2013 جىلعى 27 تامىز استانا قالاسى
سەلەكتسيالىق-تۇقىم شارۋاشىلىعى ماقساتتاعى وبەكتىلەردى انىقتاۋ جانە قۇرۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2003 جىلعى 8 شىلدەدەگى ورمان كودەكسىنىڭ 77-بابىنىڭ 2-1-تارماعىنا سايكەس, بۇيىرامىن:
1. قوسا بەرىلىپ وتىرعان سەلەكتسيالىق-تۇقىم شارۋاشىلىعى ماقساتتاعى وبەكتىلەردى انىقتاۋ جانە قۇرۋ قاعيداسى بەكىتىلسىن.
2. قازاقستان رەسپۋبليكاسى قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى كوميتەتى (ق.ج.ۇستەمىروۆ) زاڭنامادا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن وسى بۇيرىقتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگىندە مەملەكەتتىك تىركەلۋىن جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا رەسمي جاريالانۋىن قامتاماسىز ەتسىن.
3. وسى بۇيرىق العاشقى رەسمي جاريالانعان كۇننەن كەيىن كۇنتىزبەلىك ون كۇن وتكەن سوڭ قولدانىسقا ەنگىزىلەدى.
مينيستر ن.قاپپاروۆ.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترىنىڭ
2013 جىلعى 27 تامىزداعى №258-ءو بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن
سەلەكتسيالىق-تۇقىم شارۋاشىلىعى ماقساتتاعى
وبەكتىلەردى انىقتاۋ جانە قۇرۋ قاعيداسى
1. نەگىزگى ەرەجەلەر
1. مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرىندە سەلەكتسيالىق-تۇقىم شارۋاشىلىعى ماقساتتاعى وبەكتىلەردى انىقتاۋ جانە قۇرۋ ەرەجەسى (بۇدان ءارى – ەرەجە) قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورمان كودەكسىنىڭ 77-بابىنىڭ 2-1 تارماعىنا سايكەس ازىرلەندى جانە مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرىندە تۇراقتى ورمان تۇقىمدارى بازاسىنىڭ وبەكتىلەرىن انىقتاۋ جانە قۇرۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋ ءتارتىبىن ايقىندايدى.
2. وسى ەرەجەدە پايدالانىلاتىن نەگىزگى ۇعىمدار:
1) ارتىقشىلىعى بار ەكپەلەر - ورمان ءوسiرۋدiڭ بەلگiلi بiر جاعدايلارىندا ونiمدiلiگi جوعارى جانە تۇراقتى ەكپەلەر;
2) ءبىرىنشى رەتتىڭ (ۇرپاقتىڭ) ورمان تۇقىمدارى پلانتاتسيالارى – وتىرعىزۋ كەزىندە باستاپقى ماتەريال رەتىندە فەنوتيپتىك بەلگىلەرى بويىنشا سۇرىپتاپ الىنعان انالىقتار (ارتىقشىلىعى بار اعاشتار) پايدالانىلاتىن ورمان تۇقىمدارى پلانتاتسيالارى;
3) ۆەگەتاتيۆتىك جولمەن وتىرعىزىلعان ورمان تۇقىمدارى پلانتاتسيالارى – ۆەگەتاتيۆتىك جولمەن الىنعان ماتەريالدى پايدالانىپ وتىرعىزىلاتىن ورمان تۇقىمدارى پلانتاتسيالارى;
4) ەكىنشى رەتتىڭ (ۇرپاقتىڭ) ورمان تۇقىمدارى پلانتاتسيالارى – كومبيناتسيالىق قابىلەتى تەكسەرىلگەن باستاپقى ماتەريالدى پايدالانۋ نەگىزىندە قۇرىلاتىن ورمان تۇقىمدارى پلانتاتسيالارى;
5) ينترودۋتسەنتتەر – ولار بۇدان بۇرىن ءوسىپ-ونبەگەن ورمان ءوسىرۋ اۋدانىنا وسىرىلگەن وسىمدىكتەر;
6) كلون – ۆەگەتاتيۆتىك كوبەيتۋ جولىمەن ءبىر باستاپقى داراقتان نەمەسە اپوميكتيكالىق قۇرىلىمنان الىنعان جانە گەنوتيپى بىردەي بارلىق ۇرپاقتاردىڭ جيىنتىعى (رامەت);
7) كلوندىق ورمان تۇقىمدارى پلانتاتسيالارى – ارتىقشىلىعى بار نەمەسە ەليتالىق اعاشتاردىڭ ۆەگەتاتيۆتىك ۇرپاعىن (كلوندارىن) پايدالانىپ قۇرىلاتىن ورمان تۇقىمدارى پلانتاتسيالارى;
