قازاق حالقى ءوز مادەنيەت تاريحىندا ۇلى وقيعالار مەن ايگىلى ەسىمدەردى, تاريحي تۇلعالاردى ەشقاشان ەستەن شىعارعان ەمەس. ولار جايلى ەل اۋزىندا اڭىز-اڭگىمەلەر, كوپتەگەن دەرەكتەر قالىپ وتىرعان. ءومىر شىندىعىن, قوعام شىندىعىن ايقىن تانىتۋدا كوركەم ادەبيەتتىڭ ورنى ايرىقشا. تاريحي تاقىرىپتا وي قوزعاپ, قازاق ەلىنىڭ, قازاق ۇلتىنىڭ ءار عاسىردا ارقيلى تاعدىر كەشكەن اقتاڭداق, ءبىرتۋار تۇلعالاردىڭ ەل تاريحىنداعى ورنىنا باعا بەرگەن, ولاردىڭ كۇردەلى بەينەسىن كوركەمدىك تۇرعىدان جيناقتاعان قالامگەرلەر قازاق پروزاسى مەن پوەزياسىن جاڭا قىرىنان تانىتتى.
قازاق حالقى ءوز مادەنيەت تاريحىندا ۇلى وقيعالار مەن ايگىلى ەسىمدەردى, تاريحي تۇلعالاردى ەشقاشان ەستەن شىعارعان ەمەس. ولار جايلى ەل اۋزىندا اڭىز-اڭگىمەلەر, كوپتەگەن دەرەكتەر قالىپ وتىرعان. ءومىر شىندىعىن, قوعام شىندىعىن ايقىن تانىتۋدا كوركەم ادەبيەتتىڭ ورنى ايرىقشا. تاريحي تاقىرىپتا وي قوزعاپ, قازاق ەلىنىڭ, قازاق ۇلتىنىڭ ءار عاسىردا ارقيلى تاعدىر كەشكەن اقتاڭداق, ءبىرتۋار تۇلعالاردىڭ ەل تاريحىنداعى ورنىنا باعا بەرگەن, ولاردىڭ كۇردەلى بەينەسىن كوركەمدىك تۇرعىدان جيناقتاعان قالامگەرلەر قازاق پروزاسى مەن پوەزياسىن جاڭا قىرىنان تانىتتى.
كوركەم شىعارمالارعا وزەك بولعان سونداي تۇلعالاردىڭ بىرەگەيى – ءيمانجۇسىپ قۇتپان ۇلى (1863-1931). كورنەكتى جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆ: «ءيمانجۇسىپ – كوز جەتەر جەردەگى اسا ءبىر ايگىلى دە اسقاق تۇلعا. ول ءبۇتىن بولمىسىمەن اسا زەردەلى سۋرەتكەر, كومپوزيتور, ۇلى ءانشى-سازگەر. ءوزىنىڭ ءبىتىم تابيعاتى بويىنشا – ناعىز دالا كوكجالى. ول مۇلدە قايتالانباس, قاتارداعى ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن ەرلىككە بارىپ, ادامداردىڭ جۇرەگىنەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن كەتپەيتىن اڭىزعا اينالدى. ول ءوزىنىڭ ادامگەرشىلىك ايبىنىمەن, كەز كەلگەن استامشىلىق, ۇستەمدىككە باس ۇرمايتىن مىنەزىمەن, قالىڭ الەۋمەتكە تىزەسى باتقان كەسىر-كەساپات اتاۋلىنىڭ قاندايىنا دا قاسقايىپ قارسى شىعاتىن قاسيەتىمەن ءالى تالاي كەلەر ۇرپاقتىڭ وكىلدەرىن تامسانتاتىن بولادى», – دەپ باعا بەرگەن ءيمانجۇسىپتىڭ كىم ەكەنىن, شىعارماشىلىق مۇراسىن, دۇنيەتانىمىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ونىڭ ءومىر جولىنا, زامانىنىڭ حال-احۋالىنا, جۇرگەن ورتاسىنا نازار اۋدارعان ءجون.
