ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
ءونىم شىعارۋ ءوسىپ كەلەدى
ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ر.دالەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى ءۇش جىلدا دايىن, وڭدەلگەن ءونىم ءوندىرىسىنىڭ ەداۋىر ءوسۋى بايقالادى. اتاپ ايتقاندا, «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» سالالارىندا ءونىم شىعارۋ كولەمى 2018 جىلعى 8,9 ترلن تەڭگەدەن 2019 جىلى 10,1 ترلن تەڭگەگە دەيىن وسكەن. بيىل دا 10 ايدا ناقتى كولەم يندەكسى 104%-دى قۇرادى. دايىن, وڭدەلگەن ءونىمدى شىعارۋ وزىق ءوسىم كورسەتىپ وتىر. «دايىن, وڭدەلگەن تاۋارلار شىعارىلىمىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى يمپورت ۇلەسى تومەندەۋدە. تۇتىنۋدا قازاقستاندىق تاۋارلار ءوندىرىسىنىڭ ۇلەسى وسۋدە. وسىلايشا, 2020 جىلى وتاندىق ءونىم ءوندىرىسىنىڭ ۇلەسى 2,5 پايىزدىق تارماققا ءوستى. ازىق-تۇلىك, قۇرىلىس ماتەريالدارى, جەڭىل ونەركاسىپ ونىمدەرى, جيھاز, ماشينالار مەن جابدىقتار ءوندىرىسى ءوستى. سوڭعى 2 جىلدا ءونىمنىڭ بىرقاتار ءتۇرى بويىنشا ءوسىم ەكى ءماندى كورسەتكىشتەرگە, ال جەكەلەگەن تۇرلەرى بويىنشا 1,5-2 ەسەگە جەتتى. بيىل ءوندىرىستىڭ ءوسۋ قارقىنى جالعاستى», دەدى
ر.دالەنوۆ.
«قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ دايىن, وڭدەلگەن ءونىمنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتەدى. وسى جىلى باعدارلامانى جەتىلدىرۋ بويىنشا بىرقاتار شارا قابىلداندى.
ءبىرىنشى. كەپىلدىكتەردى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا بەرىلەتىن مەملەكەتتىك كەپىلدىك مولشەرى ۇلعايتىلدى, كەپىلدىك بەرۋ مەرزىمى 2 ەسە قىسقارتىلدى جانە اگروونەركاسىپتىك كەشەن ءوندىرىسى جوبالارى ءۇشىن كەپىلدىك كوزدەلدى.
ەكىنشى. باعدارلاما مەرزىمىن 2021 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ۇزارتا وتىرىپ, كرەديتتەۋدىڭ جالپى كولەمى 1 ترلن تەڭگەگە ۇلعايتىلدى. كرەديتتەۋدى ۇلعايتۋ ءۇشىن ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر ءليميتى ارتتىرىلدى.
ءۇشىنشى. كرەديتتەۋدى ۇلعايتۋ ماقساتىندا ەكونوميكالىق قىزمەت تۇرلەرى كەڭەيتىلدى, سونداي-اق «قازاقستان دامۋ بانكى» اق ارقىلى وڭدەۋشى وندىرىستەردى قارجىلاندىرۋ ۇلعايتىلدى. «دامۋ» قورى 509 جوبانى سۋبسيديالادى. «ەڭ كوپ قارجىلاندىرىلعان جوبالار ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى, قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن مەتالل بۇيىمدارى, پلاستماسسا, جيھاز جانە كيىم ءوندىرۋ سالالارىندا. باعدارلاما بويىنشا «دامۋ» قورى ارقىلى سۋبسيديالانعان جوبالاردىڭ كرەديتتىك پورتفەلى 338,6 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. كرەديتتىك پورتفەلدىڭ نەگىزگى ۇلەسى وڭدەۋ ونەركاسىبىنە تيەسىلى. قولداۋمەن قامتىلعان كاسىپورىنداردى مونيتورينگىلەۋ ناتيجەسى وڭ ديناميكانى كورسەتەدى. وسى جىلى بۇل كاسىپورىندار تابىستى جانە تولەنگەن سالىق كولەمىن ساقتاپ قانا قويماي, سايكەسىنشە ارتتىردى», دەدى بۇل جايىندا ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى.