8) ورمان بونيتەتى – ورمان ونىمدىلىگىنىڭ كورسەتكىشى. ءوسىپ-ءونۋ جاعدايلارىنا بايلانىستى جانە باستى تۇقىم اعاشتارىنىڭ ورتاشا بيىكتىگى مەن ورتاشا جاسى بويىنشا ايقىندالادى;
9) ورمان تۇقىمى پلانتاتسياسى (بۇدان ءارى – وتپ) – بەرىلگەن تۇقىم قۋالاۋشىلىق قاسيەتتەرi جانە سەبۋ ساپاسى جوعارى سورتتىق, ەليتالىق نەمەسە بۋدان تۇقىمدارىن جۇيەلى تۇردە (ۇزاق ۋاقىت بويى) الۋعا ارنالعان ارتىقشىلىعى بار اعاشتاردىڭ تۇقىمدى, نەمەسە ۆەگەتاتيۆتىك ۇرپاعى بولىپ تابىلاتىن وسىمدىكتەردىڭ ارناۋلى گەنەتيكالىق سحەما بويىنشا وتىرعىزىلىپ, قولدان وسىرىلگەن ەكپەسى;
10) پلانتاتسيالاردى وقشاۋلاۋ – وتپ-نىڭ نەگىزىنەن تابيعي ەكپەلەردەن قاجەتسىز توزاڭمەن توزاڭدانۋ پروتسەسىنە جول بەرمەيتىن جاعدايلار;
11) تۇقىم سەۋىپ وسىرىلگەن وتپ – وتىرعىزۋ كەزىندە انالىقتاردىڭ باقىلاناتىن توزاڭدانۋىنان (سيبستار) نەمەسە ەركىن توزاڭدانۋدان (جارتىلاي سيبستار) الىنعان تۇقىمدار پايدالانىلاتىن پلانتاتسيالار;
12) تۇراقتى ورمان تۇقىمى ۋچاسكەسى (بۇدان ءارى – توتۋ) – وسى ورمان ءوسiرۋ جاعدايلارىندا ۇزاق ۋاقىت بويى تۇقىم الۋعا ارنالعان ارتىقشىلىعى بار ەكپەلەردە, تۇقىم پلانتاتسيالارىندا ارتىقشىلىعى بار اعاشتاردان دايىندالعان تۇقىمداردان وسىرىلگەن, ەگiلگەن نەمەسە وتىرعىزىلعان كوشەتتەردەن جاسالعان جوعارى ءونىمدى تابيعي تۇردەگى نەمەسە ورمان داقىلدارى ەكپەلەرىنىڭ قالىپتاسقان ۋچاسكەلەرى.
3. سەلەكتسيالىق-تۇقىم شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى وبەكتىلەردى قۇرۋدى ورمانداردى مولىقتىرۋ جانە ورمان ءوسىرۋ ءۇشىن تۇقىمدار مەن كوشەت ماتەريالى جونىندەگى قاجەتتىلىككە سايكەس, ورمان سەلەكتسياسى مەن تۇقىم شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى مامانداندىرىلعان ۇيىمدارمەن (بۇدان ءارى – مامانداندىرىلعان ۇيىم) جۇزەگە اسىرىلادى.
4. مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرىندەگى تۇراقتى ورمان تۇقىمدارى بازاسى كەلەسى سەلەكتسيالىق-تۇقىم شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى وبەكتىلەردى قامتيدى:
1) ورمان تۇقىمدارى پلانتاتسيالارى;
2) تۇراقتى ورمان تۇقىمدارى ۋچاسكەلەرى;
3) ارتىقشىلىعى بار ەكپەلەر;
5. سەلەكتسيالىق-تۇقىم شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى وبەكتىلەردى انىقتاۋ مەن قۇرۋعا ارنالعان ولشەمدەر ورمان وسەتىن ايماققا, ورماننىڭ ءوسۋ جاعدايلارىنىڭ تۇرپاتىنا, ورمان وسىمدىكتەرىنىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىنىڭ بيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە, ولاردىڭ جاسى مەن جاي-كۇيىنە, سونداي-اق ولاردى انىقتاۋ مەن قۇرۋ ماقساتتارىنا بايلانىستى.
6. سەلەكتسيالىق-تۇقىم شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى وبەكتىلەردى قالىپتاستىرۋ, مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرىندە ولاردى پايدالانۋ رەجيمى وسى سالادا مامانداناتىن ورمان ورنالاستىرۋ, جوبالاۋ-ىزدەستىرۋ جانە عىلىمي ۇيىمدار ازىرلەگەن, مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق ساراپتامادان وتكەن جوبالارمەن ايقىندالادى. وسى جوبالاردى ىسكە اسىرۋدى مەملەكەتتىك ورمان يەلەنۋشىلەر جۇزەگە اسىرادى.
