2013 جىلعى 2013 جىلعى 27 تامىزدا استانا قالاسى
سەلەكتسيالىق-گەندىك ماقساتتاعى وبەكتىلەردى انىقتاۋ جانە قۇرۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2003 جىلعى 8 شىلدەدەگى ورمان كودەكسىنىڭ 78-بابىنىڭ 3-تارماعىنا سايكەس, بۇيىرامىن:
1. قوسا بەرىلىپ وتىرعان سەلەكتسيالىق-گەندىك ماقساتتاعى وبەكتىلەردى انىقتاۋ جانە قۇرۋ قاعيداسى بەكىتىلسىن.
2. قازاقستان رەسپۋبليكاسى قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى كوميتەتى (ق.ج.ۇستەمىروۆ) زاڭنامادا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن وسى بۇيرىقتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگىندە مەملەكەتتىك تىركەلۋىن جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا رەسمي جاريالانۋىن قامتاماسىز ەتسىن.
3. وسى بۇيرىق العاشقى رەسمي جاريالانعان كۇننەن كەيىن كۇنتىزبەلىك ون كۇن وتكەن سوڭ قولدانىسقا ەنگىزىلەدى.
مينيستر ن.قاپپاروۆ.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترىنىڭ
2013 جىلعى 27 تامىزداعى №257-ءو بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن
سەلەكتسيالىق-گەندىك ماقساتتاعى وبەكتىلەردى انىقتاۋ جانە قۇرۋ قاعيداسى
1. نەگىزگى ەرەجەلەر
1. سەلەكتسيالىق-گەندىك ماقساتتاعى وبەكتىلەردى انىقتاۋ جانە قۇرۋ قاعيداسى (بۇدان ءارى – قاعيداسى) قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورمان كودەكسىنىڭ 78-بابىنىڭ 3-تارماعىنا سايكەس ازىرلەندى جانە مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرىندە سەلەكتسيالىق-گەندىك ماقساتتاعى وبەكتىلەردى انىقتاۋ جانە قۇرۋ ءتارتىبىن ايقىندايدى.
2. وسى قاعيدادا مىناداي نەگىزگى ۇعىمدار پايدالانىلادى:
1) ارتىقشىلىعى بار اعاشتار كلوندارىنىڭ مۇراعاتتارى – ارتىقشىلىعى بار اعاشتاردىڭ گەندىك قورىن ساقتاۋ جانە مۇراگەرلىك قاسيەتتەرىن زەرتتەۋ ماقساتىندا ولاردىڭ ۆەگەتاتيۆتىك ۇرپاعىن پايدالانىپ الىناتىن ەكپەلەر;
2) گەوگرافيالىق داقىلدار – جاڭا جاعدايلاردا سىناقتان وتكiزۋ ماقساتىمەن بiرنەشە ەكوتيپتەردiڭ (كليماتيپتەردiڭ) نەعۇرلىم ءتان پوپۋلياتسيالارىنىڭ تۇقىمدىق ۇرىعىنان ارناۋلى ادiستەمەلەر بويىنشا وسiرiلەتiن تاجiريبەلiك داقىلدار;
3) پلانتاتسيالاردى وقشاۋلاۋ – ورمان تۇقىمى پلانتاتسيالارىنىڭ قاجەتسىز قاجەتسىز توزاڭمەن, ەڭ الدىمەن تابيعي ەكپەلەردىڭ توزاڭىمەن (فوندىق توزاڭ) توزاڭدانۋ پروتسەسىنە جول بەرمەيتىن جاعدايلار;
4) كليماتيپ – بەلگىلى ءبىر كليماتتىق جاعدايلاردىڭ اسەرىمەن قالىپتاسقان ەكوتيپ;
5) كلون – ۆەگەتاتيۆتىك كوبەيتۋ جولىمەن ءبىر باستاپقى داراقتان نەمەسە تۇقىمداردىڭ اپوميكتيكالىق قۇرىلىمىنان الىنعان جانە گەنوتيپى بىردەي بارلىق ۇرپاقتاردىڭ جيىنتىعى (رامەت);
6) كلوندىق ميكروكوبەيۋ – وسىمدىكتەردىڭ تكاندار داقىلىندا ۆەگەتاتيۆتىك كوبەيۋ ءادىسى;
7) كلەتكالار, تكاندار داقىلى – كلەتكالار مەن تكانداردىڭ اعزادان تىس جەردە, جاساندى جولمەن جاسالعان ورتادا ءومىر ءسۇرۋ نىسانى;
8) ورمان تۇقىمى پلانتاتسياسى (بۇدان ءارى – وتپ) – بەرىلگەن تۇقىم قۋالاۋشىلىق قاسيەتتەرi جانە سەبۋ ساپاسى جوعارى سورتتىق, ەليتالىق نەمەسە بۋدان تۇقىمدارىن جۇيەلى تۇردە (ۇزاق ۋاقىت بويى) الۋعا ارنالعان ارتىقشىلىعى بار اعاشتاردىڭ تۇقىمدى, نەمەسە ۆەگەتاتيۆتىك ۇرپاعى بولىپ تابىلاتىن وسىمدىكتەردىڭ ارناۋلى گەنەتيكالىق سحەما بويىنشا وتىرعىزىلىپ, قولدان وسىرىلگەن ەكپەسى;