«ءجۇز قاتىنى قازاقتىڭ ۇل تاپسا دا,
ءبارىبىر ءيمانجۇسىپ بولا المايدى!» –
دەگەندەي, ول حالقىم دەپ ءومىر سۇرگەن, ەل-جۇرتىن رۋحاني بەسىكتە تەربەتۋ ءۇشىن جارالعان سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى سەرى, دارىن يەسى. تاعى بىردە ءابىش كەكىلباەۆ ءيمانجۇسىپتىڭ تالانتىنا باس يە وتىرىپ: «...ءبىر وكىنىشتى جاي سول, وسىنداي ايرىقشا ءبىتىمدى ەرەكشە تۇلعا ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدە, ونەردە ءوزىنىڭ لايىقتى, كوركەم بەينەسىن تاۋىپ, تاريحشىلارىمىزدىڭ ءادىل باعاسىن الا الماي كەلەدى», دەسە, اكادەميك احمەت جۇبانوۆ: «ءيمانجۇسىپتىڭ بار تاريحى ارحيۆتە جاتىر. البەتتە, كوپ ءسوز ەل ىشىندە ءالى بار. سولاردى جيناۋ كەرەك. ءيمانجۇسىپتىڭ دە كۇنى تۋادى ءالى», دەپ كورەگەندىك تانىتادى.
قازاق تاريحى مەن ونەرىنىڭ باستاۋ قاينارىندا تۇرعان سال-سەرىلەردىڭ, ءىرى تالانت يەلەرىنىڭ بارىنە ورتاق قاسيەت – كوپ قىرلىلىق. بالۋان شولاق, اقان سەرى, جاياۋ مۇسا, ۇكىلى ىبىراي سىندى ءور مىنەزدى ونەر ساڭلاقتارىنىڭ يمانجۇسىپ ءومىرى مەن ونەرىندە ساباقتاستىق, ۇندەستىك بايقالادى. وسى تۇلعالارعا قاتىستى جازىلعان شىعارمالار سونىڭ ايعاعى.
يمانجۇسىپكە قاتىستى كوپتەگەن عىلىمي ماقالالار مەن زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنىڭ اۆتورى ورازبەك سارسەنباي بىلاي دەيدى: «سانالى عۇمىرىندا تاعدىردىڭ تەپەرىشىن كوپ كورگەن ءيمانجۇسىپ كۇرەسكەرلىك ءور ءۇنىن اندەرىندە تانىتادى. ەركىن جارىق دۇنيەنى كورۋگە زار بولعان ءيمانجۇسىپ سوندا:
«كۇنىم قايدا باياعى تاڭداي اتقان,
قاراوتكەلدىڭ كوشەسىن دابىرلاتقان.
بيدايىقتاي ءىلۋشى ەم اققۋ, قازدى,
جارعانات بولعانىم با بۇعىپ جاتقان؟» – دەپ, ...سۇراپىل قايرات يەسى يمانجۇسىپ زورلىقشىلاردىڭ وزىنە كۇش كورسەتۋدەن تايىنباعان. مۇراعات دەرەكتەرىندە ونى جونگە سالۋعا كەلگەندەردىڭ تالايى وڭباي تاياق جەپ, جاراقاتتانعانى ايتىلادى. ونى نويان سەرىنىڭ ءوزى دە جاسىرمايدى.
تۋماي جاتىپ ءوش بولدى ماعان بولىس,
اۋدارىلدى سول ءۇشىن تالاي قونىس.
ساتىرلاتىپ ساباۋشى ەم, شەتتەرىنەن,
مىناۋ وياز دەمەۋشى ەم, مىناۋ بولىس!..».
