يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ ىسىندە قازاقستاننىڭ ۇلكەن ابىرويعا يە بولىپ وتىرعانى كۇمانسىز

بۇگىنگى تاڭدا اتوم قارۋىن ازايتۋ ماسەلەسى – الەم نازارىندا. 2 ءساۋىر كۇنى رەسەيدىڭ “يزۆەستيا” گازەتىندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ “الىپ اۋقىمدى الەم جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىك” اتتى كولەمدى ماقالاسى جارىق كوردى. وسى ورايدا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, گەنەرال-پولكوۆنيك, “نۇر وتان” حدپ فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى ءسات توقپاقباەۆ ەلباسىنىڭ ماقالاسىندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر بويىنشا ءوز ويلارىن ورتاعا سالادى. – ءسات بەسىمباي ۇلى, ەلباسىنىڭ رەسەيدىڭ “يزۆەستيا” گازەتىندە جاريالانعان ماقالاسىنان قانداي وي ءتۇيدىڭىز؟ اتوم سىناعىنىڭ ادام بالاسىنا تيگىزىپ وتىرعان زالالى تۋرالى نە ايتاسىز؟ – اتوم قارۋىن سىناۋ ەلىمىزگە, حالقىمىزعا ۇلكەن قايعى-قاسىرەت اكەلدى. ونىڭ زارداپتا­رىنان ءالى كۇنگە ارىلا الماي كەلەمىز. سىناق ايماعىنىڭ الىپ جاتقان جەر كولەمى بەلگيا سەكىلدى ەلدەر اۋماعىنىڭ ەكەۋىندەي. رادياتسيا­لىق ۋ جەرگە, سۋعا, تاسقا ءسىڭىپ كەتكەن. ول جەرگە جەمىس-جيدەك وسىرۋگە بولمايدى. ەندى عانا از اۋماقتىڭ توپىراعىن اۋىستىرۋ جۇمىستارى ءجۇر­گىزىلە باستادى. بيىل ءبىر مىڭ گەكتارداي جەردى تازالاپ, ءونىم الۋ ءۇشىن پايدالانۋعا بەرىلمەك. ال ەلباسى ماقالاسىنان الار تاعىلىم كوپ. ول بۇگىنگى كۇننىڭ ەڭ وزەكتى بولىپ تابىلاتىن پروبلەماسى تۋرالى ناقتى ىستەلۋى كەرەكتىگىن كورسەتۋىمەن قۇندى دەپ سانايمىن. – سەمەي وڭىرىندەگى جەر-انانىڭ دەرتىن قالاي جازۋعا بولادى؟ – ءساۋىردىڭ 6-سى كۇنى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى سەمەي يادرولىق پوليگونىنا ءوزى بارىپ, سىناق ايماعىنداعى كۇيىپ كەتكەن دالانى, بولعان قاسىرەتتەردىڭ فوتوسۋرەتتەرىن, بەينەتاسپالارىن كورىپ, تەبىرە­نىپ تۇرىپ ءسوز سويلەدى. جانتۇرشىگەرلىك جارى­لىستار وتكەنىن جۇرەگىمەن سەزىنە ءبىلدى. قازاق­ستاندا بولعان اتوم قارۋىنىڭ زارداپتارىن الەمگە جاريا ەتتى. وتاندىق باق-تارمەن قاتار, الەمنىڭ ايگىلى اقپارات اگەنتتىكتەرى, گازەتتەرى مەن راديو جانە تەلەارنالارى بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ءسوزىن دۇنيە جۇزىنە تاراتتى. “قازاقستان يادرولىق قارۋسىزدانۋدا ەرەكشە  ارتىقشىلىعىن اڭعارتۋدا. 1991 جىلى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ سەمەيدەگى يادرولىق پوليگونىن جاۋىپ, يادرولىق قارۋدان باس تارتۋى – ۇلكەن ەرلىك. بۇل قادام كورەگەندىلىك, ناعىز تاۋەلسىزدىكتى جاريالاۋ”,– دەدى پان گي مۋن. سونىمەن قاتار مارتەبەلى مەيماننىڭ: “مەن بارلىق مەملەكەتتەر باسشىلارىن, ونىڭ ىشىندە يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ باسشىلارىن, قازاقستاننان ۇلگى الۋعا شاقىرامىن! رۋحتانۋ ءۇشىن ولار قازاقستاننىڭ ۇلگىسىن بايقاۋى كەرەك”, – دەگەنى ەلىمىزگە بەرگەن ۇلكەن باعاسى دەپ بىلەمىن. بىزگە پان گي مۋننىڭ ساپارى وتە ماڭىزدى ەكەنى انىق. وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىز قانشا ايتساق تا, وزگە ەلدىڭ ادامدارى “سەمەي سىناق اي­ماعىندا سون­شاما قايعىرا­تىنداي ەشتەڭە جوق شىعار” دە­گەن ويدا بولىپ كەلدى. وعان كوكەيكەستى ماسەلە دەپ قاراعان جوق. ەندى جويقىن قارۋدىڭ قانشاما زارداپ اكەلەتىنىن تىپتەن بىلە تۇسەتىن بولادى. ءساۋىردىڭ 12-13-ءى كۇندەرى ۆاشينگتوندا وتكەن سامميتتە يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە شىعارىلدى. وندا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن قازاق­ستاندا كورىپ, كوڭىلىنە تۇيگەنىن ورتاعا سالدى. بۇل باسقوسۋعا الەمنىڭ 50-گە جۋىق ەلىنىڭ باسشىلارى قاتىستى. بايانداما جاساعان الدىڭعى بەس باسشىنىڭ ءبىرى  ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولدى. پرەزيدەنتىمىز وسى القالى باسقوسۋدا دۇنيە جۇزىنە اتوم قارۋىنان باس تارتۋ جونىندەگى ءوز ۇندەۋىن جاريا ەتتى. سول ماڭىزدى جيىندا اتوم قارۋىن سىناۋدان زارداپ شەككەن سەمەي سىناق ايماعىن قالپىنا كەلتىرۋگە بايلانىستى ناقتى ۇسى­نىستار ايتىلدى. ءبىر كەزدە قۇنارلى ولكە بول­عان ابىرالى اۋماعىنىڭ توپىراعىن تازارتۋعا ينۆەستيتسيا بولىنسە, سول ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا, تۇرعىنداردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا جول اشىلار ەدى, ۇلكەن قولداۋ بولار ەدى. ماسەلەن, 1945 جىلى جاپونيانىڭ حيرو­سيما مەن ناگاساكي قالالارىنا تاستالعان اتوم بومباسىنىڭ جارىلىسىنان جەر بەدەرى ورتەنىپ, ۋعا بوگىپ قالدى. سودان بەرى رادياتسيا زاردا­بىنا ۇشىراعان جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن بىرنەشە جىل بويى جاپونيا ۇكىمەتىنىڭ ءوزى قان­شاما قارجى ءبولدى, دۇنيە جۇزىنەن قانشاما ين­ۆەستيتسيا بەرىلدى؟! ۋلانعان جەرلەردى تازالادى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتساق, ۇلى اباي تۋعان ءوڭىر­دە بارلىعى 456 يادرولىق سىناق وتكىزىلسە, ولار­دىڭ جيىنتىق قۋاتى حيروسيماعا تاستالعان اتوم بومباسىنىڭ قۋاتىنان 2,5 مىڭ ەسە ارتىق ەكەن. – يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋداعى قازاق­ستاننىڭ ءرولى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز. – سەمەي وڭىرىندە سوڭعى يادرولىق سىناق 1989 جىلعى قازاننىڭ 19-ى كۇنى جاسالدى. ەلباسىنىڭ كۇش سالۋىمەن, حالىقتىڭ قارسى تۇرۋىمەن 1989 جىلى سەمەي پوليگونىندا جوسپارلانعان 18 يادرولىق سىناقتىڭ 11-ءى توقتاتىلدى. 1991 جىلى تامىزدىڭ 29-ى كۇنى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن سەمەي سىناق پوليگونى جابىلدى. بۇل الەم بويىنشا اتوم قارۋىن اۋىزدىقتاۋعا جاسالعان العاشقى قادام بولدى. ول – ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الماي تۇرعان كەزدىڭ وزىندە ەلباسى قابىلداعان تاريحي شەشىم. كەلەسى جىلى تامىزدىڭ 29-ى كۇنى سەمەي سىناق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 20 جىل تولادى. ءبىر قۋانتارلىعى, بۇگىنگى تاڭدا ياد­رولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىندە قازاقستان پرە­زيدەنتىنىڭ جاقتاستارى كۇن ساناپ كوبەيە تۇسۋدە. – يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى الداعى ۋاقىتتا قانداي باعىت الۋى مۇمكىن؟ – اۋەلى ءبىر ماسەلەگە توقتالا كەتەيىن. ءبىزدىڭ ەل يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتتى. وسى ورايدا ايتا كەتەتىن ءبىر ءجايت بار. كەيدە مۇنىڭ ماعىناسىن تەرەڭ تۇسىنبەگەن كەيبىر ازاماتتار: “وزگەلەردى مويىنداتۋ ءۇشىن قاجەتتى يادرولىق قارۋدان نەگە ايىرىلىپ قالدىق؟ الپاۋىت ەلدەر وزدەرىندە ساقتاپ وتىر ءارى دامىتىپ جاتىر ەمەس پە؟” دەگەن پىكىر ايتادى. بۇل – تەڭىزدىڭ تەرەڭىنە بويلاماي, استىندا نە بار ەكەنىن دولبارمەن ايتقان ادامنىڭ ءسوزى. حالقىمىز “سوتقار شوقپار جينايدى” دەيدى عوي. سوندىقتان قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋى  ەلباسىنىڭ ۇلكەن ەرلىگى مەن كورەگەندىگىن كورسەتەدى. بۇل – ەلدىڭ ادامزات دامۋىن قورعاۋداعى, دەنساۋلىعىن ساقتاۋداعى ناقتى قادام. ەلىمىزدە ورناعان بەيبىتشىلىكتىڭ ارقاسىندا 18 جىلدىڭ ىشىندە قازاقستان تمد ەلدەرىنىڭ الدىڭعى قاتارىندا بولىپ, ەكونوميكالىق تا­بىستارعا قول جەتكىزدى. ەلباسى العاشقى كەزدەن باستاپ ءبىرىنشى كەزەكتە ەكونوميكا, ودان كەيىن ساياسات تۇراتىنىن ايتتى. ويتكەنى, ەكونومي­كانىڭ دامۋى دەگەنىمىز –  حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ جاقسارۋى, ەلدىڭ وركەندەۋى. جۋىردا رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆە­دەۆ پەن اقش پرەزيدەنتى باراك وباما پراگادا اتوم قارۋىن ازايتۋ ماقساتىنداعى ماڭىزدى قۇجاتقا قول قويدى. كەلىسىمگە سايكەس رەسەي جانە اقش ەلدەرى اتوم قارۋلارىن 1500-گە دەيىن ازايتتى. بۇل دا وتە ماڭىزدى باستاما. وعان اتوم قارۋى بار وزگە ەلدەر دە قوسىلىپ, يادرولىق قاۋىپسىزدىككە قول جەتكىزسەك, كەلەشەك ۇرپاق الدىنداعى باستى پارىزىمىزدىڭ ورىندالعانى دەپ سانايمىن. بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننان كەيىن كۋرچاتوۆ قالاسىنا ماگاتە وكىلدەرى بارىپ, “اتوم قارۋىن جاسايتىن قۇرال-جابدىقتار جوق پا؟” دەپ تەكسەرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. ونىڭ ءبارى بەكەر ەمەس, اپتا باسىندا وتكەن ۆاشينگ­تون سامميتىندە قازاقستاننىڭ بەيبىتشىلىك­سۇيگىش ەل ەكەنى, ىرگەلى ىستەر اتقارىپ جاتقانى الەمدىك قوعامداستىق الدىندا ءمالىم ەتىلدى.  بۇۇ باس حاتشىسى  نۇرسۇلتان نازارباەۆتى بۇكىلالەمدىك يادرولىق اتوم قارۋىنا قارسى كۇرەستەگى قوزعالىستىڭ باسشىسى بولۋعا شاقىردى. سەبەبى, مورالدىق, ەتيكالىق قۇقىق تەك ءبىزدىڭ ەلباسىندا بار ەكەنىن, حالىقتى قيىندىقتان شىعارىپ, بەيبىتشىلىككە باستاپ كەلە جاتقانىن ايتتى. بۇرىن, كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان كەزىمىزدە قازاقستاندى شەتەلدە ەشكىم دە بىلمەيتىن ەدى. ەلباسىنىڭ الەمدە بەيبىتشىلىك ورناتۋ جولىنداعى باستامالارى مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندە تەك ءوزىن عانا ەمەس, ءبىزدىڭ ەلىمىزدى, قازاق حالقىن دۇنيە جۇزىنە تانىتتى. ويىمدى قورىتا كەلە ايتارىم, يادرولىق قارۋدى اۋىزدىقتاۋ, الەمدىك قاۋىپسىزدىكتى قورعاۋ ىسىندە قازاقستان حالىقارالىق قوعامداستىقتا ۇلكەن ابىرويعا يە بولاتىنىنا دەگەن سەنىمىم مول. – كەشەندى ماسەلە بويىنشا كەلەلى ويلا­رىڭىز­دى ورتاعا سالعانىڭىز ءۇشىن راحمەت. اڭگىمەلەسكەن  ايباتىر سەيتاق, جۋرناليست.