2. سەلەكتسيالىق-تۇقىم شارۋاشىلىعى ماقساتتاعى وبەكتىلەردى انىقتاۋ جانە قۇرۋ ءتارتىبى
پاراگراف 1. ورمان تۇقىمدارى پلانتاتسيالارى
7. وتپ ءۇش ساناتقا: ءبىرىنشى رەتتەگى, گەنەتيكالىق قۇندىلىعى جوعارى جانە ەكىنشى رەتتەگى وتپ-عا بولىنەدى.
8. باستاپقى ماتەريالدى كوبەيتۋ ءتاسىلى بويىنشا وتپ ۆەگەتاتيۆتىك جولمەن وتىرعىزىلعان (كلوندىق), ونىڭ ىشىندە ارتىقشىلىعى بار اعاشتاردىڭ تۇينەكتەرىن جاس شىبىقتارعا تەلۋ ارقىلى الىناتىن تەلىمدىك جانە انالىق اعاشتاردىڭ تامىرلانعان بولىكتەرىن وتىرعىزۋ ارقىلى الىناتىن ءوز تامىرى بار وتپ جانە تۇقىم سەۋىپ وسىرىلگەن (تۇقىمداستار) نەمەسە ارتىقشىلىعى بار اعاشتاردىڭ تۇقىمىنان وسىرىلگەن ەكپەلەر (كوشەتتەر) وتىرعىزۋ ارقىلى نەمەسە وسى اعاشتاردىڭ تۇقىمىن سەبۋ ارقىلى قۇرىلاتىن وتپ بولىپ بولىنەدى.
9. وتپ وتىرعىزۋ ءتاسىلىن تاڭداۋ جوبالاردا اعاش تۇقىمىنىڭ بيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە, ورماننىڭ ءوسۋ جاعدايلارىنا جانە وڭىردەگى ورمان شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋدىڭ قارقىندىلىعىنا سايكەس ايقىندالادى.
10. سەلەكتسيا ماقساتتارىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, ءبىرىنشى رەتتەگى وتپ-دا ءبىر نەمەسە بىرنەشە سەلەكتسيالاناتىن بەلگىلەرى بويىنشا ىرىكتەپ الىنعان ارتىقشىلىعى بار اعاشتاردىڭ ۇرپاعى توپتاستىرىلادى.
11. وتپ-دا وسى ورمان تۇقىمدارى اۋدانىنىڭ ءبىر نەمەسە بىرنەشە تارالىمدارىنىڭ ارتىقشىلىقتارى بار اعاشتارىنىڭ ۇرپاعى شوعىرلاندىرىلادى. تۇقىمداردى پايدالانۋ ءوڭىرىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا كورشىلەس ورمان تۇقىمدارى اۋداندارىنىڭ ارتىقشىلىقتارى بار اعاشتارىنىڭ ۇرپاقتارىمەن, ال ينترودۋتسەنتتەر ءۇشىن – كورشىلەس ورمان وسەتىن اۋدانداردىڭ ارتىقشىلىقتارى بار اعاشتارىنىڭ ۇرپاقتارىمەن وتپ قۇرىلادى.
12. بۇل جەمىس بەرۋىن كۇشەيتۋگە جانە تۇقىمداردىڭ ءپىسۋىن جاقسارتۋعا جاردەمدەسەتىن بولسا, ورمان تۇقىمىن اۋدانداستىرۋدى كەڭەيتۋ ماقساتىندا تابيعي تارالۋ ايماعىنان تىس جەرلەردە وتپ قۇرۋ ءۇشىن كلونداردىڭ (تۇقىمداستاردىڭ) ورنىن اۋىستىرۋ جۇزەگە اسىرىلادى. وسىنداي وتپ تۇقىمدارى باستاپقى ارتىقشىلىعى بار اعاشتار وسكەن اۋدان ءۇشىن ورمان تۇقىمدارىن اۋدانداستىرۋعا سايكەس پايدالانىلادى.
13. تاۋ جاعدايلارىندا وتپ بيىكتىك بەلدەۋلەرى نەمەسە تارالىمدارى, ارتىقشىلىعى بار اعاشتار وسەتىن جەرلەر بويىنشا نەمەسە ارتىقشىلىعى بار اعاشتار وسەتىن جەرلەرمەن سالىستىرعاندا بيىكتىگى شامالى جەرلەردە وتىرعىزىلادى.