9) ۆەگەتاتيۆتىك جولمەن وتىرعىزىلعان ورمان تۇقىمى پلانتاتسياسى – ۆەگەتاتيۆتىك جولمەن الىنعان ماتەريالدى پايدالانىپ وتىرعىزىلاتىن ورمان تۇقىمى پلانتاتسيالارى;
10) ەكىنشى ۇرپاقتىڭ (رەتتىڭ) وتپ-سى – كومبيناتسيالىق قابىلەتتىلىككە تەكسەرىلگەن باستاپقى ماتەريالدى پايدالانۋ نەگىزىندە قۇرىلاتىن وتپ. باستاپقى ماتەريالدىڭ كومبيناتسيالىق قابىلەتتىلىگى دەگەنىمىز سول نەمەسە باسقا ءتۇردىڭ بەلگىلى ءبىر ارىپتەسىمەن باقىلاي وتىرىپ بۋدانداستىرۋ كومبيناتسياسىنان الىنعان ونىڭ ۇرپاعىندا زەرتتەلىپ وتىرعان نىشاننىڭ اسىپ ءتۇسۋ كولەمى;
11) كلوندىق وتپ – ارتىقشىلىعى بار نەمەسە ەليتالىق اعاشتاردىڭ ۆەگەتاتيۆتىك ۇرپاعىن (كلوندارىن) پايدالانىپ قۇرىلاتىن وتپ;
12) ءبىرىنشى ۇرپاقتىڭ (رەتتىڭ) وتپ-سى – وتىرعىزۋ كەزىندە باستاپقى ماتەريال رەتىندە فەنوتيپتىك بەلگىلەرى بويىنشا سۇرىپتاپ الىنعان انالىقتار (ارتىقشىلىعى بار اعاشتار) پايدالانىلاتىن وتپ;
13) تۇقىم سەۋىپ وسىرىلگەن وتپ – وتىرعىزۋ كەزىندە انالىقتاردىڭ باقىلاناتىن توزاڭدانۋىنان (سيبستار) نەمەسە ەركىن توزاڭدانۋدان (جارتىلاي سيبستار) الىنعان تۇقىمدار پايدالانىلاتىن پلانتاتسيالار;
14) تۇراقتى ورمان تۇقىمى ۋچاسكەسى (بۇدان ءارى – توتۋ) – وسى ورمان ءوسiرۋ جاعدايلارىندا ۇزاق ۋاقىت بويى تۇقىم الۋعا ارنالعان ارتىقشىلىعى بار ەكپەلەردە, تۇقىم پلانتاتسيالارىندا ارتىقشىلىعى بار اعاشتاردان دايىندالعان تۇقىمداردان وسىرىلگەن, ەگiلگەن نەمەسە وتىرعىزىلعان كوشەتتەردەن جاسالعان جوعارى ءونىمدى تابيعي تۇردەگى نەمەسە ورمان داقىلدارى ەكپەلەرىنىڭ قالىپتاسقان ۋچاسكەلەرى;
15) سەلەكتسيالىق تۇرعىدان جاقسارتىلعان ماتەريال (بۇدان ءارى – سجم) - تەگى مەن مۇراگەرلىگى بەيمالىم, جاقسارتىلعان شارۋاشىلىق قۇندى ەرەكشەلىكتەرمەن وزگەشەلەنەتىن وسىمدىكتەر جيىنتىعى;
16) ينترودۋتسەنتتەر – وزدەرىنىڭ تابيعي تارالۋ ايماعىنان تىس جەرلەردە وسىرىلگەن وسىمدىكتەر;
17) جاس سىنىبى - سۇرەكدىڭنىڭ جاس سىنىبى – سۇرەكدiڭدەردiڭ جاس قۇرىلىمىن تۇقىمدىسىنا قاراي سيپاتتاۋ ءۇشiن قولدانىلاتىن جاس ارالىعى;
18) سۇرەكتىڭ تولىمدىلىعى – ءدىڭ ديامەترىنە تەپە-تەڭ ءتسيليندردىڭ بيىكتىگى مەن ديامەترى بويىنشا بىردەي ۇلكەن ءتسيليندردىڭ پىشىنىنە سۇرەك ءدىڭى ءپىشىنىنىڭ جاقىنداۋ دارەجەسى;
19) فلورالىق اۋدان – ەندەميزم بولماعان نەمەسە ول تىم شەكتەۋلى مولشەردە دامىعان كەزدە فلورا قۇرامىنىڭ كەيبىر وزگەشەلىگىمەن سيپاتتالاتىن اۋدانداستىرۋدىڭ بارىنشا از مولشەردە باسىبايلى بىرلىگى;
20) بونيتەت - ورمان ونiمدiلiگiنiڭ كورسەتكiشi. ءوسiپ-ءونۋ جاعدايلارىنا بايلانىستى بولادى جانە باستى تۇقىمدى اعاشتاردىڭ ورتاشا بيiكتiگi مەن ورتاشا جاسى بويىنشا ايقىندالادى;
3. مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرىندە سەلەكتسيالىق-گەندىك ماڭىزى بار وبەكتىلەردى انىقتاۋ مەن قۇرۋدى وسى سالادا كەمىندە 5 جىل جۇمىس تاجىريبەسى جانە كەمىندە 5 بىلىكتى ورمان شارۋاشىلىعى ماماندارى بار ورمان سەلەكتسياسى مەن تۇقىم شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى مامانداندىرىلعان ۇيىمدارمەن جۇزەگە اسىرىلادى.
