مەملەكەت باسشىسى ءوز سوزىندە مەملەكەتتىك جوسپارلاۋدىڭ جاڭا جۇيەسى باعدارلامالار مەن رەفورمالاردىڭ دايەكتىلىگىن جانە ءوزارا ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– مەملەكەتتىك جوسپارلاۋدىڭ جاڭا جۇيەسى دوگماتيزم مەن كوزبوياۋشىلىقتان تولىق ادا بولۋى قاجەت. سۇلۋ ءسوز قانشالىقتى از بولسا, مازمۇنى سونشالىق باي بولادى. ول اتقارۋشىلارعا ءىس-قيمىل ەركىندىگىن بەرۋ ءۇشىن وتە پراگماتيكالىق بولۋى ءتيىس. اتقارۋشىلارعا قوسىمشا جۇمىس جۇكتەمەۋ اسا ماڭىزدى. ياعني باسقا ناقتى ىستەرگە نۇقسان كەلتىرمەۋ ءۇشىن بۇل باعىتتاعى جۇمىستارعا كۇش تۇسىرمەۋ كەرەك. ۇكىمەت ساراپشىلاردىڭ قوعامداستىعىمەن جانە جۇرتشىلىقپەن تىعىز ىقپالداستىقتا جۇمىس ىستەۋى ءتيىس, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
الداعى ۋاقىتتا اتقارىلاتىن اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ ءبىر پاراسىن ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى قايرات كەلىمبەتوۆ باياندادى. ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, اتالعان اگەنتتىك مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسە وتىرىپ, مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ جۇيەسىن قايتا قۇرۋ ادىستەرىن قاراستىرۋ بويىنشا ارنايى تاسىلدەر ازىرلەپ وتىر.
– اگەنتتىك قۇرىلعالى بەرى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بيىلعى جولداۋىنا سايكەس كەلەتىن مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ جۇيەسىن قايتا قۇرۋ, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ جاڭا كونتسەپتسياسىن جاساۋ, رەفورمالار ديزاينىن قالىپتاستىرۋ سىندى ءۇش ماڭىزدى ماسەلەگە ايرىقشا نازار اۋداردىق. وسىلايشا ءبىز مەملەكەتتىڭ جوسپارلاۋ جۇيەسىن قايتا قۇرۋ ماسەلەسىنە ونىڭ جاڭا زامان تالابىنا ساي ءتيىمدى قىزمەت ەتە الۋىن ەسكەرە وتىرىپ باسا ءمان بەردىك. بۇل قادام اسا ماڭىزدى. سەبەبى پاندەميا كەزىندە مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى الدىنا قويعان تالاپتارعا جاۋاپ بەرە الاتىنداي بولۋى كەرەك ەكەنىن كورسەتتى, – دەدى اگەنتتىك توراعاسى.
ق.كەلىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ بويىنشا ۇسىنىلعان قۇرىلىم ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ جۇيەسىن بىرىڭعاي ءتۇسىنۋدى قاجەت ەتەتىن ءتاسىلدى قامتيدى. بۇل ءتاسىل ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىنىڭ تاراپىنان ۇسىنىلدى. ۇسىنىلعان قۇرىلىمنىڭ نەگىزىندە 2050 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋ جۇمىسى جاتىر. الايدا اگەنتتىك ۇسىناتىن وتە ماڭىزدى ەلەمەنت – پرەزيدەنتتىڭ بارلىق نەگىزگى باسىمدىقتارىن ءتيىستى تارتىپتە بىرىكتىرەتىن ينكليۋزيۆتى پلاتفورما قۇرۋ بولىپ وتىر. تيىسىنشە, سونىڭ نەگىزىندە «2025 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق جوسپار», «ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ستراتەگياسى» جانە جاڭا ەلەمەنت سانالاتىن «ايماقتاردى دامىتۋ ستراتەگياسى» سىندى ماڭىزدى قۇجاتتاردى جۇزەگە اسىرۋ جۇمىسى جالعاسادى.
– ۇلتتىق باسىمدىقتارعا سۇيەنە وتىرىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىلعى جولداۋىنان تۋىندايتىن ماڭىزدى مىندەتتەرگە نەگىزدەلگەن ۇلتتىق جوبالار مەن جالپىۇلتتىق جوبالار ىسكە اسىرىلادى. جىل سوڭىنا دەيىن مەملەكەتتىك باعدارلامالاردان ۇلتتىق جوبالار تەتىگىنە بىرتىندەپ كوشۋدى كوزدەپ وتىرمىز. جوسپارلاۋ جۇيەسىندەگى وزگەرىستەر تۋرالى ويلاعاندا, ءبىز ەڭ الدىمەن ادامعا باعدارلانعان باسقارۋ نەگىزگى قاعيداعا اينالۋى ءتيىس دەگەن وي تۇيدىك, – دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.
باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ءوزى مەملەكەتتىڭ بەس تامىرلى جۇيەسىن قامتيدى. ولار – جوسپارلاۋ جۇيەسى, بيۋدجەتتەندىرۋ جۇيەسى, مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسى, مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ جۇيەسى جانە تسيفرلى ينفراقۇرىلىم جۇيەسى. ق.كەلىمبەتوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, قارىم-قاتىناستى وزگەرتپەيىنشە, بۇل قۇرىلىمداردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن ءتيىستى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزە المايدى. سونداي-اق ءاربىر وزگەرىس دايەكتى جانە ءبىر لوگيكاعا سايكەس جۇزەگە اسۋى كەرەك.
– لوگيكا مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭا فورماتسيالارىن ەنگىزۋ, مەملەكەت پەن ازاماتتاردىڭ قارىم-قاتىناسىن قۇرۋ, ازاماتتاردى مەملەكەت تاراپىنان بەلسەندى قولداۋ تۋرالى ايتىلاتىن جولداۋدى ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە العا قويىلىپ وتىر. وسى قاعيدالاردىڭ بارلىعى ءتيىستى رەفورمانىڭ نەگىزىن قالايتىن بولادى. مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ جۇيەسىندەگى وزگەرىستەر مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭا قاعيداتتارىمەن بايلانىستى بولۋى كەرەك, – دەدى ق.كەلىمبەتوۆ.
مەملەكەت ءوز مىندەتتەرىن وڭتايلاندىرىپ, سونىڭ نەگىزىندە ازاماتتارعا ارنالعان قىزمەتتەردى جانە جاڭا بيزنەس-پروتسەستەردى قۇرادى. وسىعان بايلانىستى, ءتيىستى مىندەتتەمەلىك تالداۋ جۇرگىزىلىپ, بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەت كورسەتىپ وتىرعان مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ بارلىعىنا بيزنەس-رەينجينيرينگ جۇرگىزىلەدى.
– پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ءبىز پرەمەر-ءمينيستردىڭ باسشىلىعىمەن مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ ماسكەۋ قالاسىنداعى رەسەيدىڭ ءتيىستى رەفورما جۇرگىزەتىن ورتالىقتارىندا بولدىق. سول جەردەگى اڭگىمەلەسۋلەردىڭ ناتيجەسىندە, Big DATA تسيفرلى تاسىلدەرىن مەملەكەتتىك باسقارۋعا ەنگىزۋ نەگىزىندەگى ءۇش ورتالىقتىڭ ۇشجاقتى مەحانيزمى ۇسىنىلدى.
بەكىتۋگە ۇسىنىلعان ءۇش ورتالىقتىڭ قاتارىندا ۇكىمەتتىڭ جەتكىزۋ ءبولىمى سانالاتىن, قازىردىڭ وزىندە جۇمىس ىستەپ تۇرعان ۇلتتىق جوبالىق كەڭسە, تسيفرلاندىرۋمەن اينالىساتىن تسيفرلى ترانسفورماتسيا ورتالىعى بار. سونداي-اق جوعارى كەڭەستە ماقۇلداناتىن رەفورمالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىن باقىلاۋمەن اينالىساتىن جوبا كەڭسەسى رەتىندە رەفورمالاردى باقىلاۋدىڭ ۇلتتىق تالداۋ ورتالىعىن قۇرۋ ۇسىنىلدى.
– مەملەكەت ءوزىنىڭ مىسالىندا رەفورمالاردىڭ ورىندىلىعىن كورسەتىپ, وزگەرىستەردىڭ كاتاليزاتورىنا اينالۋى كەرەك بولعاندىقتان, وسى تۇرعىدان العاندا, ءبىز الداعى ءۇش جىلدا جۇزەگە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىرعان بارلىق رەفورمالار تيىمدىلىك ينديكاتورلارىنىڭ پريزماسى ارقىلى جانە ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ومىرىنە وڭ اسەر ەتۋى كەرەك. رەفورمالار جۇيە ارقىلى ۋاقىتپەن شەكتەلۋى جانە ءوزارا بايلانىستا بولۋعا ءتيىس, – دەدى اگەنتتىك توراعاسى.
مەملەكەت باسشىسى ءوز سوزىندە مەملەكەتتىك جوسپارلاۋدىڭ جاڭا جۇيەسى باعدارلامالار مەن رەفورمالاردىڭ دايەكتىلىگىن جانە ءوزارا ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ۇكىمەت باسشىسى اسقار مامين پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا ساي ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ, بيزنەستى رەتتەۋ, الەۋمەتتىك سالانى قالىپتاستىرۋ بويىنشا قۇرىلعان 3 كونسۋلتاتيۆتىك كوميتەت جۇمىسى تۋرالى باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, كوميتەت مۇشەلەرىنە مەملەكەتتىك ورگان, بيزنەس پەن قوعام وكىلدەرى ەندى.