14. وتپ-دا ورنالاستىرۋ ءۇشىن اعاشتار ىرىكتەپ الۋ وسى اعاشتار وسەتىن جەرلەردىڭ جاعدايلارى تۇرپاتتارىن نەمەسە تۇرپاتتارى توپتارىن ەسكەرە وتىرىپ وتكىزىلەدى. فەنولوگيالىق بەينەسى بايقالاتىن اعاش تۇقىمدارى ءۇشىن (قاراعاي, شىرشا, قايىڭ, سەكسەۋىل) وتپ وتىرعىزۋ ەرتە جانە كەش قالىپتاساتىن بەينەلەرىمەن بولەك جۇزەگە اسىرىلادى.
15. وتپ-داعى ارتىقشىلىعى بار اعاشتار كلوندارىنىڭ وكىلدىگى تۇقىمدىق ۇرپاقتا تابيعي تارالىمداردىڭ گەنوتيپتىك سان الۋاندىعىن ساقتاۋدى, ءتۇر ىشىندەگى بۋدانداستىرۋدى بارىنشا ازايتۋدى جانە سەلەكتسيالاناتىن نىشانداردىڭ بارىنشا بايقالۋى قامتاماسىز ەتىلەدى, بۇل ءۇشىن وتپ-دا كەمىندە 25 (جيىرما بەس) ارتىقشىلىعى بار اعاشتىڭ ۇرپاعى بولادى.
16. وتپ-نى بلوكتارمەن (تاناپتارمەن) قۇرۋ كەزىندە ارتىقشىلىعى بار اعاشتار ۇرپاقتارىنىڭ كورسەتىلگەن سانى ۇشتەن كوپ ەمەس جاپسارلاس بلوكتا (تاناپتا) بولادى.
وزىنە ءتان كومبيناتسيالىق قابىلەتى بار ارتىقشىلىعى بار اعاشتاردىڭ وكىلدەرىنەن وتپ قۇرۋ كەزىندە, كلوندار سانى تاڭداپ الىنعان ارتىقشىلىعى بار اعاشتاردىڭ سانىمەن شەكتەلەدى.
وتپ قۇرۋ كەزىندە جەرسىندىرىلگەن تۇرلەر ءۇشىن كلوندار سانى ورمان وسىمدىكتەرىنىڭ ءاربىر ءتۇرى بويىنشا ايقىندالادى.
17. وتپ-دا ارتىقشىلىعى بار اعاشتاردىڭ ۇرپاعى وزدىگىنەن توزاڭدانۋدى شەكتەۋ ماقساتىندا ءبىر كلون وسىمدىكتەرىنىڭ كەڭىستىكتە وقشاۋلانۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جۇيەلى تۇردە قايتالانىپ وتىراتىن (جۇيەلى) نەمەسە رەندوميزيرلەنگەن (كەزدەيسوق) ورىن اۋىستىرۋ پرينتسيپتەرىنە نەگىزدەلگەن سحەمالار بويىنشا ورنالاستىرىلادى.
18. ءبىرىنشى رەتتەگى وتپ قۇرۋ جوبالارىن ازىرلەۋ كەزىندە مىنالار ەسكەرىلەدى:
1) ۋچاسكەلەردى ماشينالار مەن مەحانيزمدەردى پايدالانۋعا بولاتىن اڭىزاق جەلدەن قورعالعان جانە قاتتى اياز سوقپايتىن ايتارلىقتاي تەگىس رەلەفتى جەرلەردە ورنالاسقان ونىمدىلىگى بونيتەتتىڭ 1 ء(بىرىنشى)-2 (ەكىنشى) سىنىپتارىنان تومەن ەمەس ورمان وسىمدىكتەرىنىڭ ناقتى تۇرلەرىن ءوسىرۋدىڭ ورمان ءوسىرۋ-بيولوگيالىق تالاپتارىنا سايكەس كەلەتىن ورمان ءوسىرۋ شارتتارى بويىنشا تاڭدالادى;
2) پلانتاتسيانىڭ جەرسىندىرۋ القابى 5 (بەس) گەكتاردان كەم بولماۋعا ءتيىس, ۋچاسكەنىڭ بۇدان كەم القابى ورمان وسىمدىكتەرىنىڭ ناقتى تۇرلەرىنىڭ تۇقىمدارىنا شەكتەۋلى قاجەتتىلىك بولعان جاعدايدا قابىلدانادى;
3) ەكى جانە ودان دا كوپ ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭ ىشىندە وتپ قۇرۋ كەزىندە ونىڭ القابى تاناپتار (بلوكتار) بويىنشا بولىنەدى جانە يگەرىلەدى;
4) قاجەتسىز توزاڭنىڭ ۇشىپ كەلۋىن شەكتەۋ ءۇشىن وتپ قۇرۋعا ارنالعان ۋچاسكە باسقا تۇرلەر ەكپەلەرىنىڭ اراسىنا ورنالاستىرىلادى. ەگەر بۇل مۇمكىن بولماسا, زيانكەستەر مەن ساڭىراۋقۇلاق اۋرۋلارىنىڭ ارالىق قوجايىندارى بولىپ تابىلمايتىن اعاشتاردىڭ جىلدام وسەتىن ۇشارباسى قالىڭ اعاشتارىنىڭ 5 (بەس)-10 (ون) قاتارىنان تۇراتىن قورعانىشتىق سۇزگىش جولاقتار قۇرىلادى.