4. سەلەكتسيالىق-گەندىك ماڭىزى بار وبەكتىلەردى ءبولىپ الۋ مەن قۇرۋعا ارنالعان ولشەمدەر ورمان ءوسۋ ايماعىنا, ورمان ءوسۋ جاعدايلارىنىڭ تۇرپاتىنا, ورمان وسىمدىكتەرىنىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىنىڭ بيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە, ولاردىڭ جاسىنا جانە جاي-كۇيىنە بايلانىستى.
5. مىنالار:
1) ارتىقشىلىعى بار اعاشتار;
2) ارتىقشىلىعى بار اعاشتار كلوندارىنىڭ مۇراعاتتارى;
3) گەوگرافيالىق داقىلدار;
4) تارالىمدار مەن بۋدانداردىڭ سىناق داقىلدارى;
5) ورمان گەنەتيكالىق رەزەرۆاتتارى سەلەكتسيالىق-گەندiك ماقساتتاعى وبەكتiلەر بولىپ تابىلادى.
2. سەلەكتسيالىق-گەندىك ماڭىزى بار وبەكتىلەردى انىقتاۋ جانە قۇرۋ ءتارتىبى
پاراگراف 1. ارتىقشىلىعى بار اعاشتار
6. ارتىقشىلىعى بار اعاشتاردى ارتىقشىلىعى بار جانە قالىپتى ەكپەلەردەن ءبولىنىپ الىنادى. ەڭ الدىمەن ارتىقشىلىعى بار ەكپەلەردەگى ارتىقشىلىعى بار اعاشتار ءبولىنىپ الىنادى.
7. اعاشتارىنىڭ جاسى ءبىر سىنىپتان كوپ مولشەردە وزگەشەلەنەتىن ءارتۇرلى جاستاعى ەكپەلەردە ارتىقشىلىعى بار اعاشتاردى تاڭداپ الۋ ءاربىر جاس توبى شەگىندە جەكە-جەكە جۇرگىزىلەدى.
8. ارتىقشىلىعى بار اعاشتاردى ىرىكتەپ الاتىن نىشاندار سەلەكتسيانىڭ تۇپكى ماقساتتارىمەن ايقىندالادى. ورمانداردىڭ شىعىمدىلىعى مەن ساپاسىن كوتەرۋ سەلەكتسياسى كەزىندە ارتىقشىلىعى بار ەكپەلەردە ارتىقشىلىعى بار اعاشتار ساناتىنا:
1) ءدىڭىنىڭ تۇزۋلىگىمەن;
2) سۇرەكدىڭىنىڭ تولىمدىلىعىمەن;
3) دىڭدەردىڭ بۇتاقتاردان جاقسىلاپ تازارتىلۋىمەن;
4) ءدىڭنىڭ ايىر سەكىلدى ەكىگە بولىنبەۋىمەن;
5) ورتانىڭ جايسىز فاكتورلارىنا, زيانكەستەر مەن اۋرۋلارعا توزىمدىلىگىمەن ەرەكشەلەنەتىن اعاشتار تاڭداپ الىنادى.
9. قۇرامى جاعىنان تازا ءبىر جاستاعى اسا تولىمدى ەكپەلەردە ارتىقشىلىعى بار اعاشتار سۇرەكدىڭنىڭ ورتاشا كورسەتكىشتەرى ء(تيىستى فەنولوگيالىق نىسان ءۇشىن) بيىكتىگى بويىنشا 10 % جانە ودان دا كوپ, ديامەترى بويىنشا - 30 % جانە ودان دا كوپ مولشەردە بولىپ كەلەدى.
10. بىرتىندەپ جانە ىرىكتەپ كەسۋ جۇرگىزىلگەن ەكپەلەردە ارتىقشىلىعى بار اعاشتار سۇرەكدىڭنىڭ ورتاشا كورسەتكىشتەرىنەن بيىكتىگى جونىنەن كەمىندە 8 %, ديامەترى بويىنشا 20 % اسىپ تۇسەدى.
پاراگراف 2. ارتىقشىلىعى بار اعاشتار كلوندارىنىڭ مۇراعاتى
11. ارتىقشىلىعى بار اعاشتار كلوندارىنىڭ مۇراعاتىن ولاردىڭ گەندىك قورىن ساقتاۋ جانە مۇراگەرلىك قاسيەتتەرىن زەرتتەۋ ماقساتىندا ارتىقشىلىعى بار اعاشتاردىڭ ۆەگەتاتيۆتىك ۇرپاعىن پايدالانۋ جولىمەن قۇرىلادى.
12. سەلەكتسيا ماقساتتارىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, ارتىقشىلىعى بار اعاشتار كلوندارىنىڭ مۇراعاتتارىن قۇرۋ كەزىندە ءبىر نەمەسە بىرنەشە رەت سەلەكتسيالاناتىن ء(بولىپ الىناتىن) بەلگىلەرى بويىنشا ىرىكتەپ الىنعان ارتىقشىلىعى بار اعاشتاردىڭ ۇرپاقتارى توپتاستىرىلادى.