– ەكونوميكانىڭ باسىمدىق بەرىلگەن سالالارىن دامىتۋعا ارنالعان, ساپالى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلدى. جاڭا پوستپاندەميالىق كەزەڭدى ەسكەرىپ, ەكونوميكانىڭ ءوزىن ءوزى قامتاماسىز ەتۋىن ۇلعايتۋ ءۇشىن سالالاردىڭ باسەكەلەستىگىن ارتتىرىپ, ەكونوميكانىڭ جاڭا قۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋ, جاڭا ۇلگىدەگى حالىقارالىق وندىرىستىك پروتسەستەردى ەنگىزۋ قولعا الىندى.
اگروونەركاسىپتىك كەشەندە قۇنى قوسىلعان جوعارى ءوندىرىستى دامىتۋدىڭ ساپالى جاڭا تاسىلدەرىن ازىرلەۋ مەن قولدا بار شيكىزات بازاسىنىڭ نەگىزىندە ءوندىرىستى وڭدەۋ, كوزدەلگەن ينۆەستيتسيا تارتۋ, ەكسپورتتى بەلسەندى تانىتۋ جولعا قويىلدى.
تۇراقتى ىشكى جانە سىرتقى سۇرانىسى بار تاۋارلاردىڭ ءوندىرىسىن ءتيىمدى دامىتۋ, ءوندىرىستىڭ الەۋەتىن ۇلعايتۋدىڭ ناتيجەسى رەتىندە تاۋار وتكىزۋدىڭ لوگيستيكالىق قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ نازارعا الىندى, دەدى ا.مامين.
ۇكىمەت باسشىسى سونداي-اق جاساندى ينتەللەكت ەلەمەنتتەرىن قوسۋ ارقىلى جاڭا تسيفرلى ەكونوميكا قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسىن دامىتۋعا باسىمدىق بەرىلىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
ۇكىمەتتىڭ قارجى سالاسىنداعى رەفورمالارىنا توقتالعان پرەمەر-مينيستر ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعى مەن ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىككە باسىمدىق بەرىلەتىنىن العا تارتتى.
– قارجى سالاسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنا ايماقتاعى ۇزدىك ينۆەستيتسيالىق-تەحنولوگيالىق حاب رەتىندە «استانا» حقو-نىڭ جۇمىسىن مودەرنيزاتسيالاۋ كىرەدى. ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىندا «جاسىل ەكونوميكانى» ەنگىزۋ جوسپارلاندى. ءتۋريزمدى دامىتۋ بويىنشا كەشەندى شارالار قولعا الىندى. ۇلتتىق پاركتەر نەگىزىندە ەكوتۋريزمدى دامىتۋ جولعا قويىلدى.
بيزنەستى رەتتەۋ بويىنشا كونسۋلتاتسيالىق كوميتەتتەردىڭ جۇمىس ناتيجەسىندە كەلەسىدەي رەفورمالار قارالدى. كاسىپكەرلەرگە قاتىستى ءتيىمسىز تالاپتاردى جويۋ ماقساتىندا «گيلوتينا» رەتتەۋى, ەكى رەتتەۋدى جويىپ, ءبىر رەتتەۋ قۇرالىن ەنگىزۋ ماقساتىندا «1 in 2 out» رەتتەۋ اپپەلياتسياسى ينستيتۋتى, 2022 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اۆتوماتتاندىرىلماعان ەسەپتى جويۋ ماقساتىندا «كۇنباتىس» ءپرينتسيپى, «ۇيىم دياگنوستيكاسى» ءپرينتسيپى قولعا الىندى. مەملەكەت پەن كاسىپتىڭ بايلانىسى ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعى مەن ەكولوگيا قاۋىپسىزدىگىنە نەگىزدەلەدى.
باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىمەن بىرگە باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋ بويىنشا ۇلت جوسپارى دايىندالدى. بۇل جوسپار اياسىندا بيرجالىق ساۋدانى ارتتىرۋ, نارىق قاتىسۋشىلارىنا باعا تۋرالى اقپارات اشىق كورسەتىلەتىن پلاتفورمانى دامىتۋ قاراستىرىلعان.
الەۋمەتتىك سالانى دامىتۋ بويىنشا كونسۋلتاتسيالىق كەڭەستىڭ جۇمىسىنا توقتالساق, الدىمەن الەۋمەتتىك كودەكس شەڭبەرىندە ادام ءومىرىنىڭ ءار كەزەڭىندەگى الەۋمەتتىك قورعاۋ شارالارى جۇيەلەندىرىلەدى. مينيمالدى كۇنكورىس دەڭگەيى نەگىزىندە الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ بىرىڭعاي ستاندارتىن ەنگىزۋ قولعا الىندى.
«تسيفرلى وتباسى كارتاسى» جوباسى اياسىندا ءوتىنىش بەرۋشىدەن بەلسەندى فورماتقا تۇبەگەيلى ءوتۋ ارقىلى الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ جۇيەسىن كەشەندى مودەرنيزاتسيالاۋدى. سوڭعى ناتيجەگە نەگىزدەلگەن جان باسىنا شاققانداعى قارجىلاندىرۋ ەنگىزىلەتىن بولادى. كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا كەزەڭ-كەزەڭمەن جالاقىسىن كوبەيتۋ ارقىلى الەۋمەتتىك قىزمەتكەر مارتەبەسى نىعايتىلادى.