سۇزگىش جولاقتارمەن وتپ قۇرۋ كەزىندە كەمشىلىگى بار اعاشتار كەمىندە 300 ء(ۇش ءجۇز) مەترگە الاستاتىلعان ارتىقشىلىعى بار اعاشتاردى قورعاۋ كوزدەلمەيدى.
19. جاقىن ماڭدا ارتىقشىلىعى بار اعاشتار بولماعان جاعدايدا وتپ ءۇشىن ۋچاسكەلەر سول ءتۇردىڭ جاقىن ماڭداعى قالىڭ قالىپتى ەكپەلەرىنە قاتىستى جەل سوقپايتىن جاعىنان وتىرعىزىلادى.
20. كلوندى وتپ قۇرۋدىڭ نەگىزگى ءتاسىلى مەملەكەتتىك ستاندارتتاردىڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلەتىن تامىر جۇيەسى جابىق كوشەتتەر وتىرعىزۋ بولىپ تابىلادى. قىسقا مەرزىمدە وتپ قۇرۋ ءۇشىن ولاردى وتىرعىزۋ تۇينەكتەردى تەلىتۋشى داقىلدارعا تەلۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. وڭاي تامىر جاياتىن تۇرلەردىڭ پلانتاتسيالارى كوشەتتەر ەگۋ ارقىلى جۇرگىزىلەدى.
21. تەلىتۋشى داقىلدار ەكپەلەر (كوشەتتەر) وتىرعىزىپ, وسىمدىكتەردىڭ ءىرى جەمىستى تۇرلەرىنىڭ (سەكسەۋىل) تۇقىمدارىن سەبۋمەن الىنادى. تەلىتۋشى داقىلداردى ءوسىرۋ ءۇشىن, ورمان تۇقىمدارى اۋدانى شەگىندە, ارتىقشىلىعى بار اعاشتاردان دايىندالعان تەلىتۋشى داقىل سياقتى سول ءتۇردىڭ جانە فەنولوگيالىق قالىپتىڭ جاقسارتىلعان تۇقىمدارى پايدالانىلادى. جەرسىندىرىلگەن تۇرلەردىڭ وتپ-سىن وتىرعىزعاندا بۋدانداستىرۋ كەزىندە وسى تۇرلەردىڭ ۇيلەسىمدىلىگى جانە وسى ءىس-شارالاردى وتكىزۋدىڭ شارۋاشىلىق جانە بيولوگيالىق قاجەتتىلىگى انىقتالعاننان كەيىن تەلىتۋشى داقىل رەتىندە باسقا ءتۇردىڭ وسىمدىكتەرى پايدالانىلادى.
22. ارتىقشىلىعى بار اعاشتاردىڭ ۆەگەتاتيۆتىك ۇرپاقتارىن جاپپاي كوبەيتۋ ماقساتىندا انالىق پلانتاتسيالار قۇرىلادى.
انالىق پلانتاتسيالار كلوندى وتپ-دا جانە سەلەكتسيالىق وتىرعىزۋ ماتەريالىن وسىرۋگە ماماندانعان پيتومنيكتەردە وتىرعىزىلادى. انالىق پلانتاتسيالاردى قۇرۋ كلوندى وتپ-نىڭ العاشقى تاناپتارىن (بلوكتارىن) وتىرعىزۋمەن ءبىر مەزگىلدە نەمەسە ول باستالعانعا دەيىن باستالادى. انالىق پلانتاتسيانىڭ القابى جانە ونى پايدالانۋ مەرزىمدەرى كوشەتتەر جانە وتپ-دا ۆەگەتاتيۆتىك كوبەيتۋگە جاتاتىن ارتىقشىلىعى بار اعاشتاردىڭ قاجەتتى مولشەرى جونىندەگى قاجەتتىلىكتى باسشىلىققا الا وتىرىپ ايقىندالادى.
وتىرعىزۋ اياقتالعاننان كەيىن ءاربىر انالىق پلانتاتسياعا كلونداردىڭ ناقتى ورنالاستىرۋ سحەماسى جاسالادى. ولاردا كوشەتتەردى دايىنداۋ اعاشتاردىڭ 4 ء(تورت)-5 (بەس) جاسىندا باستالادى.
