم ارمان ەدى، ايتا الار جالعىز گۇل ءتىلى. بۇگىنگى باقىتسىزدىعىم جالعان ەدى: تۇتىندەي، تۇستەي، كۇلكىلى...» دەپ جالعاسادى.

ولەڭ ءبىر قاراعاندا باقىتتىلىق تۋرالى سياقتى وقىلادى، الايدا تۇپكى وي ءبارىبىر باقىتسىزدىققا تارتىپ تۇر. كەيدە شىن شەبەردىڭ قولىنان شىققان ولەڭنىڭ كەرى ماعىنادا وقىلاتىنى دا بار. ءبىر سيپاتتى وقىپ وتىرىپ، ەكىنشى سيپاتتى كورەتىنىڭىز قۇبىلىسقا تەڭ نارسە. تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ «اتايىسىندا» ما، «شىمدانىندا» ما، تاۋدىڭ ارعى بەتىندەگى ەلىكتىڭ بەينەسىن توبەسىندەگى سا­عىم ارقىلى كورەتىن ءبىر ەپيزود كەز­دەسەدى. گۇلنار دا مىنا ولەڭىندە باقىتتىلىقتى ارمان رەتىندە عانا بەرەدى، ال رەالدى تۇردە كورىپ تۇرعانى قار جەرگە تۇسكەنشە ءۇزىلىپ كەتكەن باقىتسىزدىق.

سار دالادان القىنباي-جۇلقىنباي باياۋ مۇڭ ەسەدى. ونداعى گۇلدەرگە ءوز بوياۋىنان ارتىق بوياۋ جاعۋدىڭ كەرەگى جوق. سوندىقتان دا گۇلناردىڭ جوعارىداعى ەكى ولەڭىندە دە گۇل دەگەن سوزگە ەشقانداي قوسىمشا بوياۋ بەرىلمەگەن. تەك جاندى زات سياقتى ولەتىنى، ءتىرى زات سياقتى ءتىل بىتەتىنى عانا ايتىلعان. ونى اۋىسپالى ماعىنادا تۇر دەپ تە تىم تاپتىشتەمەي-اق قويالىق.

بىزگە ۇناعانى ءبىرىنشى ولەڭدە قازىر «مودا» بولىپ كەتكەندەي «مولاعا قاشام» دەمەي، وتكىنشى ءومىردى «گۇلدەر تويلاپ الدى-داعى تويلارىن، سودان كەيىن ءولىپ جاتتى بىرتىندەپ» دەپ ەكىنشى جاقپەن استارلاي ايتقانى.

ال بوياۋ جاعۋ كەرەك بولسا، سۇرىقسىز كورىنىس جەتەرلىك. «سەنسىز سۋىق ءومىردىڭ سۋرەتىنە، جاعىپ ءجۇرمىن بوياۋدىڭ جىلى ءتۇسىن». باردى بارداي قابىلداۋ ارقىلى دا جاقسى كورۋگە بولادى. بۇل جەردە دە اقىن جالعاندىققا بارماي، شىن كورىنىستى بەرىپ وتىر. «سۋىق ءومىر» سۋ جاڭا مەتافورا، «سۋىق ولىمنەن» «بارىمتالانۋى» دا مۇمكىن. ماسەلە اقىننىڭ «وت بەردىم»، «شوق بەردىم» دەپ شالىقتاماي، ءومىردى سىرتىنان بوياۋ جاقسا دا ىشىنەن تۇسىنۋگە تالپىنۋىندا بولىپ وتىر.

