ءيا, وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەردى قولداۋ, ولاردىڭ ونىمدەرىن ىشكى نارىقتا پايدالانۋ, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن ورىستەتىپ قانا ەمەس, حالقىمىزدىڭ ەداۋىر بولىگىن تۇراقتى جۇمىسپەن قامتۋعا مۇمكىنشىلىك بەرەدى. اسىرەسە ەكونوميكا لوكوموتيۆى بولىپ تابىلاتىن قۇرىلىس سالاسىندا وتاندىق ونىمدەردى پايدالانۋ قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعاراتىن جەرگىلىكتى كاسىپورىنداردىڭ جۇمىسىنا سەرپىن بەرەرى داۋسىز. جالپى قاي مەملەكەتتە بولسىن وندىرىلگەن تاۋارلاردىڭ 70 پايىزى ىشكى تۇتىنۋعا يە بولماسا, ول ءوندىرىس وشاعى تۇرالايتىنى انىق. ءبىر نارسەنى اشىق مويىنداۋىمىز كەرەك, كەز كەلگەن ەل ءبىزدىڭ شىعاراتىن ءونىمىمىزدى كۇتىپ وتىرعان جوق, ولاردىڭ دا ءوز ونىمدەرى بار. ولار قايتا بىزگە ساتقىسى كەلەدى. سوندىقتان ءونىم شىعارۋشىنى ىشكى نارىقتا قولداۋ, ولاردىڭ شىعارىپ وتىرعان ونىمدەرىن تولىعىمەن پايدالانۋ, ءبىزدىڭ پاتريوتتىق سەزىم عانا ەمەس, ول ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسىنىڭ باستى يدەولوگياسى بولۋ كەرەك. وسى ماسەلەنى پرەزيدەنتىمىزدەن باستاپ, بارلىق جاۋاپتى تۇلعالار تىنىمسىز ايتىپ كەلەدى. قاي جيىن بولسىن, ورتا جانە شاعىن بيزنەستى قولداۋ ماسەلەلەرى كوتەرىلەدى. بىراق ايتۋىن ايتقانىمەن, ناقتى قولداۋ شارالارى كوپ جاعدايدا ءتيىمسىز بولۋدا. ءبىزدىڭ زاڭدارىمىز بەن بيۋروكراتيامىز ورتا جانە شاعىن بيزنەستى دامىتۋعا كوپ جاعدايدا مۇمكىندىك بەرە بەرمەيدى.
ءيا, قازىرگى كەزدە وتاندىق تاۋارلاردى قولدانۋ جونىندەگى ءبىزدىڭ ءىس-قيمىلىمىز ءاتۇستى, كوپ جاعدايدا جالعان ەسەپتەر مەن اقپاراتتارعا نەگىزدەلىپ كەلەدى. مەكەمەلەردىڭ ۇسىنىپ وتىرعان ەسەپتەرى مەن اقپاراتتارىنىڭ دايەكتىلىگىنە ەش ءمان بەرىلمەيدى. كوپ جاعدايدا ەسەپ ۇسىنىلدى ما, ۇسىنىلدى دەگەن توقمەيىلسۋمەن قاناعاتتانامىز. وسىنىڭ سالدارىنان جاڭادان اشىلعان كاسىپورىندار ءوز تاۋارلارىن ەشكىمگە وتكىزە الماي, جۇمىسىن توقتاتۋعا ءماجبۇر بولۋدا. ال كەيبىرەۋلەرى جۇمىسىن باستاماي جاتىپ بانكروتقا ۇشىرايدى. ياعني وتاندىق ءونىمدى تۇتىنۋشىلاردىڭ وتاندىق ونىمگە دەگەن نيەتتەرى ق ۇلىقسىز. ونىڭ ورنىنا ىرگەمىزدەگى قىتاي مەن رەسەيدەن ارزانداۋ باعاعا ساتىپ اكەلۋ پيعىلدارى باسىم.