جۇمىسپەن قامتۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جاساندى ينتەللەكت ەلەمەنتتەرى قوسىلعان پلاتفورمالار ىسكە قوسىلادى. بۇل «تسيفرلى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعى» اياسىندا ىسكە اسىرىلماق. قىزمەتتەر بارىنشا ونلاين فورماتىندا كورسەتىلەدى. بۇل شىعىندى ازايتىپ, كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر ساپاسىن ارتتىرۋعا, ەڭبەك نارىعىنداعى سۇرانىس پەن ۇسىنىستى ءتيىمدى رەتتەۋگە ۇلەس قوسادى, دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
اسقار مامين ەڭبەك نارىعىنداعى تەڭسىزدىكتى رەتتەۋ, ەكونوميكانىڭ باسىمدىق بەرىلگەن سالالارىن دامىتۋ كوشى-قون جانە دەموگرافيالىق ساياساتقا قاتىستى جاڭا ۇسىنىمدار نەگىزىندە ەڭبەك نارىعىن جۇيەلى دامىتۋ ارقىلى رەتتەلەتىنىن جەتكىزدى.
– جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جاڭا فورماسىن ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. ول رەسمي ەمەس جۇمىسپەن قامتۋ تۋرالى اقپاراتتى ازايتۋعا جول اشادى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ اياسىندا سانيتارلىق-ەپيدەميالىق قىزمەتتىڭ رەينجينيرينگى ۇسىنىلدى. بۇل ەلدىڭ بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە جول اشادى. باقىلاۋدىڭ بارلىق پروتسەسىنە تسيفرلاندىرۋ جۇرگىزىلەدى. بۇل ەپيدەميالىق احۋالدىڭ ءتيىمدى ءاناليزى مەن بولجامىنا جول اشىپ, تەكسەرۋدىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتەدى. سەس دارىگەرلەرىن دايارلاۋ فاكۋلتەتتەرىن قۇرۋ قولعا الىنىپ, جاڭا وقىتۋ باعدارلاماسى دايىندالادى.
العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەكتىڭ قولجەتىمدى جانە دامۋشى قىزمەتىن ەنگىزۋ جوسپارلاندى. اۋرۋلاردىڭ پروفيلاكتيكاسىنا باسىمدىق بەرىلىپ, ساپا مەن قولجەتىمدىلىككە جاڭا فورماتسيا كادرلارىن دايارلاۋ, تەحنيكالىق بازانى تولىق مودەرنيزاتسيالاۋ, زاماناۋي smart تەحنولوگيالاردى ارتتىرۋ ارقىلى قول جەتكىزىلەدى.
ەلىمىزدىڭ ءدارى-دارمەك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا فارماتسەۆتيكالىق ءوندىرىستى كەشەندى دامىتۋ بويىنشا ۇلتتىق جوسپار دايىندالادى. بۇل رەتتە وتاندىق ءوندىرىستى 50 پايىزعا جەتكىزۋ قاراستىرىلعان, دەدى پرەمەر-مينيستر.
ۇكىمەتتىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا قاتىستى جوسپارلارى دا بەلگىلى بولدى. اسقار مامين بۇل سالاداعى رەفورمالارعا توقتالىپ, الداعى جوسپارمەن ءبولىستى:
– ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ بويىنشا ورتالىق ازيادا ءبىلىم بەرۋ حابىن قالىپتاستىرۋ ۇسىنىلدى. بۇل رەتتە 20 اكادەميالىق ارتىقشىلىق ورتالىعىن, الدىڭعى قاتارلى شەتەلدىك ءبىلىم بەرۋ ينستيتۋتتارىنىڭ كامپۋسىن اشۋ, ايماقتاعى جوو-لاردى سول ايماقتىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ دامىتۋ قاراستىرىلادى. پەداگوگيكا ينستيتۋتتارىن قولداۋ شارالارى قولعا الىنادى. ودان كەيىن ورتا ءبىلىمنىڭ باسەكەلەستىگىن ارتتىرۋ مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى اياسىندا جاسالاتىن «جاڭا ۇلگىدەگى مەكتەپتەر» ارقىلى ىسكە اسپاق. بۇل مەكتەپتەر – وقۋشىلاردىڭ پراكتيكالىق داعدىلارىن ارتتىرۋعا باسىمدىق بەرەتىن, زاماناۋي ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى بار جاڭا دەڭگەيدەگى وقۋ ورىندارى.