اقىندار بيىك يدەالداردى كوپ جىرلايدى. وسىنىڭ ءوزى اقىنداردى جالعان پافوسقا ۇرىندىرادى. اسىل دىنىمىزدە دە جاراتۋشىدان باسقاعا تابىنۋ سوكەتتىك. اقىن سولاي جىرلاپ وتىرعاندا، ءومىر باسقا اعىسىمەن اعىپ جاتۋى مۇمكىن. ءتىپتى ءوز باسىندا ءۇيى جوق، كۇيى جوق اقىنداردىڭ دا بيىك يدەالداردى ولەرمەندەنە جىرلايتىنىنا تاڭسىڭ. وسىنىڭ ءبارى ولاردى كۇن مەن ءتۇندى شاتاستىرىپ العان دەرتتى جاندارعا كوبىرەك ۇقساتادى.

ولاردىڭ جانىندا گۇلناردىڭ ولەڭ­دەرى ءومىردىڭ وزىندەي ەتەنە. «اناۋ ادام مەنىڭ جاقسى تانىسىم، بار ءومىرى كەزەكتە ءوتتى نان ءۇشىن. مەن دە بويلاپ بارام كوشە اعىسىن، ءومىر ءۇشىن، كوڭىل ءۇشىن، جان ءۇشىن». بۇل جولداردىڭ ساياساتقا دا، باسقاعا دا ەش قاتىسى جوق. تەك ءومىردى ءوز قالپىندا بەرۋ ارقىلى ادامنىڭ ءوز تابيعاتىنا بارىنشا جاقىنداي ءتۇسۋ.

ءوز اتىمەن اتاۋ كەرەك دەگەننەن شى­عادى. «بارمىسىڭ جوقتان قۇراعان» دەگەن ءبىر جولعا قانشا ماعىنا سىيىپ تۇر. شىندىقتى شەگىنە جەتكىزە ايتۋ عانا ەمەس، سولاي سەزىنە دە الۋ ولەڭدى وقىر­مانعا ءوتىمدى ەتە تۇسەدى. اقىنعا شىنىن ايتۋدان اسقان ءلاززات جوق ەكەنىن ءار ولەڭىن وقىعان سايىن سەزىنەسىڭ. ول ءوزى­نىڭ قانداي كۇيدە ەكەنىن ەشقاشان جا­سىرىپ-جابۋلاعان ەمەس. «جىپ-جىلى وي­لاردان جىلاپ ءجۇرمىن، جوق نارسەگە قۋانا بىلگەندەرمەن» دەگەن جولدارداعى شىنايىلىقتىڭ مولدىرلىگىنە ەرىكسىز ءتانتى بولاسىڭ.

اقىندارعا تاعى ءبىر جەتپەيتىنى شىن­­­­­دىقتى ىزدەۋ جولىندا ديالوگتارعا بار­مايدى. ماحاببات تۋرالى جازسا، كەيىپكەرى جانسىز قۋىرشاق سياقتى ەلەس­تەپ تۇرادى. ولەڭ قانشا ادەمى، كەيىپ­كەر قانشا سۇيكىمدى بولسا دا تارتپايدى. ال گۇلناردىڭ ولەڭدەرىندەگى ءوزىن تو­مەن، وزگەنى بيىك قوياتىن سۇحباتتىڭ شى­نايىلىعىنا باس يەسىڭ. ونىڭ وزىنەن بيىك قويعان كەيىپكەرى ەشقاشان تاعىنان تۇس­پەيتىندەي سەزىمدە قالاسىڭ. «جالعىز اعاش، جالعىز اعاش، قۇلاماشى مەن ءۇشىن»، دەيدى گۇلنار.

ال ءبىزدىڭ اقىندارداعى وسى ماحاببات سەزىمىمەن ۇندەس، ۇزىلگەن جاپىراقتى وتىرىك اياۋ سياقتى سەزىمدەر دە ولەڭدە جالعاندىق تۋدىرادى. بىرەۋلەر ۇستىنەن باسىپ شاپقىلاپ ويناپ جۇرسە، سەن وعان جانىڭ اشىپ كولگىرسىپ وتىرساڭ كىم سەنەدى. اياعىڭنىڭ استىندا شاشىلىپ جاتقان جاپىراقتىڭ شىن كورىنىسى مۇلدەم باسقا عوي. «كۇلگەن جاپىراق، جىلاعان جاپىراق، ۇناعان جاپىراق، قۇلاعان جاپىراق، نە ويلايسىڭ تاباننىڭ استىندا جاتىپ اپ»، – دەيدى گۇلنار. ءار ءسوزى، ءار جولى بۇلكىلدەپ سوققان قان تامىرداي شىن ءحالدى بەرىپ تۇر.