23. تۇقىمداس وتپ قۇرۋ ءۇشىن تۇقىم دايىنداۋدى تىكەلەي بۇدان بۇرىن قۇرىلعان وتپ-دا ارتىقشىلىعى بار (ەليتالىق) اعاشتاردان نەمەسە ولاردىڭ كلوندارىنان جۇرگىزىلەدى. پيتومنيكتىڭ تۇقىم سەبىلەتىن جانە مەكتەپ بولىمشەلەرىندە تاڭداپ الىنعان اعاشتاردىڭ ۇرپاعىن تۇقىمداستارى بويىنشا بولەك وسىرىلەدى. وسىرىلگەن ەكپەلەر مەن كوشەتتەر اراسىنان وتپ وتىرعىزۋ ءۇشىن وسى تۇقىمداستان بيىكتىگى, ساپاسى جانە توزىمدىلىگى بويىنشا تاڭداۋلىلارى ىرىكتەلىپ الىنادى.
24. وتپ وتىرعىزۋ كەزىندە توپىراق پەن اعاشتارعا كۇتىم جاساۋ, بۇرلەر (جەمىستەر, تۇقىمدار) دايىنداۋ كەزىندە ماشينالار مەن مەحانيزمدەردىڭ ەمىن-ەركىن ءوتۋىن قامتاماسىز ەتەتىن قاتارلار مەن قاتارارالىقتارداعى وسىمدىكتەر اراسىنداعى قاشىقتىق الىنادى. ورمان ءوسۋ جاعدايلارىنا, ورمان وسىمدىكتەرىنىڭ بيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە جانە وتپ وتىرعىزۋدىڭ تاڭداپ الىنعان تاسىلىنە بايلانىستى قاتارلارداعى وتىرعىزۋ ورىندارىنىڭ اراسىنداعى قاشىقتىق 5 (بەس) مەتردەن 8 (cەگىز) مەترگە دەيىنگى, قاتارارالىقتاردا – 7 (جەتى) مەتردەن 10 (ون) مەترگە دەيىنگى ارالىقتى قۇرايدى.
25. وتپ ءۇشىن گەنەتيكالىق قۇندىلىعى جوعارى جانە ەكىنشى رەتتەگى اعاشتار تاڭداۋدى كلونداردىڭ سەلەكتسيالاناتىن نىشاندارى بويىنشا كومبيناتسيالىق قابىلەتىن جانە ولاردىڭ رەپرودۋكتيۆتىك قابىلەتىن قامتيتىن تۇقىمدىق جانە ۆەگەتاتيۆتىك ۇرپاقتاردى كەشەندى باعالاۋ ناتيجەلەرى بويىنشا جۇرگىزىلەدى.
26. سەلەكتسيانىڭ ماقساتتارىنا, پايدالانىلاتىن انالىق اعاشتاردىڭ گەنەتيكالىق قاسيەتتەرى مەن سانىنا بايلانىستى گەنەتيكالىق قۇندىلىعى جوعارى جانە ەكىنشى رەتتەگى وتپ مىناداي كوپ كلوندى, كلوندار سانى شەكتەۋلى جانە ءبىر كلوندى وتپ بولىپ قۇرىلادى:
1) كوپ كلوندى وتپ-دا جوعارى ورتاق كومبيناتسيالىق قابىلەتكە (بۇدان ءارى – وكق) يە ۇرپاقتار وسىرىلەدى. وسى ساناتتاعى وتپ-نىڭ كلوندىق قۇرامىن قالىپتاستىرۋ جانە كلونداردى اۋىستىرۋ سحەمالارىن تاڭداۋ كەزىندە كلوندار مۇراعاتتارى مەن ءبىرىنشى رەتتەگى وتپ-داعى ارتىقشىلىعى بار اعاشتاردىڭ كلوندىق ۇرپاقتارىن زەرتتەۋ كەزىندە انىقتالعان ولاردىڭ گەنەراتيۆتىك دامۋ ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلەدى. قايشىلاپ توزاڭدانۋدى قامتاماسىز ەتەتىن مولىنان جانە ورتاشا گۇلدەنەتىن انالىق تۇرپاتتاعى كلوندارعا ارتىقشىلىق بەرىلەدى. وتپ-دا توزاڭداندىرۋشىلار رەتىندە ومىرشەڭدىگى جوعارى توزاڭنىڭ ەركەك تۇرپاتتى كلوندارى ەنگىزىلەدى;
2) كلوندار سانى شەكتەۋلى وتپ وزىنە ءتان جوعارى كومبيناتسيالىق قابىلەتىمەن (جكق) سيپاتتالاتىن اعاشتاردىڭ شامالى (ادەتتە, ەكەۋ) سانىن پايدالانۋ نەگىزىندە قۇرىلادى. وسىنداي وتپ وتىرعىزۋ ءۇشىن مىندەتتى تالاپ كلونداردىڭ ءبىر مەزگىلدە گۇلدەنۋى بولىپ تابىلادى. وسى ساناتتاعى وتپ-دا تاڭداپ الىنعان كلونداردىڭ ارتىعىمەن بارىنشا جاقسى توزاڭدانۋىن قامتاماسىز ەتەتىن سحەمالار قولدانىلادى. تۇرارالىق جانە الىستان ءتۇر ىشىندەگى بۋدانداستىرۋ نەگىزىندە تۇقىم الۋعا ارنالعان تۇقىمدىق-بۋدان پلانتاتسيالارى ءدال وسىلاي قۇرىلادى;
3) ءبىر كلوندى وتپ-ىنى جوعارى وكق نەمەسە جكق-مەن سيپاتتالاتىن ارتىقشىلىعى بار اعاشتىڭ ۇرپاعىمەن قۇرىلادى. وتپ-دا جوعارى وكق اعاشى پايدالانىلعان كەزدە سول ءتۇردىڭ قورشاعان ەكپەلەرىنىڭ توزاڭىمەن پلانتاتسيالاردى ەمىن-ەركىن توزاڭداندىرۋ نە وسى ءتۇر توزاڭىنىڭ قوسپاسىمەن جاساندى جولمەن توزاڭداندىرۋ كوزدەلەدى.