مەكتەپتەردە قالىپتاسقان سىنىپتىق-پاندىك جۇيەگە فينليانديا, يسپانيا ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىندەگى جاڭا بالاما وقۋ مودەلىن ەنگىزۋ قاراستىرىلدى. ودان كەيىن بالالاردىڭ ەرتە دامۋىنا, ەڭ ۇزدىك حالىقارالىق تاجىريبەلەر نەگىزىندە بالاما وقۋ فورماسىن دامىتۋعا نەگىزدەلگەن ۇلتتىق جوسپار دايىنداۋ مەن ەنگىزۋ جولعا قويىلدى. سونىمەن قاتار ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق دەڭگەيىندە ء«بىلىم الۋشىعا قاراجات» ءپرينتسيپى بويىنشا جان باسىنا شاققاندا قارجىلاندىرۋ ەنگىزىلەدى.
اتالعان كەشەندى شارالار ۇسىنىسىنىڭ بارلىعى تولىق جۇزەگە اسىرىلادى. ءبىرىنشى توقساننىڭ اياعىنا قاراي رەفورمالاردى دايىنداپ, ەكىنشى توقساننان باستاپ ىسكە اسىرۋدى قولعا الاتىن جۇمىستى جوسپارلاپ وتىرمىز, دەپ تۇيىندەدى ءوز ءسوزىن ا.مامين.
– ۇكىمەت جوسپارى تۇسىنىكتى. قازىر ايتىلعان جوسپاردىڭ ورىندالعانى ماڭىزدى. «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنا سايكەس, الەۋمەتتىك كودەكستىڭ دايىندالۋىنا, «تسيفرلى قازاقستان», «اوك-2025» باعدارلاماسىنا باسىمدىق بەرۋ كەرەك. بۇل – نەگىزگى ءۇش باعىت. البەتتە ءبىلىم بەرۋ دە ماڭىزعا يە. ءبىز بۇل باعىتتا ۇكىمەتتىڭ قالاي جۇمىس ىستەپ جاتقانىن باقىلايتىن بولامىز. دەگەنمەن ايتىلعان بارلىق باعىت تا بىردەي ماڭىزعا يە. جۇمىس وتە كوپ. سوندىقتان وسى جوعارى كەڭەستە تاپسىرمالار قالاي بەرىلسە دە, جۇمىسقا كىرىسۋىمىز كەرەك. ناقتى ناتيجە كەرەك. بۇعان دەيىن دە ايتقانىمداي, ويىنشىلاردىڭ بارلىعىنا ءبىر جانە ورتاق ويىن تالابىن قويۋ قاجەت. شىنايى باسەكەلەستىك, اكىمشىلىك كۇشتەۋدى ازايتۋ – ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ جۇيەلىك تالابى. وسى رەتتە بارلىق رەفورمانى كاسىپكەرلەر قوعامداستىعىمەن تىعىز بايلانىستا جۇزەگە اسىرۋ, قولداۋ مەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ بالانسىن ساقتاۋ ماڭىزدى. ۇكىمەت «اتامەكەن» ۇكپ-مەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ارقايسىسى ءوز ارەكەتى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ءبىلۋى قاجەت. كاسىپكەرلەر قاۋىمداستىعى ۇنەمى سۇراي بەرەتىن تاراپقا اينالماي, يدەيالار قاينارى بولىپ, قىزمەت كورسەتۋشى رەتىندە ءوزىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن جوعارى دەڭگەيدە بىلۋگە ءتيىس. ۇكىمەت كونستيتۋتسيا مەن زاڭعا سايكەس ءوز مىندەتىن ورىنداۋى كەرەك, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
وسى رەتتە ەل پرەزيدەنتى كاسىپكەرلەر قاۋىمداستىعى وكىلى رەتىندە «اتامەكەن» ۇلتتىق كəسىپكەرلەر پالاتاسى پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى ت.ق ۇلىباەۆقا ءسوز بەردى.
– ءبىز قازاقستانداعى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جولىندا ۇكىمەتپەن تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەيمىز. Nur Otan پارتياسىنىڭ سەزىندە ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانككە 3 جىلدا ينفلياتسيا كورسەتكىشىن 4 پايىزعا جەتكىزۋ بويىنشا تاپسىرما بەردىڭىز. ءبىزدىڭ بولجامىمىز بويىنشا بۇل نەسيەلىك, اقشا ساياساتىنا وزگەرىس الىپ كەلمەك. سونىمەن بىرگە اتالعان تاپسىرما ورىندالسا, كاسىپكەرلىككە باعىتتالاتىن نەسيە مەن بازالىق كورسەتكىش 6-7 پايىزبەن بەرىلەدى دەگەن ويدامىز. سول كەزدە كاسىپكەرلىكتى ۇزدىكسىز قولداۋ بويىنشا مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى جاساۋعا قاجەتتىلىك بولمايدى دەگەن پىكىر بار. وسىلايشا, ەكونوميكانى دۇرىس نەسيەلەندىرۋگە بەت بۇرىپ, كاسىپكەرلەر قاۋىمداستىعىنا قارجىلىق قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتە الامىز, – دەدى ت.ق ۇلىباەۆ.
سوت جانە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى بويىنشا بايانداعان پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى ەرلان قوشانوۆ وسى سالاداعى سوڭعى وزگەرىستەر مەن الداعى جوسپارلارعا توقتالدى.
– زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ مەن ازاماتتاردى, بيزنەستى زاڭعا قايشى ارەكەتتەردەن قورعاۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى جولداۋدا ايتىلدى. بۇل كەز كەلگەن شەشىمنىڭ ءابسوليۋتتى زاڭدى بولۋىن, حالىق سەنىمىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن جانە جۇمىستىڭ اشىق ءجۇرۋىن بىلدىرەدى. ەىدۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ كوبىندە بۇل جۇزەگە استى. سوت جانە قۇقىق قورعاۋ جۇيەلەرىن رەفورمالاۋ جونىندەگى كونسۋلتاتيۆتىك كوميتەتتىڭ مىندەتى – ەىدۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەردەلەي وتىرىپ, وتاندىق قۇقىقتىق جۇيەنى ىلگەرىلەتۋ. كوميتەت قۇرامىنا مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارى, عالىمدار, تاجىريبەلى زاڭگەرلەر, قوعام وكىلدەرى مەن شەتەلدىك ساراپشىلار كىردى, – دەدى ە.قوشانوۆ.
پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى كوميتەتتىڭ العاشقى وتىرىسىندا نەگىزگى باعىتتاردىڭ انىقتالعانىن مالىمدەدى. قۇقىقتىڭ جۇيەنى رەفورمالاۋدىڭ باستى 4 باعىتى ۇسىنىلادى. ءبىرىنشىسى – پروگرەسسيۆتى قىلمىستىق پروتسەسس. قىلمىستىق پروتسەستىڭ ءۇش بۋىندى مودەلىنە كوشۋ شەڭبەرىندە ەىدۇ ەلدەرىنىڭ ۇلگىسى بويىنشا 2021 جىلدان باستاپ پروكۋرورلار نەگىزگى پروتسەستىك شەشىمدەردى كەلىسە وتىرىپ شىعاراتىن بولادى, ال 2022 جىلدان باستاپ قىلمىستىق ىستەردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارى بويىنشا دەربەس شەشىم قابىلداي الادى. قازىر دالەلدەردى جيناۋ مەن ولار بويىنشا جاۋاپتى شەشىمدەر قابىلداۋمەن ءبىر ورگان اينالىسادى. بۇل بۇرىس شەشىمدەر شىعارۋعا جاعداي جاسايدى. سپيكەر ەندى ازاماتتار مەن بيزنەستى قىلمىستىق پروتسەستەگى ادىلەتسىز شەشىمدەردەن قورعايتىن ءتيىمدى, تاۋەلسىز سۇزگىلەر جۇيەسى قۇرىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2021 جىلى قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ جانە قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكسىن تۇزەتە وتىرىپ, قىلمىستىق زاڭدى وڭتايلاندىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋ جوسپارلانۋدا.
قۇقىقتىق جۇيەنى رەفورمالاۋدىڭ ەكىنشى باعىتى – جۇمىستىڭ سەرۆيستىك مودەلى. بۇل ءتاسىل قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنىڭ يدەولوگياسىن وزگەرتۋدى كوزدەيدى. ەڭ باستىسى زاڭعا باعىناتىن ازاماتتاردىڭ مۇددەسى مەن ۇمىتىنە جاۋاپ بەرۋ, زاڭ بۇزۋشىلىقتار ستاتيستيكاسىنان باستاپ قوعاممەن سەرىكتەستىككە دەيىنگى ارەكەتتەردى قامتيتىن ءتيىمدى پروفيلاكتيكاعا كوشۋ بولادى. وسى باعىت بويىنشا «پوليتسيانىڭ قادامدىق قولجەتىمدىلىگى» تۇجىرىمداماسىن ەنگىزۋ كوزدەلۋدە جانە وسى ماقساتتا حالىقپەن تىكەلەي جۇمىس ىستەيتىن بولىمشەلەر كۇشەيتىلەتىنى بەلگىلى بولدى.
– بۇل تۇرعىدا پرەزيدەنت تاپسىرمالارىن ەسكەرە وتىرىپ, ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلاردىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ ماسەلەسى پىسىقتالادى. قوعامدىق پىكىردى بارىنشا ەسەپكە الۋ ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ جۇمىسىن باعالاۋ جۇيەسىن قايتا قاراۋ ۇسىنىلادى. بۇل تاسىلمەن ازاماتتاردىڭ سەنىمى قىزمەتكەردىڭ مانسابىنا اسەر ەتەتىن بولادى, – دەدى ە.قوشانوۆ.