گۇلنار جازسا، جانسىزعا جان بىتىر­گەندەي جازادى. «جاپىراقتار قۇلاپ جاتىر بىرتىندەپ، تۇرار ما ەدى ءبىر كۇن دەپ». كوز الدىڭا جاپىراقتان باسقا ءبىر ءومىر ەلەستەيدى. ويىڭا تىرشىلىكتىڭ تاتتىلىگى كەلەدى. سىرت دۇنيەنى سۋرەتتەۋ ارقىلى، ءوز ىشىنە ۇڭىلگەن اقىندى كورەسىڭ. ول سەزىم شىنايى بولعاندىقتان باسقالارعا دا ورتاق. «ە» دەپ كۇرسىنىپ تە قويارسىڭ، بالكىم. ايتەۋىر بۇل سەزىمنەن بەيتاراپ قالمايسىڭ. وسىنداي قاراپايىم شىندىقتار بار كەزدە، جوق نارسەنى ايتىپ ولەرمەندەنۋدىڭ قاجەتى قانشا؟

اقىندارىمىز كۇڭىرەنىس پەن كۇيزە­لىستىڭ ءوزىن دە جالعان پافوسقا اينالدىرىپ جىبەرەدى. كەيدە ولار ولەڭ وقىپ تۇر­عاندا الدىڭدا اقىن ەمەس، الاياق بىرەۋ تۇرعانداي ىڭعايسىز كۇيگە تۇسەسىڭ. قالام­داستارىنىڭ سول سىرىن ءبىز عانا ەمەس، گۇلنار دا بايقاپ جۇرگەن بولۋ كەرەك. ءبىر ولەڭىندە: «اھىلاسا «اقىن» بولىپ بىرەۋى» دەگەن جولدى كەلتىرىپتى. اھىلاعان، ارۋاق شاقىرعان، ۇران سالعان ساح­نالىق كورىنىستەر ولەڭ تابيعاتىنا مۇلدەم جات ەمەس پە. گۇلنارشا ايتقاندا: «ۇزىلسە ولەڭ، ءۇنسىز جاستاي كوزدەگى، ۇمىت­تىرار ۇرانداتقان وزگەنى».

كەيدە وقىرمان دا بالا سياقتى. سول «اھىلاعان»، «ۋھىلەگەن» سوزدەرگە سەنىپ قالادى. ولەڭىندە تەرەڭ مازمۇن بولماعاننان كەيىن، ونىڭ ورنىن رۋحتى سوزدەرمەن اۋىستىرۋ ولەڭدى قۇتقا­راتىنداي كورىنەدى. ارۋاق شاقىرسا ارقا­سى قوزاتىن وقىرمانعا ءتىلىمىز ءتيىپ كەت­پەسىن، بىراق ولەڭ ءسوزدىڭ اينالاسىندا جۇرگەندەردىڭ وزدەرى دە سوعان ءتۇسىپ قالىپ جاتسا نە دەمەك كەرەك. وسىنداي ءدۇبارا شاقتا: «ساحنادا سەن دە ءبىر كۇن تۇرارسىڭ، ءسابي ەلدى ءسال جىميىپ، الديلەپ...». شىندىق ەمەس دەڭىزشى؟!