27. جوعارى جكق اعاشتارىنىڭ ۇرپاعىمەن قۇرىلعان وتپ-دا توزاڭداندىرۋ جكق-دا سىناۋ بارىسىندا تاڭداپ الىنعان ارىپتەستىڭ توزاڭىن پايدالانىپ, تەك جاساندى جولمەن جۇرگىزىلەدى.
وتپ-نىڭ وسى تۇرلەرى ءۇشىن ورمان ءوسۋ جاعدايلارىنا, ورمان وسىمدىكتەرى تۇرلەرىنىڭ بيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى قاتارلاردا وتىرعىزۋ ورىندارىنىڭ اراسىنداعى قاشىقتىقتى 7 (جەتى) – 10 (ون) مەتر, قاتارارالىقتاردا – 10 (ون)-12 (ون ەكى) مەتر مولشەرىندە الادى. بۇل ورايدا وسى تۇرلەردىڭ ەكپەلەرىنەن قورعانىشتىق سۇزگىش جولاقتار قۇرۋ نەمەسە كەڭىستىك بويىنشا وقشاۋلاۋ مىندەتتى تۇردە كوزدەلەدى.
وسى تالاپ جوعارى وكق اعاشتارىنىڭ ۇرپاعىمەن قۇرىلاتىن ءبىر كلوندى وتپ-عا قولدانىلمايدى.
28. گەنەتيكالىق قۇندىلىعى جوعارى جانە ەكىنشى رەتتەگى وتپ كلوندىق قۇرامىن قۇرۋ پرينتسيپتەرى ورمان ءوسۋ جاعدايلارىنىڭ تۇرلەرى مەن فەنولوگيالىق قالىپتارى بويىنشا, سونداي-اق ولاردى وتىرعىزۋ تەحنولوگياسى وسى ەرەجەنىڭ 24-25-تارماقتارىندا باياندالعان تالاپتارعا سايكەس كەلەدى.
پاراگراف 2. تۇراقتى ورمان تۇقىمدارى ۋچاسكەلەرى
29. توتۋ ۇزاق ۋاقىت بويى ولاردا ورمان تۇقىمدارىن الۋ ءۇشىن شىعىمدىلىعى جوعارى جانە جوعارى ساپالى تابيعي ەكپەلەردە نەمەسە شىعۋ تەگى بەلگىلى ورمان داقىلدارىندا قۇرىلادى.
30. توتۋ-دىڭ ەڭ از مولشەرلى القابى – 5 (بەس) گەكتار. ەكپەلەردىڭ ەڭىس (تاۋ جاعدايلارىندا) نەمەسە شوقتالىپ ءوسۋ سيپاتى جاعدايلارىندا, سونداي-اق وسى اعاش تۇقىمىنا قاجەتتىلىك شەكتەۋلى بولعان كەزدە توتۋ بۇدان دا از القاپتا وتىرعىزىلادى. كىرمە جولدارى بار تەگىس ۋچاسكە تاڭداپ الىنادى.
31. توتۋ قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قالىپتى نەمەسە شىعىمدىلىعى بونيتەتتىڭ 2 (ەكىنشى) سىنىبىنان تومەن ەمەس نەعۇرلىم جوعارى سەلەكتسيالىق ساناتتاعى ورمان ۋچاسكەلەرى تاڭداپ الىنادى. توتۋ مەن كەمشىلىگى بار ەكپەنىڭ نەمەسە سول تۇقىمنىڭ كەمشىلىگى بار اعاشىنىڭ اراسىنداعى جول بەرىلەتىن قاشىقتىق كەمىندە 300 ء(ۇش ءجۇز) مەتر.