ءۇشىنشى باعىت – ازاماتتار مەن بيزنەستىڭ قۇقىعىن قورعاۋ. بۇل باعىت بويىنشا ازاپتاۋدىڭ الدىن الۋ مەن زاڭسىز تەرگەۋ ادىستەرىن قولدانباۋ بويىنشا ارەكەتتەردى كۇشەيتۋ قولعا الىنادى. بۇل – كولونيالار مەن پوليتسيانىڭ قىزمەتتىك كابينەتتەرىندە جاپپاي بەينەباقىلاۋ ورناتۋ, قىلمىستىق الدىن الا قاراۋ شارالارى, سونداي-اق زاڭدى ەكونوميكا سالاسىنداعى قىلمىستى جويۋ, رەيدەرلىك پەن بيزنەسكە كەدەرگى كەلتىرۋ ارەكەتتەرى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى ناقتىلاۋ بويىنشا شارالار. ە.قوشانوۆ پروكۋراتۋرانىڭ كاسىپكەرلەردى, ءوزىن ءوزى قورعاي المايتىن جانداردى قورعاۋعا باعىتتالعان وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتۋدى ۇسىندى. ونىڭ ىشىندە كاسىپكەرلەردىڭ شەنەۋنىكتەرگە شاعىمدارىن قاراۋ, مۇگەدەكتەرگە, جەتىم بالالارعا جانە قابىلەتسىز ادامدارعا كومەك كورسەتۋ ءۇشىن پروكۋرورلىق تەكسەرۋلەر جۇرگىزۋ بار.
– ءتورتىنشى باعىت – قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن جاڭعىرتۋ. پرەزيدەنت تاپسىرماسى بويىنشا ءىىم-ءنى وزىنە ءتان ەمەس مىندەتتەردەن بوساتۋ بويىنشا جۇمىستار جالعاسۋدا. 2021 جىلى كورپوراتيۆتىك سەكتورداعى بيزنەس ۇدەرىستەرگە ۇقساس فۋنكتسيونالدىق تالداۋ جۇرگىزىلەدى. قۇقىق قورعاۋ قىزمەتتەرىنىڭ بارلىق سپەكترىن تولىققاندى تەحنولوگيالىق جاڭعىرتۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن تسيفرلاندىرۋدى ەداۋىر كەڭەيتۋ ۇسىنىلادى, – دەدى سپيكەر.
پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى كونسۋلتاتيۆتىك كوميتەتتىڭ تاعى ءبىر باستى مىندەتى – سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ەكەنىن العا تارتتى. بۇل جۇمىس تا بىرنەشە نەگىزگى باعىتتان تۇرادى.
– ءبىرىنشىسى – پروتسەستىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارى ءۇشىن, ەڭ الدىمەن قاراپايىم ازاماتتار ءۇشىن سوت راسىمدەرىنىڭ ىڭعايلى ءارى تۇسىنىكتى بولۋى. جاقىندا قابىلدانعان اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكستىڭ ۇلگىسى بويىنشا قىلمىستىق, ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك ءىس جۇرگىزۋدى كەشەندى قايتا قاراۋ ۇسىنىلادى. رەفورمانىڭ نەگىزگى مىندەتى – سوت پروتسەسىن جەڭىلدەتۋ, ارتىق پروتسەدۋرالاردى بولدىرماۋ, سوت ءتارتىبىن كەڭەيتۋ ادىستەرىن ازىرلەۋ جانە داۋلاردى شەشۋدىڭ بالاما تاسىلدەرىن دامىتۋ, – دەدى ە.قوشانوۆ.
ەكىنشى باعىتى – سوت پروتسەسىندە ناقتى باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ. سوتقا تەك ايىپتاۋ اكتىسى مەن قورعاۋ اكتىسى جىبەرىلەتىن جانە ءاربىر تاراپ سوتقا ءوزىنىڭ قۇقىقتىق ۇستانىمىن دالەلدەيتىن بىرقاتار ەلدىڭ تاجىريبەسىن تەرەڭىرەك زەرتتەۋ ۇسىنىلدى. سۋديا پروتسەسكە ءىستىڭ ناتيجەسى تۋرالى الدىن الا تۇجىرىمسىز كىرۋگە ءتيىس. ادۆوكاتتار كليەنتتىڭ كىناسىزدىگىن دالەلدەيتىن مالىمەتتەر جيناۋ ءۇشىن بەلسەندى جۇمىس ىستەۋى قاجەت. بايانداماشى بۇل ايىپتاۋشىلار مەن قورعاۋشىلاردىڭ جوعارى بىلىكتىلىگىن تالاپ ەتەتىنىن باسا ايتتى.
ەرلان قوشانوۆ ءۇشىنشى باعىت IT-تەحنولوگيانى ەنگىزۋ ارقىلى سوت تورەلىگىن ىسكە اسىرۋ تاسىلدەرىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ ەكەنىن اتادى.