ءبىز قازىر وقىرماننىڭ تالعامىن قات­تى بۇزدىق. ەكى ءسوزدىڭ باسىن قۇراپ، ولەڭ شىعارمايتىن قازاق جوق بولسا دا، بۇرىن اقىندار ساناۋلى بولىپتى. ال ەندى جازبا ادەبيەتكە كوشكەننەن كەيىن سول اقىندىق ەڭ وڭاي كاسىپكە اينالدى. كەڭەس وكىمەتىندەگى يدەولوگيالىق سۇرانىس تا سوعان ساي كەلىپ، ساپقا تىزسە الاڭنان سالتاناتپەن ءجۇرىپ وتۋگە مولىنان جەتەتىن اقىندار ارمياسىن جاساقتاپ بەردى. سو­لاردىڭ تالانتتىسى دا، تالانتسىزى دا كەڭەس وكىمەتىن كەپتىرىپ ماقتادى.

تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن سول ولەڭ­دەر توم-توم كىتاپتاردا قايتا باسىلىپ جاتىر. «بۇل نە ءۇشىن؟» دەسەڭىز، «ول دا تاريح، ول دا شەجىرە» دەگەن ءۋاجدى العا تارتادى. مۇنىمىز الاڭداردان الىپ تاستاعان ەسكەرتكىشتەردى دە ونەر تۋىندىسى دەپ قايتا ورناتقانمەن بىردەي ەمەس پە. ەگەر سونداي ولەڭدەردى قىسقارتىپ شىعارسا، تالانتتارىمىزدىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ مۇرتى دا بۇزىلماسىنا ءبىز كەپىل. ەڭ قىزىعى سوندا، كوزى تىرىلەر ونداي ولەڭ­دەرىن جيناقتارىنا كىرگىزبەيدى. ال كوزى جوقتاردىڭ كىتاپتارىن شىعارعاندا، الگىندەي ولەڭدەرىنىڭ ءبىر دە ءبىرىن قالدىر­مايدى.

وسىنىڭ بارىنە قانداي سوزبەن جاۋاپ بەرەرىمدى بىلمەي ءبىراز داعدارعانىمدى نەسىنە جاسىرايىن. اقىرى ونى دا گۇل­نار سالىقبايدىڭ جوعارىدا مىسالدار كەلتىرىل­گەن «كەشىرىڭدەر كەلگەنىمدى ومىرگە» اتتى كىتابىنان تاپتىم. گۇلنار­دىڭ بۇل ولەڭى كەشەگى كەڭەستىك سانانىڭ جانا­زاسىن شىعارعانداي اقىرەتتىك، رەك­ۆيەم­دىك سيپاتى بار دۇنيە ەكەن. گۇل­نار ولەڭىنە احمەت ياساۋيدىڭ «وكسىكتەن ولمەي تۇرىپ، ورەم قاپتىم، بەتىم جوق، حازى­رەتكە قالاي بارام؟» دەگەن ءسوزىن ەپيگراف ەتىپ الىپتى.

قۇدايسىزدىق حاقىندا ءبىلىم الدىم،

ءجانتاسىلىم ەتە الماي، ءتىرى قالدىم.

بەتىم جوق، تۇركىستانعا قالاي بارام؟

 

پەندەلىك پەيىشىنە ەنە المادىم،

الدامشى دۇنيەنى جەڭە المادىم.

بەتىم جوق، تۇركىستانعا قالاي بارام؟

 

اللانىڭ جولىن كەسىپ وتە المادىم،

قۇل بولىپ، قۇلاي قىزمەت ەتە المادىم.

بەتىم جوق، تۇركىستانعا قالاي بارام؟

 

جاراسىن جۇرەگىمنىڭ تاڭا المادىم،

ءفانيدىڭ ۋ، بالىنا قانا المادىم.

بەتىم جوق، تۇركىستانعا قالاي بارام؟

 

كوبەلەكتەي كوڭىلدىڭ وتىن ۇناتتىم،

ارشالاعان اقىلدى تومەن قۇلاتتىم.

بەتىم جوق، تۇركىستانعا قالاي بارام؟ – دەپ كەلەدى بۇل ولەڭ.