بيىل كرەديتتەۋدىڭ بارلىق باعدارلاماسى بويىنشا قارجىلىق قولداۋ كولەمى ايتارلىقتاي ارتتى. وسىلايشا, قولداۋ كورسەتىلگەن كرەديتتىك پورتفەلىنىڭ سوماسى 2 ترلن تەڭگەگە جەتتى جانە ول 34 مىڭنان استام جوبانى قامتيدى. جالپى, كرەديتتەۋ باعدارلامالارى دايىن وتاندىق تاۋارلاردى ءوندىرۋدى ىنتالاندىرىپ, ماكروەكونوميكالىق وڭ ىقپالىن تيگىزدى.
قارجى ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى بەرىك شولپانقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, مينيسترلىك مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن (يدم, سيم, ۇەم) جانە «اتامەكەن» ۇكپ-مەن بىرلەسىپ تۇراقتى نەگىزدە جەرگىلىكتى قامتۋدى قولداۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزەدى. وتاندىق وندىرۋشىلەردى قولداۋ ماقساتىندا تومەندەگىدەي شارالار قابىلداندى:
بىرىنشىدەن, ۇلتتىق رەجىمنەن الىپ تاستاۋدى بەلگىلەۋ بويىنشا ۇكىمەتتىڭ 2 قاۋلىسى قابىلداندى. ولار: 1) اۆتو, ترانسفورماتورلار جانە كابەلدەر; 2) جەڭىل ونەركاسىپ تاۋارلارى, جيھاز جانە تسەمەنت.
ەكىنشىدەن, كورسەتىلگەن پوزيتسيالار الدىن الا بىلىكتىلىك ىرىكتەۋ ء(ابى) ارقىلى كونكۋرس تاسىلىمەن عانا ساتىپ الىناتىن تاۋارلار تىزبەسىنە ەنگىزىلدى. الدىن الا بىلىكتىلىك ىرىكتەۋىنەن ءوتۋدىڭ نەگىزگى كريتەريى – يندۋستريالىق سەرتيفيكاتتىڭ بولۋى.
ۇشىنشىدەن, «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ» تۋرالى زاڭدا تاپسىرىس بەرۋشىلەردىڭ تەحنيكالىق ەرەكشەلىكتەردە ۇلتتىق ستاندارتتاردى كورسەتۋ مىندەتى بەلگىلەندى.
تورتىنشىدەن, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر تىزىلىمىنە ەنگىزىلگەن قۇرىلىس ماتەريالدارىن پايدالانۋدى كوزدەيتىن قۇرىلىس سالاسىنداعى جۇمىستاردى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى ۇلگىلىك شارتتار بەكىتىلدى.
«جەرگىلىكتى قامتۋدى ودان ءارى دامىتۋ بارىسىندا پارلامەنتتەگى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ جوباسىندا مىناداي تۇزەتۋلەر انىقتالۋدا: بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردا تاۋارلاردى كەپىلدى ساتىپ الۋدى, وففتەيك-كەلىسىمشارتتاردى پايدالانۋ. ەكىنشىدەن, ۇلتتىق ستاندارتتارعا, يندۋستريالىق سەرتيفيكاتتارعا جانە ست-كز سەرتيفيكاتتارىنا بايلانىستىرۋ ارقىلى رەتتەلەتىن ساتىپ الۋدىڭ بارلىق تۇرلەرى ءۇشىن بىرىڭعاي كوديفيكاتسيانى پايدالانا وتىرىپ, تاۋارلاردىڭ ەلەكتروندى كاتالوگىن ەنگىزۋ. ۇشىنشىدەن, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردى تولىق ورتالىقتاندىرۋعا كوشۋ. بۇل جەرگىلىكتى قامتۋدى ارتتىرۋ ماسەلەلەرىن ورتالىقتان رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى» دەدى ب.شولپانقۇلوۆ.