– بۇگىن ءبىزدىڭ سوتتار كۇنىنە 6000-عا جۋىق شەشىم شىعارادى. ءبىر جىل ىشىندە بۇل كورسەتكىش شامامەن 1,5 ميلليونعا جەتەدى. وسىنداي جۇمىس كولەمىنەن سۋديا ەلدەگى عانا ەمەس, ءوز مەكەمەسىندەگى ارىپتەستەرىنىڭ تاجىريبەسىن باقىلاي المايدى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ تسيفرلاندىرۋ ارقىلى جانە big data-نىڭ جۇيەلى جۇمىسىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. جۇيەدەگى سوت ىستەرىن اۆتوماتتى تۇردە تالداۋ سۋدياعا ءاربىر سانات بويىنشا قالىپتاسقان سوت تاجىريبەسىن وڭاي قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ادەتتە سوتتارعا تۇسەتىن باستى شاعىم – ءبىرىزدى سوت تاجىريبەسىنىڭ بولماۋىن جويۋعا كومەكتەسەدى, – دەپ اتاپ ءوتتى ول.
سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا ءتورتىنشى باعىت كاسىبي سۋديالار كورپۋسىن قالىپتاستىرۋ مەن سۋديانىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋدى كوزدەيدى.
– ءارتۇرلى سالاداعى تاجىريبەلى زاڭگەرلەردى تارتۋ ءۇشىن سۋديانى ىرىكتەۋ شارتتارىن, ولاردىڭ مانساپتىق ءوسۋى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن قايتا قاراۋ جوسپارلانۋدا. سوتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگى ماسەلەلەرى جەكە پىسىقتالادى. بۇل جەردە سوت توراعالارىنىڭ اكىمشىلىك وكىلەتتىكتەرىن بارىنشا ازايتۋ, ولاردى تاعايىنداۋ راسىمدەرىن جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلەتىن بولادى. سوتتاردىڭ بيۋدجەتى بويىنشا مەملەكەتتىك ورگانداردى قامتاماسىز ەتۋگە جۇمسالاتىن شىعىستاردىڭ بەلگىلەنگەن پايىزىن ايقىنداۋ جوسپارلانۋدا, بۇل اتقارۋشى بيلىككە تاۋەلدىلىكتى جويادى, – دەدى ە.قوشانوۆ.
قازىرگى ۋاقىتتا كونسۋلتاتيۆتىك كوميتەتتىڭ جالپى جۇمىس جوسپارى ازىرلەنىپ, ءۇش توپ سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ ءۇش نىسانى – قىلمىستىق, اكىمشىلىك, ازاماتتىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار بويىنشا بازالىق تاسىلدەردى ازىرلەۋگە كىرىسىپ كەتكەن.
وتىرىستا مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ جونىندەگى كونسۋلتاتيۆتىك كوميتەتتىڭ جۇمىسى تۋرالى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ باياندادى.
– مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭا مودەلى تەك مەملەكەتتىك ورگاندار مەن مەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ تيىمدىلىگى ماسەلەلەرىمەن شەكتەلمەۋى كەرەك. وسى سالاداعى كاسىبي جانە جان-جاقتى ۇسىنىستاردى ازىرلەۋ – كوميتەت جۇمىسىنىڭ باستى ماقساتى. ەڭ ماڭىزدى باعىتتار – مەملەكەتتىك باسقارۋدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسى, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردى دامىتۋ جانە مەملەكەتتىك اپپاراتتا بيۋروكراتيانى ازايتۋ بويىنشا جەكە جوبانى ىسكە اسىرۋ, – دەدى ول.
ت.سۇلەيمەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭا مودەلى قىزمەتكەرلەر اراسىنداعى قاتىناستى ترانسفورماتسيالاۋدى, ياعني اكىمشىلىك-باقىلاۋ باعدارىنان ازاماتتار مەن بيزنەستىڭ يگىلىگى ءۇشىن سەرۆيستىك مودەلگە كوشۋدى كوزدەيدى. نەگىزگى قۇندىلىق ادام بولۋى كەرەك.
– بۇل جولدا كوپتەگەن قيىندىققا كەزدەسەتىنىمىز بەلگىلى. ولاردىڭ قاتارىندا ادام كاپيتالىنىڭ دەڭگەيى, جۇيەسىزدىك پەن قىزمەتتەردىڭ قايتالانۋى, بيۋروكراتيا مەن ىنتانىڭ تومەندىگى, مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ مەن بيۋدجەت پروتسەسىنىڭ اراسىنداعى بايلانىستىڭ ازدىعى, تسيفرلاندىرۋدىڭ جەتكىلىكسىز دەڭگەيى جانە وزگە دە ماسەلەلەر بار, – دەدى ت.سۇلەيمەنوۆ.
كوميتەت وسى جۇيەلى كەمشىلىكتەر مەن وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا ۇسىنىستار ازىرلەپ, ەلدەگى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن ىلگەرىلەتپەك.
جيىن قورىتىندىسى بويىنشا پرەزيدەنت جانىنداعى رەفورمالار جونىندەگى جوعارى كەڭەستىڭ 2021 جىلعا ارنالعان جۇمىس جوسپارى جانە كونسۋلتاتيۆتىك كوميتەتتەردىڭ قۇرامى بەكىتىلدى.
دايىنداعاندار
راۋان قابيدولدا,
سۆەتلانا عالىمجانقىزى,
مەرۋەرت بۇركىتباي,
«Egemen Qazaqstan»