تۇركىستاننىڭ سوپىلىقتىڭ سيمۆولى ەكەنى ۇمىتىلدى ما، ۇمىتىلمادى ما، ول باسقا اڭگىمە. بىراق رۋحاني قاجىلىقتىڭ وتانى ەكەنىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ونىڭ ورنى بارشا تۇركى حالىقتارى ءۇشىن بيىكتەي ءتۇستى. تاۋەلسىز قازاقستان تۇر­كى الەمىنە وسىنداي اياۋلى مەكەندى ەمىن-ەركىن كەلىپ-كەتەتىن كوك كۇمبەزدى قاسيەتتى شاڭىراققا اينالدىردى. سونى ماعجاننان كەيىن گۇلنارداي سەزىنگەن اقىن كەمدە-كەم شىعار. گۇلناردىڭ جوعا­رىداعى ولەڭى رۋحاني تازارۋدىڭ تام­سىلىندەي تاڭدايىڭا تامسانتىپ قونا قا­لادى ەكەن.

نەنى دە بولسا ءوز اتىمەن اتاعاننان اسەر­لى ەشتەڭە جوق. تۇركىستانعا بارعان ادام وزىنە ءبىر ەسەپ بەرمەي تۇرا الماي­دى. بىرىندە قىلۋەت، ەكىنشىسىندە اتاتەك ايتىلعان ماعجاننىڭ قوس مەتافورا­سى­نىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. ەندەشە ول كە­شەگى قۇدايسىز قوعامنان ءبىر-اق اتتاپ كىرە سالاتىن جەر ەمەس. بويىڭدى ءبىر تا­زارت­ساڭ، ويىڭدى ەكى تازارتىپ باراتىن جەر. گۇلنار سونى بەتىڭ بار، ءجۇزىڭ بار دەمەي، ءوز اتىمەن اتاپ الدىڭا توسا قويا­دى. ولەڭنىڭ وي مەن ءسوز قايتالانىپ كەلەتىن باسقا ەرەكشەلىكتەرىن ايتپاعاندا، ماز­مۇنىنىڭ شىنايىلىعى بارىنەن اسىپ ال­دىڭعى ساپقا اتويلاپ شىعا كەلەدى. بۇل جەردەگى شىنايىلىق بۇگىنگى جالعان پافوسقا قارسى قويىلۋىمەن دە ۇتىمدى شىعىپ تۇرعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك.

«ولەڭدە شىنايىلىق كوركەمدىكتەن دە جوعارى تۇرۋعا ءتيىس» دەگەن ويدى ءبىز عانا ايتىپ وتىرعامىز جوق. جوعارىدا «انت پەن سەرتتەن اسقان قانداي كوركەمدىك بار؟» دەگەن شەندەستىرۋىمىزدى دە سول اقىن­داردىڭ وزدەرىنىڭ سوزدەرىنە سۇيەنىپ ايتىپ وتىرمىز. وسى رەتتە ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ توقاش بەردياروۆتىڭ ولەڭدەرى تۋرالى تولعانعاندا، وزىنە-ءوزى ءبىر قىزىق سۇراق قوياتىنى ەسكە تۇسە بەرەدى. اقىرىندا ەسەنعالي: «شىنايىلىق! – دەدىم كۇتپەگەن جەردەن. – ويباي-اۋ، ول شىنايىلىق قوي!» دەپ اعىنان جارىلادى. ال توقاش بەردياروۆتىڭ ءوزى، ول دا سول ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ ايتۋىنشا: «وتىرىك! ءبارى وتىرىك، پادارىنە نالەت!» دەيدى ەكەن ءدۇر سىلكىنىپ. «ۋرا! ۋرا!» دەگەندە قۇلاق تۇناتىنداي، «رۋح! رۋح!» دەپ كۇڭى­رەن­گەندە يمانىڭدى قاسىم قىلاتىن اقىن­دارعا قاراتىپ ايتقانى شىعار، بال­كىم.