بۇل رەتتە اتالعان شارالاردىڭ ىشىنەن وتاندىق وندىرۋشىلەردى قولداۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى مەحانيزمى ۇلتتىق رەجىمنەن الىپ تاستاۋدى بەلگىلەۋ ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. سوندىقتان بەيىندى مينيسترلىكتەرگە (يدم, اشم, سيم) وسى قۇرالدى نەعۇرلىم بەلسەندى پايدالانۋ ۇسىنىلادى.
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى بەيبىت اتامقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ەلىمىزدە 994 جەر قويناۋىن پايدالانۋشى تىركەلدى. 2019 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا جەر قويناۋىن پايدالانۋشى كاسىپورىنداردىڭ ساتىپ الۋ كولەمى 7,7 ترلن تەڭگە بولدى. جەرگىلىكتى قامتۋ ۇلەسى 45%-دى قۇرادى. «بيىلعى 9 ايدا قاتتى پايدالى قازبالاردى قوسپاعاندا, بۇل كورسەتكىش 3,8 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. جەرگىلىكتى قامتۋ ۇلەسى 46,6% بولدى. قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋ شارتتارى بويىنشا 2021 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ كاسىپورىندارعا كورسەتىلەتىن پرەفەرەنتسيالاردى كەزەڭ-كەزەڭمەن الىپ تاستاۋ كوزدەلگەن. جەر قويناۋىن پايدالانۋ سالاسىندا تاۋارلارداعى جەرگىلىكتى قامتۋ جونىندەگى تالاپتار الىپ تاستالادى», دەدى ب.اتامقۇلوۆ.
بۇل رەتتە جۇمىستار مەن قىزمەتتەر بويىنشا جەر قويناۋىن پايدالانۋعا ارنالعان كەلىسىمدەردەگى جەرگىلىكتى قامتۋ ۇلەسى 50%-دان اسپايتىن بولىپ بەلگىلەنەدى. دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى الدىنداعى مىندەتتەمەلەردى ەسكەرە وتىرىپ, ىشكى نارىقتى ودان ءارى دامىتۋ ماقساتىندا وتاندىق ءوندىرىستى قولداۋ جالعاستىرىلادى: 2020 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدا تاۋارلاردى, جۇمىستار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى ساتىپ الۋدىڭ ارنايى ءتارتىبى, نورماسى قولدانىلادى. وعان 3400-گە جۋىق وتاندىق كاسىپورىن اككرەديتتەلگەن; وسى جىلدىڭ 30 قاراشاسىندا يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ, ەنەرگەتيكا مينيسترلىكتەرى مەن ءىرى مۇناي-گاز وپەراتورلارى اراسىندا مۇناي-گاز ماشيناسىن جاساۋدى دامىتۋدىڭ حالىقارالىق ورتالىعىن قۇرۋ نيەتى تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. ۇلتتىق رەجىمنەن الىپ تاستالاتىن اتاۋلار تىزبەسىن كەڭەيتۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. 2021 جىلى مەملەكەتتىك ورگاندار, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى مەن جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا كاسىپكەرلىكتى ىنتالاندىرۋعا ارنالعان ۇشجاقتى كەلىسىمدەر جاساۋ مەحانيزمى ەنگىزىلەدى.