ءيمانجۇسىپ ءومىرىنىڭ, قايسار ەرلىگى مەن تۋما تالانتىنىڭ ەڭ تارتىمدى دا تاعىلىمدى توبى پوەزيالىق جانرداعى كوركەم شىعارمالاردا جاسالعان. ولەڭ, ارناۋ, پوەما ۇلگىسىندە جازىلعان شىعارمالاردا ءيمانجۇسىپ قۇتپان ۇلىنىڭ الۋان ءتۇرلى قاسيەتتەرى, ول ءومىر ءسۇرگەن زامان شىندىعى قامتىلادى. ولاردى تۇتاستاي العاندا, ءيمانجۇسىپ ءومىرىنىڭ كوركەم شەجىرەسى دەپ سيپاتتاۋعا بولادى. باتىردىڭ شەجىرەسىن تاراتاتىن سونداي شىعارمالاردىڭ ءبىرى – ءمانسۇر بەكەجانوۆتىڭ «يمانجۇسىپكە حات» داستانى.
سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى ونەر تارلانى جاياۋ مۇسا يمانجۇسىپپەن دوس بولعان, وعان ولەڭ دە ارناعان.
بۇگىنگى اقيىق اقىن مۇزافار الىمباەۆ تا «قايسار» اتتى پوەماسىنا جەلى ەتىپ ءيمانجۇسىپ ءومىرىن العان.
ال دارا دارىن كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ «ءيمانجۇسىپ» پوەماسىندا ونى باتىرلىق قىرىنان تانىتادى. ءبىر شۋماعىن وقىپ كورەلىك:
«تىك قاراپ, تۋرا قاراپ, تىك سويلەگەن,
جان ەمەس بۇگەجەكتەپ, بۇكشەڭدەگەن.
دالانىڭ سەرىسى ەدى بىلمەيتۇعىن,
نە نارسە باسىنا ءىس ءتۇستى دەگەن», دەپ كەلەتىن ءتورت جولدا جاندى سۋرەت مەنمۇندالاپ تۇر.
كۇرەسكەر تۇلعاعا ارنالعان جىرلاردىڭ دا شوقتىعى بيىك. بۇل ءسوزىمىزگە دالەل – عالىم جايلىبايدىڭ «قاراوتكەلدىڭ باۋىرىندا قالىڭ شۇبار» اتتى ولەڭى. سول سەكىلدى قاسىمحان بەگىمانوۆتىڭ «اقىن اعاعا سىرى» ءيمانجۇسىپ رۋحىمەن ءتىلدەستىرەدى.
قازىرگى قازاق پوەزياسىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى – سەرىك تۇرعىنبەكتىڭ «ءيمانجۇسىپتىڭ مونولوگى» – يمانجۇسىپكە ارنالعان ولەڭدەردىڭ ىشىندەگى بىرەگەيى. مونولوگ ۇلگىسىندە جازىلعان. قازاق تاريحىنداعى شوقتىعى بيىك تۇلعا بەينەسىن سوزبەن سومدايدى. ساكەن سەيفۋللين مەن ءيمانجۇسىپ قۇتپان ۇلىنىڭ اراسىندا بولعان دوستىق, سىيلاستىقتى:
«ءتۇپ-تۇگەل اۋىلىنىڭ مال مەن باسى,
بار ەپتەپ باياعىدان قالعان كاسىپ.
دۇنيەنى دۇرلىكتىرگەن
سول يمەكەڭ
بۇل كۇندە سەيفوللانىڭ جان جولداسى», –
دەپ وي وربىتەدى. كوكشەلىك اقىن, ماناسشى-جىرشى بايانعالي ءالىمجانوۆتىڭ «بالۋان شولاق پەن ءيمانجۇسىپ» ولەڭى ك.مىرزابەكوۆتىڭ «ءيمانجۇسىپ» پوەماسى, س.تۇرعىنبەكتىڭ «ساكەن مەن يمانجۇسىپ» اتتى تۋىندىلارىمەن ۇندەس شىعارما. «ازاتتىعىن التىنعا ايىرباستامايتىن ەرەيمەننىڭ ەرەنىنىڭ» باتىرلىعى جايلى وي تولعاي وتىرىپ, «جاقسىلىقتى جاقتىرعان, جاماندىقتى جات قىلعان», ەرلىگى اسقان بالۋان شولاق پەن «بەتپە-بەت كەلگەندى اتتان ج ۇلىپ الىپ, جىراعا بۇكتەپ-بۇكتەپ ءبىر-اق تىققان» ءيمانجۇسىپ باتىردىڭ كەزدەسۋى جايلى ءسوز ەتەدى.