راس، كەشەگى كۇنى دە توقاش بەردياروۆ سياقتى اقىن جالعىز بولماعان. سول سياقتى بۇگىنگى كۇنى دە گۇلنار سالىقباي سياقتى اقىن دا جالقى ەمەس. اشىق ايدىندا جالقى جەلكەن، جالعىز قايىقتاي قالتىلداپ تۇرعان جوق. ايتپەسە شى­نايىلىق تۋرالى اڭگىمە دە ايتىلماس ەدى. اسىرەسە كەيىنگى جاس بۋىننىڭ پوەزياداعى باسى ارتىق پافوستان ارىلا باستاعانى قۋانتادى. بۇل ماقالانى دا گۇلناردىڭ مىسالىندا سول جاس اقىندارعا ۇلگى بولسىن دەپ جازدىق. ولەڭدەرى «قارا سوزدەن قۇرالعان باعانا» دەپ جۇرگەن لۋيزا گليۋك تا بيىل نوبەل سىيلىعىن پوەزيا­دا ءوز سەزىمىن شىنايى اشا العانى ءۇشىن الدى ەمەس پە.

ونداعى «ناقتى پوەتيكالىق داۋىسى ءۇشىن، ءوزىنىڭ سۋىق سۇلۋلىعىمەن جالپىنى جالقىعا اينالدىرا العانى ءۇشىن» دەگەن جۇمباقتاۋ انىقتامانىڭ استارىندا دا وسى ءبىر وزگەشە سالقىنقاندى شىنايىلىق جاتقان جوق پا. مەيلى، شەن كورسەڭىز ەسكەرەرسىز، شەن كورمەسەڭىز «قول جەتپەگەن ەتتىڭ يىستەنىپ كەتكەنى-اي» دەر­سىز. قايتكەندە دە «جۇرەكتەن شىقپاسا، جۇ­رەك­كە جەتپەيتىنى» باياعىدان ايتىلىپ كەلە جاتقان ءتامسىل، ال جۇرەكتەن شىققان ءسوز ەشقاشان جالعان بولمايتىنى قاي­تا­لاپ ايتۋدى كەرەك ەتپەس تە! الايدا تا­عى ءبىر اقىن پوەزيا مىنبەسىنەن ولەڭىن ون ورا­عىتىپ وقىعاندا: «اينالايىن، نە ايت­ساڭ دا ءوز اتىمەن اتاپ ايتشى!» دەپ ايعاي سال­عىڭ كەلەدى. مۇنى وزىڭىزبەن قالام قارۋىن بىرگە سەرمەپ جۇرگەن ءبىزدىڭ ەمەس، ءسىزدى تۇ­سىنگىسى كەلىپ موينىن ولگەنشە سوزىپ وتىر­عان قاراپايىم وقىرماننىڭ تى­لەگى دەپ ۇعارسىز.

ءيا، تىم بولماسا «بەتىم جوق، تۇر­كىستانعا قالاي بارام؟» دەڭىزشى ءبىر رەت!..

 

جۇسىپبەك قورعاسبەك،
«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

تاميلانىڭ تارتۋى

ونەر • بۇگىن، 23:00

قارا جولداعى قاتەر

بۇگىن، 22:56

مۋتاتسيالانعان ۆيرۋس

مەديتسينا • بۇگىن، 22:15

جىراۋلىق ونەردىڭ جاناشىرلارى

رۋحانيات • بۇگىن، 21:56

Big Tech كومپانيالارىنىڭ قارجىلىق ماسەلەسى

باعدارلامالار • بۇگىن، 21:30

ۇستازى جاقسىنىڭ ۇستامى جاقسى

رۋحانيات • بۇگىن، 18:30

بالقاشتا قار جاۋىپ جاتىر

اۋا رايى • بۇگىن، 15:48

ۇقساس جاڭالىقتار