13. ارتىقشىلىعى بار اعاشتار كلوندارىنىڭ مۇراعاتتارىندا وسى ورمان تۇقىمى اۋدانىنىڭ ءبىر نەمەسە بىرنەشە تارالىمدارىنىڭ ارتىقشىلىعى بار اعاشتارىنىڭ ۇرپاقتارى شوعىرلاندىرىلادى. سونىمەن قاتار كلونداردىڭ مۇراعاتتارى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشىسىنىڭ 2013 جىلعى 19 ناۋرىزداعى № 25-02-02/110 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن (نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى مەملەكەتتىك تىركەۋ تىزىمىندە № 7581 تىركەلگەن) ورمان تۇقىمىن اۋدانداستىرۋعا سايكەس كورشىلەس ورمان تۇقىمى اۋداندارىنىڭ ارتىقشىلىعى بار اعاشتارىنىڭ ۇرپاقتارىنان قۇرىلادى, ال ينترودۋتسەنتتەر ءۇشىن - كورشىلەس ورمان ءوسiرۋ نەمەسە فلورالىق اۋداندار پايدالانىلادى.
بۇل جەمىس بەرۋىن كۇشەيتۋگە جانە تۇقىمداردىڭ ءپىسۋىن جاقسارتۋعا جاردەمدەسەتىن بولسا, ورمان تۇقىمىن اۋدانداستىرۋدى كەڭەيتۋ ماقساتىندا تابيعي تارالۋ ايماعىنان تىس جەرلەردە وتپ قۇرۋ ءۇشىن كلونداردىڭ (تۇقىمداستاردىڭ) ورنىن اۋىستىرۋ جۇزەگە اسىرىلادى. وسىنداي وتپ-لار تۇقىمدارى باستاپقى ارتىقشىلىعى بار اعاشتار وسكەن اۋدان ءۇشىن ورمان تۇقىمدارىن اۋدانداستىرۋعا سايكەس پايدالانىلادى.
تاۋ جاعدايلارىندا ارتىقشىلىعى بار اعاشتار كلوندارىنىڭ مۇراعاتتارىن بيىكتىك بەلدەۋلەرى نەمەسە تارالىمدار بويىنشا وتىرعىزىلادى. كلوندار مۇراعاتتارىن ارتىقشىلىعى بار اعاشتار وسەتىن جەرلەرمەن سالىستىرعاندا الاسالاۋ جەرلەردە, كلونداردىڭ (تۇقىمداستاردىڭ) گەوگرافيالىق, بيىكتىك جانە ورمان تيپولوگيالىق ورىن اۋىستىرۋلارى شەكتەرىندە جۇزەگە اسىرىلادى.
14. ارتىقشىلىعى بار اعاشتار كلوندارىنىڭ (تۇقىمداستارىنىڭ) مۇراعاتتارى تۇقىمدىق ۇرپاقتا تابيعي تارالىمداردىڭ گەندىك-تيپتىك ارتۇرلىلىگىن ساقتاۋدى, ءتۇر ىشىندەگى بۋدانداستىرۋدى بارىنشا ازايتۋدى جانە سەلەكتسيالاناتىن ء(بولىپ الىناتىن) بەلگىلەردىڭ بارىنشا كەڭىنەن بايقالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇل ءۇشىن ارتىقشىلىعى بار اعاشتار كلوندارىنىڭ مۇراعاتتارىندا كەمىندە 20-25 ارتىقشىلىعى بار اعاشتاردىڭ ۇرپاعى بولادى. كلوندار مۇراعاتتارىن بىرنەشە ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدەر بويى بلوكتارمەن (تاناپتارمەن) قۇرۋ كەزىندە ارتىقشىلىعى بار اعاشتار ۇرپاقتارىنىڭ كورسەتىلگەن مولشەرى ۇشتەن اسپايتىن ىرگەلەس بلوكتاردا (تاناپتاردا) كورىنىس تابادى.
كلوندار سانىن ىرىكتەپ الىنعان ارتىقشىلىعى بار اعاشتاردىڭ مولشەرىمەن شەكتەلگەن شەككە دەيىن قىسقارتۋ ءتان كومبيناتسيالىق قابىلەتكە يە ارتىقشىلىعى بار اعاشتار وكىلدەرىنەن كلوندار مۇراعاتتارىن قۇرۋ كەزىندە, سونداي-اق ارنايى شارۋاشىلىق ماقساتتاعى ەكپەلەر ءوسىرۋ ءۇشىن جۇرگىزىلەدى.
15. ارتىقشىلىعى بار اعاشتار كلوندارىنىڭ مۇراعاتتارىندا ارتىقشىلىعى بار اعاشتار ۇرپاعىن وزدىگىنەن توزاڭدانۋدى شەكتەۋ ماقساتىندا ءبىر كلون (تۇقىمداس) وسىمدىكتەرىنىڭ كەڭىستىكتە وقشاۋلانۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جۇيەلى تۇردە (ۇنەمى) قايتالانىپ وتىرۋ نەمەسە رەندوميزيرلەنگەن (كەزدەيسوق) ورىن اۋىستىرۋ پرينتسيپتەرىنە نەگىزدەلگەن ەرەكشە سىزبالار بويىنشا ورنالاستىرادى.