ۋاكىلەتتى ورگاندار (يدم, ۇەم), «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار اراسىندا كاسىپكەرلىكتى ىنتالاندىرۋ تۋرالى ەنگىزىلەتىن ۇشجاقتى كەلىسىمدەر ەرىكتى نەگىزدە ىسكە اسىرىلادى. كەلىسىمدە تاۋارلارداعى جەرگىلىكتى قامتۋ بويىنشا مىندەتتەمەلەر كورسەتىلەدى. جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار سونىڭ اياسىندا تاۋارلاردى ساتىپ الۋدىڭ رەتتەلەتىن ءتارتىبى نورمالارىن قولدانباي تاۋارلار ساتىپ الا الادى. بۇل شارا تاۋارلاردى ساتىپ الۋ مەرزىمىن قىسقارتۋعا, سونداي-اق ءونىم بەرۋشىنى تاڭداۋ كەزىندە شەكتەۋلەردى الىپ تاستاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اتالعان ۇسىنىستاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ جوباسى شەڭبەرىندە «جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» كودەكسكە ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلەدى. قابىلدانىپ جاتقان شارالار بولاشاقتا وتاندىق ءوندىرىستى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلارمەن كەلىسىمدەر جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سونداي-اق قازىرگى ۋاقىتتا «ونەركاسىپتىك ساياسات تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭ جوباسى شەڭبەرىندە وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋدىڭ جاڭا شارالارى ازىرلەنىپ جاتىر.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى رومان سكلياردىڭ ايتۋىنشا, جوبالاۋ كەڭسەسى ءبىر جارىم جىلدان بەرى كاسىپكەرلىك ماسەلەلەرى بويىنشا «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسىن ۇنەمى قاداعالاپ, جەتىلدىرىپ كەلەدى. باعدارلامانىڭ ينۆەستيتسيالىق باعىتىن ەسكەرە وتىرىپ, 2 254 جوبا قولدانىستاعى وندىرىستىك قۋاتتاردى جاڭارتۋ جانە كەڭەيتۋدى, ال 332 جوبا جاڭا ءوندىرىس ورىندارىن قۇرۋدى كوزدەيدى. «بارلىق جوبالار ەڭ الدىمەن تۇتىنۋشىلىق تاۋارلاردىڭ يمپورتىن الماستىرۋعا جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. جوبالاۋ كەڭسەسى وندىرىستىك كاسىپورىنداردى قايتا جۇكتەۋ, وتاندىق ءونىمدى تۇتىنۋدى ارتتىرۋ ماقساتىندا ساتىپ الۋلارداعى جەرگىلىكتى قامتۋ ۇلەسىنىڭ ارتۋىنا باقىلاۋ ورناتقان. وسى جىلدىڭ 11 ايىنداعى مالىمەت بويىنشا اكىمدىكتەردىڭ كوپشىلىگى وسى جىلعا بەكىتىلگەن KPI كورسەتكىشتەرىنە قول جەتكىزدى», دەدى ر.سكليار. ونىڭ ايتۋىنشا, كەلەسى جىلى جەرگىلىكتى قامتۋ ۇلەسىن 20%-عا ۇلعايتۋ جوسپارلانۋدا. جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ ساتىپ الۋى بويىنشا جۇمىس كۇشەيتىلەدى.
«قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» تيىمدىلىگىن كورسەتتى
ماسەلەنى قورىتىندىلاعان ۇكىمەت باسشىسى اسقار مامين: «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسى وتاندىق ءوندىرىستى دامىتۋدىڭ ينۆەستيتسيالىق قۇرالى رەتىندە ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەدى. وسىعان بايلانىستى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس باعدارلامانى قارجىلاندىرۋدىڭ جالپى كولەمى 1 ترلن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتىلدى» دەدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنا بايلانىستى شەكتەۋ شارالارىن ەنگىزۋگە قاراماستان, «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» اياسىنداعى جوبالار سانى بيىلعى 10 قاڭتاردان 10 جەلتوقسانعا دەيىن 2,5 ەسەدەن استام – 900-دەن 2600-گە دەيىن ۇلعايدى, ال ولاردىڭ سوماسى 3,5 ەسە – 216 ملرد تەڭگەدەن 700 ملرد تەڭگەگە دەيىن ءوستى. اتالعان جوبالاردى ىسكە اسىرۋدان جۇمىس ورىندارى سانىنىڭ بولجامدى ءوسۋى شامامەن 20 مىڭدى قۇرايدى.