كورنەكتى قوعام قايراتكەرى, جازۋشى شەرحان مۇرتازا: «جالعان دۇنيەدەن ءىز-ءتۇزسىز كەتكەن جامان. ومىردە قانشا زور بولساڭ دا, ارتىڭدا ىزدەرىڭ, سۇرارىڭ قالماسا قور بولاسىڭ. ءيمانجۇسىپ – بالۋان شولاق, قاجىمۇقان ەسىمدەرىمەن قاتار تۇراتىن قاسيەتتى حالىق ماقتانىشى. ۇلت نامىسىنىڭ ۇلگىسى. قازىرگى, بىزدەن كەيىنگى ۇرپاق بۇل ەسىمدەردى ارداقتاي بىلسە, حالقىمىزدىڭ مەرەيى وسە تۇسپەك. ەل ءۇشىن, تەڭدىك ءۇشىن, بوستاندىق ءۇشىن جانپيدا بولعان ەرلەر الدىندا حالىق قارىزدار. ونىڭ وتەمى: ەرلەر ەسىمىن وشىرمەۋ», دەپ باعا بەرگەن باتىر ەسىمىنىڭ قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتى تاريحىنداعى ورنى ەرەكشە. دارا تۇلعالاردىڭ ەسىمىن ايگىلەپ, اسقاقتاتۋ, ناسيحاتتاۋ – ۇرپاقتىق پارىز.
ءيمانجۇسىپ بويىنان باتىرلارعا ءتان قاسيەتتەردى تانىپ بىلەمىز. ەلىنىڭ بۇتىندىگى, تىنىشتىعى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن, ادىلەتتىلىك ءۇشىن شايقاسقان. قازىر ءبىز تاۋەلسىزدىكتىڭ اق تاڭىندا بەيبىت كۇن كەشىپ جاتىرمىز. ول ءۇشىن يمانجۇسىپتەي ارۋاقتى ەرلەر مەن باتىر بابالارىمىزعا قارىزدارمىز. جاس بۋىن, بۇگىنگى جاستار يمانجۇسىپتەي سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى قاسيەتتى ءبىر بويىنا ءسىڭىرىپ وسسە, ەل تاۋەلسىزدىگى مەن ۇلت ايبىنى اسقاقتاي تۇسەرى ءسوزسىز.
ءيمانجۇسىپ قۇتپان ۇلى – قازاق حالقىنىڭ بوستاندىق الۋى جولىندا وزىندىك ۇلەس قوسقان ازامات. ونىڭ كەلەر ۇرپاققا قالدىرعان مۇراسى دا جەتەرلىك. تەك ونى الدە دە زەرتتەي ءتۇسۋ قاجەت. جاس ۇرپاق وسىناۋ تۇلعانى ءپىر تۇتىپ, ومىرلىك يدەالىنا اينالدىرسا, قازاق دەگەن حالىقتىڭ وسەر تۇعىرى سودان باستاۋ الۋعا ءتيىس. ەل-جۇرتىنىڭ ازاتتىعى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن ءومىرىن قيعان «ناعىز دالا كوكجالى» ءيمانجۇسىپ قۇتپان ۇلىنا قاتىستى تەلەگەي-تەڭىز ماسەلەنى تولىعىمەن زەرتتەپ, يگەرۋ, جاس بۋىن وكىلدەرىنە ناسيحاتتاۋ – الداعى كۇننىڭ ەنشىسىندە.
راۋشان كوشەنوۆا.