ءبىرىنشى جاعدايدا بەلگىلى ءبىر ارتىقشىلىعى بار اعاشتىڭ ۇرپاعى بولىپ تابىلاتىن وسىمدىكتەردى ءبىر بىرىنەن كەمىندە 30 م قاشىقتىقتا نەمەسە باسقا كلونداردىڭ (تۇقىمداستاردىڭ) بارلىق باعىتتاعى 3 وسىمدىگىنەن كەيىن ورنالاستىرادى. وتىرعىزۋ (سەبۋ) اياقتالعاننان كەيىن كلون مۇراعاتىنىڭ ءاربىر بلوگىنا (تانابىنا) كلونداردىڭ ناقتى ورنالاسۋ سىزباسى جاسالادى.
16. ارتىقشىلىعى بار اعاشتار كلوندارىنىڭ مۇراعاتتارىن قۇرۋ ءۇشىن ورمان ءوسۋ جاعدايلارى بويىنشا شىعىمدىلىعى بونيتەتتىڭ 1-2-ءشى سىنىپتارىنان تومەن بولمايتىن, ماشينالار مەن مەحانيزمدەردى پايدالانۋعا وڭاي جانە كىرمە جولدارى بار ايتارلىقتاي تەگىس رەلەفتى جەرلەردە ورنالاسقان ورمان وسىمدىكتەرىنىڭ ناقتى تۇرلەرىن ءوسىرۋدىڭ ورمان شارۋاشىلىعى-بيولوگيالىق تالاپتارعا سايكەس كەلەتىن ورمان قورى ۋچاسكەلەرى تاڭداپ الىنادى.
وسى ۋچاسكەلەردە توپوگرافيالىق-گەودەزيالىق جۇمىستار كەشەنى, ورمان پاتولوگيالىق, توپىراقتى زەرتتەۋ مەن توپىراققا اگروحيميالىق تالداۋ جۇرگىزىلەدى.
17. ارتىقشىلىعى بار اعاشتار كلوندارىنىڭ مۇراعاتتارىن قۇرۋ كەزىندە قاجەتسىز توزاڭنىڭ كەلۋىن شەكتەۋ ءۇشىن كلون مۇراعاتىن قۇرۋعا ارنالعان ۋچاسكەنى باسقا تۇرلەر ەكپەلەرىنىڭ اراسىنا ورنالاستىرىلادى, ايتپەسە ونىڭ پەريمەترى بويىنشا باسقا تۇرلەردىڭ شاپشاڭ وسەتىن ءجيى ءدىڭدى اعاشتارىنىڭ 5-10 قاتارىنان تۇراتىن سۇزگىش قورعانىشتىق جولاقتار قۇرىلادى.
18. الاڭدى ازىرلەۋ جانە توپىراقتى وڭدەۋ ءتاسىلىن تاڭداۋ ورمان ءوسۋ جاعدايلارىنىڭ كەشەنىمەن ايقىندالادى. ارتىقشىلىعى بار اعاشتار كلوندارىنىڭ مۇراعاتتارىن تۇتاس وڭدەلگەن الاڭدا وتىرعىزىلادى. توپىراقتى تۇتاس وڭدەۋ بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرمەن مۇمكىن نەمەسە قاجەت بولمايتىن ۋچاسكەلەردە ونى وڭدەۋدى جولاقتارمەن نەمەسە الاڭشالارمەن جۇرگىزىلەدى.
19. كلوندار مۇراعاتتارىن قۇرۋدىڭ نەگىزگى ءتاسىلى تامىر جۇيەسى جابىق جەرسىندىرىلگەن كوشەتتەردى وتىرعىزۋ بولىپ تابىلادى. كوشەتتەر قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2011 جىلعى 11 قاراشاداعى № 1329 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن ورمانداردى مولىقتىرۋ مەن ورمان ءوسىرۋ ءۇشىن تۇقىمدار مەن كوشەتتىك ماتەريالدى پايدالانۋ, ولاردىڭ ورنىن اۋىستىرۋ قاعيدالارىندا كوزدەلگەن تالاپتارعا سايكەس كەلۋى ءتيىس. سونداي-اق كلوندار مۇراعاتتارىن قۇرۋ ارنايى وسىرىلگەن تەلىنگەن داقىلدارعا شىبىقشالار ۇلاستىرۋ ارقىلى نەمەسە تۇقىمدارمەن جۇرگىزىلەدى.
20. تەلىنگەن داقىلداردى شىبىقتار (كوشەتتەر) وتىرعىزۋ نەمەسە تۇقىمدار ء(ىرى جەمىستى تۇرلەر, سەكسەۋىل) سەبۋ ارقىلى قۇرىلادى. تەلىنگەن داقىلدار ءوسىرۋ ءۇشىن ورمان تۇقىمى اۋدانى شەگىندە ارتىقشىلىعى بار اعاشتاردان دايىندالعان وسكىن سياقتى سول ءتۇردىڭ جانە فەنولوگيالىق نىساننىڭ جاقسارتىلعان تۇقىمدارى پايدالانىلادى.
21. كلوندار مۇراعاتتارىن قۇرۋ ورىندارىندا انالىق پلانتاتسيالار وتىرعىزىلادى. انالىق پلانتاتسيالاردى قۇرۋ كلوندار مۇراعاتتارىنىڭ العاشقى تاناپتارىن (بلوكتارىن) وتىرعىزۋمەن ءبىر مەزگىلدە نەمەسە ول باستالماس بۇرىن باستالادى.