باعدارلاما اياسىندا نەسيەلەندىرۋگە ارنالعان تاۋارلار مەن قىزمەتتەر ءتىزىمى انىقتالدى, قارىز الۋشى ءۇشىن سوڭعى مولشەرلەمە 8%-دان 6%-عا دەيىن تومەندەتىلدى, 2 جىلعا دەيىنگى پايىزدىق مولشەرلەمە جانە نەگىزگى قارىز بويىنشا جەڭىلدىكتى كەزەڭ ەنگىزىلدى. وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا رەتتەلەتىن ساتىپ الۋداعى جەرگىلىكتى قامتۋ ۇلەسى 2 ەسەگە ءوستى, بۇل 1,5 مىڭنان استام وتاندىق كاسىپورىندى قولداۋعا جانە جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىك بەردى.
جەرگىلىكتى قامتۋدىڭ جوعارى ءوسۋ قارقىنى جەڭىل ونەركاسىپ ونىمدەرىن 38%-دان 68%-عا دەيىن, جيھاز ونەركاسىبى ونىمدەرىن 39%-دان 71%-عا دەيىن, ازىق-ت ۇلىك ونەركاسىبى ونىمدەرىن 41%-دان 74%-عا دەيىن, قۇرىلىس ماتەريالدارىن 34%-دان 71%-عا دەيىن ساتىپ الۋدا بايقالادى.
وڭىرلەر بولىنىسىندە قوستاناي, قاراعاندى, شىعىس قازاقستان, الماتى جانە تۇركىستان وبلىستارى كوش باستاپ تۇر (ۇلەسىنىڭ ورتاشا كورسەتكىشى 67%-دان 76%-عا دەيىن). تومەن كورسەتكىشتەر ماڭعىستاۋ, اتىراۋ, جامبىل, باتىس قازاقستان وبلىستارىندا بايقالادى, ولاردا كەيبىر سالالار بويىنشا جەرگىلىكتى قامتۋ ۇلەسى 24%-دان 43%-عا دەيىن وزگەرىپ وتىرادى.
ۇكىمەت باسشىسى ءبىر اي مەرزىمدە جاڭا ىنتالاندىرۋدى, سونىڭ ىشىندە مەملەكەت تاراپىنان كەپىلدىك مولشەرىن ۇلعايتۋدى كوزدەيتىن «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» جەڭىلدەتىلگەن كرەديت بەرۋ باعدارلاماسىنا تۇزەتۋلەردىڭ جەتىنشى توپتاماسىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. پرەمەر-مينيستر باعدارلامانىڭ بارلىق ماقۇلدانعان جوبالارىن ۋاقتىلى ىسكە قوسۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. جاقسى مىسال رەتىندە الماتى قالاسى, جامبىل جانە قوستاناي وبلىستارى كەلتىرىلدى. سونىمەن قاتار قىزىلوردا جانە اتىراۋ وبلىستارىندا ماقۇلدانعان كوپتەگەن جوبا ءالى كۇنگە دەيىن سۋبسيديالانباعان, جوبالاردىڭ سوماسى مەن سانى بويىنشا ەڭ از ءوسىم بايقالادى.
وڭىرلەردىڭ اكىمدىكتەرىنە ەكونوميكا سالالارىنداعى جەرگىلىكتى قامتۋ ۇلەسىنىڭ نىسانالى كورسەتكىشتەرىنە قول جەتكىزۋ عانا ەمەس, سونداي-اق ولاردىڭ بەلسەندى ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋ تاپسىرىلدى. ول ءۇشىن جەرگىلىكتى قامتۋدى باقىلاۋ جونىندەگى وڭىرلىك كوميسسيالاردىڭ الاڭىن ءتيىمدى ىسكە قوسىپ, وڭىرلىك بيزنەس پەن نەگىزگى تاپسىرىس بەرۋشىلەردى تارتۋ كەرەك. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ, ەنەرگەتيكا مينيسترلىكتەرىنە جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ جەرگىلىكتى قامتۋ بويىنشا ەرىكتى مىندەتتەمەلەر قابىلداۋىن كوزدەيتىن زاڭنامالىق تۇزەتۋلەردى ازىرلەۋ مىندەتتەلدى. وسىنىڭ نەگىزىندە جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ ساتىپ الۋلارى جىل سايىن 7 ترلن تەڭگەگە جەتۋى ىقتيمال.