ەكى قۇندى تۇقىم (قايىڭ مەن قاراعاي) بىرگە وسەتىن تابيعي ەكپەلەردە توتۋ قالىپتاستىرۋ ەكى تۇقىم بويىنشا جۇرگىزىلەدى.
32. ەكپەلەردىڭ ساپالىق قۇرامىن جاقسارتۋعا, تۇقىمدىق اعاشتاردىڭ ۇشارباسىن دامىتۋدى قامتاماسىز ەتۋگە, ەرتە تۇراقتى جانە مولىنان جەمىس بەرۋگە, سونداي-اق توتۋ-دا بۇرلەر (جەمىستەر, تۇقىمدار) دايىنداۋ ءۇشىن جايلى جاعدايلار تۋعىزۋعا 3 ء(ۇش)-5 (بەس) رەت ارەكەت جاساۋ ارقىلى بىركەلكى نەمەسە دالىزدىك تاسىلدەرمەن وتكىزىلەتىن ەكپەلەردى سيرەتۋ ەسەبىنەن قول جەتكىزىلەدى.
33. ورمان داقىلدارىندا توتۋ قالىپتاستىرۋ كەزىندە ەكپەلەردى بىركەلكى سيرەتۋ وتكىزىلەتىن تۇقىمدىق قاتارلار الدىن الا ءبولىپ الىنىپ, دالىزدىك ءتاسىل قولدانىلادى.
سيرەتۋدىڭ ءاربىر امالى الدىندا ساۋ, بيىكتىگى مەن ءدىڭىنىڭ قالپى, ۇشارباسىنىڭ قۇرىلىمى مەن دامۋى, جەمىس بەرۋ قارقىندىلىعى بويىنشا جاقسى تۇقىمدىق اعاشتار قاز قالپىندا تاڭداپ الىنادى جانە بەلگىلەنەدى.
سيرەتۋدىڭ ءبىرىنشى جانە ودان كەيىنگى امالدارىندا ىلەسپە تۇقىمداردىڭ قۇرعاق, وسپەي قالعان وسىمدىكتەرى, باستى تۇقىمنىڭ جەمىس بەرمەيتىن اعاشتارى (ەكىنشى امالدان باستاپ), سونداي-اق زيانكەستەر مەن اۋرۋلار زاقىمداعان, مەحانيكالىق جولمەن ب ۇلىنگەن, ءدىڭى قيسىق, بۇتاقتى اعاشتار الىپ تاستالادى.
34. ورمان وسىمدىكتەرىنىڭ تۇرىنە جانە ءوسۋ ورنىنىڭ جاعدايلارىنا بايلانىستى توتۋ-دىڭ 1 ء(بىر) گەكتارىنا ونى قالىپتاستىرۋدىڭ اياق شەنىندە 150 (ەلۋ)-300 ء(ۇش ءجۇز) تۇقىمدىق اعاش قالدىرىلادى.
پاراگراف 3. ارتىقشىلىعى بار ەكپەلەر
35. ارتىقشىلىعى بار ەكپەلەردى سۇرىپتاۋ جەمىس بەرۋ كەزەڭىنە كىرگەن تابيعي ەكپەلەردى نەمەسە شىعۋ تەگى بەلگىلى تۇقىمنان الىنعان ورمان داقىلدارىن سەلەكتسيالىق تۇگەندەۋ كەزىندە جۇرگىزىلەدى.
36. ارتىقشىلىعى بار ەكپەلەرگە الدىن الا گەنەتيكالىق باعا بەرۋدى ولاردىڭ تۇقىمدىق ۇرپاقتارى جاستىڭ 2 (ەكىنشى) سىنىبىنا جەتكەندە جۇزەگە اسىرادى. تۇپكىلىكتى باعا ۇرپاعى باستى ماقساتتا پايدالانۋ ءۇشىن كەسۋدىڭ كەمىندە جارتى جاسىنا نەمەسە ناقتى ورمان ءوسۋ ايماعىنداعى وسىمدىكتەردىڭ ءاربىر ءتۇرى ءۇشىن قابىلدانعان ءپىسۋ جاسىنا جەتكەندە ايقىندالادى.
––––––––––––––––
بۇيرىق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادىلەت مينيسترلىگىندە 2012 جىلعى 1 قازاندا نورماتيۆتىك قۇقىقتىق كەلىسىمدەردى مەملەكەتتىك تىركەۋدىڭ تىزىلىمىنە №7858 بولىپ ەنگىزىلدى.