انالىق پلانتاتسيانىڭ كولەمىن جانە ونى پايدالانۋ مەرزىمىن شىبىقتار قاجەتتىلىگىن جانە ارتىقشىلىعى بار اعاشتاردىڭ كەرەك مولشەرىن باسشىلىققا الا وتىرىپ ايقىندالادى. انالىق-شىبىقتار پلانتاتسياسىندا كلونداردىڭ ارالاسىپ كەتۋى شىبىقتاردى تۇقىمداستارى بويىنشا دايىنداۋدى قيىنداتاتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, كلونداردى ورنالاستىرۋدى جەكەلەگەن قاتارلاردا نەمەسە تۇقىمداستار بلوكتارىندا شوعىرلاندىرۋ كەرەك. وتىرعىزۋ اياقتالعاننان كەيىن ءاربىر انالىق پلانتاتسياعا كلونداردىڭ ناقتى ورنالاسۋ سىزباسى جاسالادى. ولاردا كوشەتتەردى دايىنداۋ اعاشتاردىڭ ءتورت-بەس جاس مولشەرىندە باستالادى.
22. كلوندار مۇراعاتتارىن وتىرعىزۋ كەزىندە قاتارلار مەن قاتارارالىقتارداعى وسىمدىكتەر اراسىنداعى, الاڭشالار ورتالىقتارى اراسىنداعى قاشىقتىق انالىق ءونىمدى (رەپرودۋكتيۆتى) قاباتتىڭ بارىنشا جاقسى دامۋىن, جەرگە جانە اعاشتارعا كۇتىم جاساۋ, بۇرلەر (جەمىستەر, تۇقىمدار) دايىنداۋ كەزىندە ماشينالار مەن مەحانيزمدەردىڭ ەمىن-ەركىن ءجۇرىپ تۇرۋى قامتاماسىز ەتىلەدى. ورمان ءوسۋ جاعدايلارىنا, ورمان وسىمدىكتەرىنىڭ بيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە جانە تاڭداپ الىنعان وتىرعىزۋ تاسىلىنە بايلانىستى قاتارلارداعى اعاش وتىرعىزۋ ورىندارى اراسىنداعى قاشىقتىق 3-8 مەتر, قاتارارالىقتاردا – 3-10 مەرتگە دەيىن بولادى. كلوندار مۇراعاتىنىڭ ءبىر ۋچاسكەسىندە ءبىر ارتىقشىلىعى بار اعاشتىڭ 48, ەكى ۋچاسكەسىندە - 96 تەلىنگەن شىبىقتارى وتىرعىزىلادى.
23. كلوندار مۇراعاتتارى ءۇشىن نەعۇرلىم باعالى ەليتالىق اعاشتاردى تاڭداپ الۋدى كلونداردىڭ سەلەكتسيالاناتىن ء(بولىپ الىناتىن) بەلگىلەرى بويىنشا كومبيناتسيالىق قابىلەتى مەن رەپرودۋكتيۆتى قابىلەتىن قامتيتىن تۇقىمدىق جانە ۆەگەتاتيۆتىك ۇرپاقتارىن كەشەندى باعالاۋ ناتيجەلەرى بويىنشا جۇرگىزىلەدى.
24. مۇراعاتتار قۇرۋ كەزىندە مۇراعاتتى وسىمدىكتەردىڭ جاڭا دانالارىمەن جۇيەلى تۇردە تولىقتىرىپ وتىرۋ ماقساتىندا رەزەرۆتىك الاڭ كوزدەلەدى.
پاراگراف 3. گەوگرافيالىق داقىلدار
25. گەوگرافيالىق داقىلدار وتىرعىزۋ كەزىندە:
1) تاجيرەبەنى ءۇش مارتە قايتالاۋ كوزدەلەدى, ال ءاربىر كليماتيپ ۋچاسكەسىنىڭ مولشەرى كەمىندە 100 اعاشتى تولىسۋ جاسىنا ءوسىرۋ قامتاماسىز ەتىلەدى;
2) تۇقىمدار دايىنداۋ بەكەتتەرى بۇكىل تابيعي تارالۋ ايماعى نەمەسە ونىڭ ءبىر بولىگى شەگىندە ورمان وسىمدىكتەرىنىڭ وسى ءتۇرىنىڭ ورماندا ءوسۋ جانە بيولوگيالىق قاسيەتتەرىنىڭ قۇبىلمالىلىعىن, ال داقىلدار وتىرعىزۋ بەكەتتەرى - ول بولجامدى ءوسىرۋ اۋداندارداعى ورمان ءوسىرۋ جاعدايلارىنىڭ قۇبىلمالىلىعىن كورسەتۋ ەسكەرىلەدى. گەوگرافيالىق داقىلدار الۋ ءۇشىن تۇقىمدار ءاربىر كليماتيپتىڭ نەعۇرلىم كەڭ تارالعان ورمان ءتۇرىنىڭ ءپىسىپ جەتىلگەن جانە ءوسiپ-جەتiلiپ قالعان ەكپەلەرىندە دايىندالادى. باقىلاۋ رەتىندە جەرگىلىكتى كليماتيپتىڭ تۇقىمدارى پايدالانىلادى.
26. كليماتيپتەردى (ەدافوتيپتەردى) باستاپقى گەندىك باعالاۋدى ولار ەكىنشى سىنىپتاعى جاسقا جەتكەندە, ال تۇپكىلىكتى باعالاۋدى - ءپىسۋ جاسىنا جەتكەندە گەوگرافيالىق (تارالىمدىق-ەكولوگيالىق) داقىلداردى زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن تالداۋ نەگىزىندە جۇرگىزىلەدى.
27. گەوگرافيالىق (تارالىمدىق-ەكولوگيالىق) داقىلداردى زەرتتەۋدى ولاردىڭ امان ساقتالۋ كورسەتكىشتەرى, بيىكتەپ ءوسۋ شاپشاڭدىعى بويىنشا جانە ءدىڭىنىڭ ديامەترى, كولەمى جانە ساپاسى, سۇرەك قورى, ورتانىڭ جايسىز فاكتورلارىنا, ساڭىراۋقۇلاق, باكتەريالىق, ىسىك, تامىر, شىرىك اۋرۋلارىنا, توزىمدىلىگى, سونداي-اق ورمان زيانكەستەرىنىڭ ءبۇلدىرۋى بويىنشا جۇرگىزىلەدى.
پاراگراف 4. تارالىمدار مەن بۋدانداردىڭ سىناق اعاشتارى
28. ارتىقشىلىعى بار ەكپەلەردى, كلونداردى, ءبىرىنشى رەتتەگى تۇقىمداس وتپ-لار مەن توتۋ-لاردى ۇرپاعى بويىنشا گەنەتيكالىق باعالاۋ ءۇشىن سىناق اعاشتارىن ارتىقشىلىعى بار اعاشتار ىرىكتەپ الىناتىن بەلگىلەرى بويىنشا تاڭداپ الىنادى. سىناق اعاشتارىن قۇرۋ كەزىندە ءاربىر ۋچاسكەدە ءبىر تۇقىمداستىڭ (ارتىقشىلىعى بار اعاشتىڭ تۇقىمداستىق ۇرپاعى) كەمىندە 300 وسىمدىگى وتىرعىزىلادى.
29. ۆەگەتاتيۆتىك وتپ-دا بار كلونداردان ەركىن توزاڭدانۋدان تۇقىمداردى ءار كلوننان بولەك تە جانە جالپى بارلىق كلونداردان دا دايىندالادى. بولەك دايىنداۋ كەزىندە وتپ-نى گەندىك باعالاۋدى وندا ءوسىپ تۇرعان ارتىقشىلىعى بار اعاشتارعا گەندىك باعا بەرۋمەن ءبىر مەزگىلدە جۇرگىزىلەدى. بۇل جاعدايدا وتپ-نىڭ گەندىك قۇندىلىعى جەكەلەگەن كلوندار ۇرپاقتارىنىڭ سەلەكتسيالاناتىن ء(بولىپ الىناتىن) بەلگىسى بويىنشا باقىلاۋدان اسىپ ءتۇسۋىنىڭ ورتاشا الىنعان كولەمى رەتىندە ايقىندالادى.
30. تۇراقتى ورمان تۇقىمى بازاسىنىڭ وبەكتىلەرىن ۇرپاعى بويىنشا گەندىك باعالاۋ ءۇشىن ءۇش گەنەراتسيادان الىنعان ورمان اعاشتارى پايدالانىلادى.
31. وتپ-نى گەندىك باعالاۋ ماقساتىندا سىناق اعاشتارىن قۇرۋ ءۇشىن تۇقىمدار قوسپالارىن دايىنداۋ كەزىندە ءاربىر كلوننان (تۇقىمداستان) تۇقىمدار ۇلەسى - ولاردىڭ وتپ-داعى وكىلدىگىنە بارابار بولۋعا ءتيىس.
32. ارتىقشىلىعى بار ەكپەنى گەندىك باعالاۋ ماقساتىندا سىناق اعاشتارىن قۇرۋ ءۇشىن تۇقىمدار قوسپاسىن دايىنداۋ توتۋ-دا ولاردا كەزدەيسوق تاڭداپ الىنعان كەمىندە ەلۋ اعاشتا جۇرگىزىلەدى.
33. ارتىقشىلىعى بار ەكپەلەردىڭ سىناق اعاشتارىن وتىرعىزۋ كەزىندە توتۋ مەن وتپ ءبىر ءونىمنىڭ تۇقىمدارى پايدالانىلادى.
34. ارتىقشىلىعى بار ەكپەلەردى ۇرپاعى بويىنشا باعالاۋ ءۇشىن سىناق اعاشتارىندا باقىلاۋ رەتىندە توتۋ مەن وتپ, سول ەدافوتيپتىڭ, سول فەنولوگيالىق نىساننىڭ جەرگىلىكتى تارالىمى تۇقىمىنىڭ قوسپاسىنان وسىرىلگەن كوشەتتىك ماتەريال پايدالانىلادى.
35. ارتىقشىلىعى بار ەكپەلەردى الدىن الا گەندىك باعالاۋدى توتۋ مەن وتپ ولاردىڭ تۇقىمدىق ۇرپاقتارى 2 سىنىپتاعى جاسقا جەتكەن كەزدە جۇزەگە اسىرادى. تۇپكىلىكتى باعالاۋ ناقتى ورمان ءوسۋ ايماعىندا وسىمدىكتىڭ وسى ءتۇرى ءۇشىن قابىلدانعان ءپىسىپ-جەتىلۋ جاسىنا جەتكەن كەزدە جۇرگىزىلەدى.
پاراگراف 5. ورمان گەندىك رەزەرۆاتتارى
36. ورمان گەندىك رەزەرۆاتتارى ورمانداردىڭ شىعىمدىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن جوعارى ساپالى گەندىك ماتەريال الۋ ماقساتىندا ءبولىپ الىنادى. ورمان گەندىك رەزەرۆاتتارىن ۇيىمداستىرۋ ءاربىر ورمان تۇقىمى اۋدانى ورماندارىنىڭ تيپولوگيالىق ارتۇرلىلىگىن ساقتاۋدى ەسكەرە وتىرىپ جۇرگىزىلەدى.
37. ەڭ الدىمەن ورمان گەندىك رەزەرۆاتتار قۇندى گەندىك-تيپتىك الەۋەتى بار تۇرلەر بارىنشا كوپ وسەتىن ايماقتا, سونداي-اق ادامنىڭ شارۋاشىلىق قىزمەتىنىڭ نەمەسە تابيعات جاعدايلارىنىڭ جايسىز وزگەرۋى سالدارىنان قۇندى تۇرلەردىڭ, قوسىمشا تۇرلەردىڭ, نىساندار مەن تارالىمداردىڭ ءب ۇلىنۋ نەمەسە قۇرىپ كەتۋ قاۋىپى تونگەن اۋدانداردا ءبولىنىپ الىنادى.
38. ورمان گەندىك رەزەرۆاتتارى تابيعي جولمەن تۇقىمنان وسكەن نەمەسە جەرگىلىكتى تۇقىمداردان جاساندى جولمەن الىنعان ارتىقشىلىعى بار جانە قالىپتى ەكپەلەردەن ءبولىنىپ الىنادى.
شاعىن ورماندى اۋدانداردا, سونداي-اق كوكتەرەك جانە قارا قاندىاعاش سياقتى تۇقىمدىلار ءۇشىن رەزەرۆاتتاردى ءبولىپ الۋ تۇقىمنان دا, وسكىننەن دە ءوسىپ-ونگەن شىعىمدىلىعى جوعارى جانە ساۋ ەكپەلەردەن جۇرگىزىلەدى.
39. ورمان گەندىك رەزەرۆاتتارعا ەڭ الدىمەن جاقسى بەيىمدەلە قويماعان گەنوتيپتەر جويىلىپ كەتىپ, سۇرەكدىڭ شىعىمدىلىعىنىڭ ءتان دەڭگەيى قالىپتاسقان ءپىسىپ جەتىلگەن جانە ءوسىپ-ءونىپ قالعان ەكپەلەر ەنگىزىلەدى. ءبولىپ الۋعا جارامدى ءپىسىپ جەتىلگەن جانە ءوسىپ-ءونىپ قالعان ەكپەلەر بولماعان جاعدايدا گەندىك رەزەرۆاتتار قۇرامىنا ورتا جاستاعى ەكپەلەر ەنگىزىلەدى.
40. ورمان گەندىك رەزەرۆاتتارى وسى ورمان تۇقىمى اۋدانىندا وسەتىن ەكپەلەردىڭ سيپاتىنا بايلانىستى ءبىر, ەكى جانە ودان دا كوپ اعاش تۇقىمدىسىنا قۇرىلادى.
41. شىعۋ تەگى بەلگىسىز تۇقىمداردان, كوشەتتەردەن جانە شىبىقتاردان وسىرىلگەن ورمان اعاشتارى ورمان گەندىك رەزەرۆاتتارىنىڭ قۇرامىنا ەنگىزىلمەيدى.
42. ورمان گەندىك رەزەرۆاتتاردىڭ مولشەرى تارالىمنىڭ وسى بولىگىنىڭ گەنوتيپتىك قۇرامىن ايتارلىقتاي تولىق كورسەتەتىن جانە ونى وسى كۇيىندە ۇزاق ۋاقىت بويى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ورمان ۋچاسكەسىن ءبولۋ قاجەتتىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ ايقىندالادى.
43. بەلگىلى ءبىر تۇقىمدىنىڭ گەندىك رەزەرۆاتتارىنىڭ مولشەرى ءتۇردىڭ تارالۋ ايماعىنىڭ مولشەرى مەن ءپوليمورفيزمىن, ونىڭ شارۋاشىلىق ماڭىزىن, شىعىمدىلىعى جوعارى سۇرەكدىڭدەردىڭ بولۋىن جانە باسقا دا فاكتورلاردى باسشىلىققا الا وتىرىپ ايقىندالادى. گەندىك رەزەرۆاتتاردى ءبولىپ الۋ كەزىندە ءاربىر ورمان تۇقىمى اۋدانىندا ولاردىڭ ەڭ از سانى ۇشەۋدەن كەم بولماۋى ءتيىس.
––––––––––––––––
بۇيرىق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادىلەت مينيسترلىگىندە 2013 جىلعى 1 قازاندا نورماتيۆتىك قۇقىقتىق كەلىسىمدەردى مەملەكەتتىك تىركەۋدىڭ تىزىلىمىنە №8750 بولىپ ەنگىزىلدى.