قالاي ايتساق تا, تۇتىنۋشىلاردىڭ وتاندىق ءونىمدى پايدالانۋعا دەگەن ىنتاسىن وياتۋ جانە ارتتىرۋ كەرەك. تۇتىنۋشىلار ءۇشىن وتاندىق ءونىمدى پايدالانۋ ءتيىمدى ءارى پايدالى بولۋى ءتيىس. سوندا عانا ولار ءوزىمىزدىڭ تاۋارلاردى پايدالانۋدان قاشپايتىن بولادى. بۇل ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
بۇل ماسەلەدە مەن ەكى باعىتتى ۇسىنامىن. الدىمەن رەسپۋبليكامىزداعى بارلىق تاۋار وندىرۋشىلەر ءوز ونىمدەرىن تاۋار-الاڭعا تىركەپ, ساتۋدى ورتالىقتاندىرۋ كەرەك. ياعني كەڭ كولەمدە اقپاراتتىق ورتالىق بولۋى قاجەت. بۇل تاۋار-الاڭدا شىعارىلاتىن تاۋارلار جانە ونى شىعاراتىن مەكەمە جونىندە تولىق اقپارات جيناقتالىپ, تاۋار تۇتىنۋشىلارعا ۇسىنىلادى. تاۋار تۇتىنۋشىلار ەش قيىندىقسىز, ەلەكتروندى تۇردە وزدەرىنە كەرەكتى تاۋارلاردى تاڭداپ, كەرەكتى ۋاقىتتا تاپسىرىسپەن الا الادى. سونداي-اق وسى تاۋار-الاڭ ارقىلى تاۋار وندىرۋشىلەر دە تۇتىنۋشىلار كەستەسىنە سايكەس تاۋارلاردى ءوندىرۋ مەرزىمىن رەتتەپ وتىرادى. بۇل رەتتە تاۋار-الاڭ تومەندەگىدەي قۇقىققا يە بولۋ كەرەك:
ا) بارلىق ساتۋ, ساتىپ الۋ ۇردىستەرى وسى تاۋار-الاڭ ارقىلى جۇرگىزىلىپ, راسىمدەلۋى كەرەك جانە تاۋار تۇتىنۋشىلاردىڭ وتاندىق تاۋاردى پايدالانعاندىعى جونىندەگى ەسەپتەرىن راستاۋ;
ب) تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ تاۋاردىڭ وزىندىك قۇنىن تىم قىمباتتاتىپ جىبەرمەۋ ءۇشىن تاۋار قۇنىن بەكىتەتىن كوميسسيا مۇشەسى بولۋى كەرەك;
ۆ) نارىقتا وتاندىق جاڭا تاۋار پايدا بولعان جاعدايدا وسى تاۋاردى سمەتالىق بازاعا ەنگىزۋ قۇقىعى بەرىلۋ كەرەك;
گ) ەگەر قانداي دا ءبىر سەبەپپەن تاۋار قۇنى قىمباتتاپ كەتكەن جاعدايدا تاۋار-الاڭ عانا ونى راستاپ, راسىمدەۋ مۇمكىنشىلىگىنە يە بولۋ كەرەك.
ەندىگى ماسەلە تاۋار تۇتىنۋشىلاردى وتاندىق ءونىمدى پايدالانۋعا ىنتالى ەتۋ كەرەك. ول ءۇشىن تومەندەگىدەي ەكى باعىتتى ۇسىنامىن:
ءبىرىنشى باعىت:
1) ەگەر مەردىگەر كومپانيا وتاندىق تاۋاردى ءجۇز پايىز قولدانعان جاعدايدا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كەزىندەگى وسى ءونىم بويىنشا ۇنەمدەلگەن سومانى قايتارىپ بەرۋ (كوپ جاعدايدا 10 پايىز). ياعني بۇل جاعدايدا تاۋار تۇتىنۋشى قالايدا پايدا تابۋ ءۇشىن باسقا ەلدىڭ تاۋارىن ساتىپ الۋدان باس تارتادى;
2) ەگەر تاۋار تۇتىنۋشى وتاندىق تاۋاردى العىسى كەلمەي, شەتەلدىك تاۋاردى پايدالانعان جاعدايدا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كەزىندەگى وسى ءونىم بويىنشا ۇنەمدەلگەن سوماعا پارا-پار سومانى (كوپ جاعدايدا 10 پايىز) تاۋار-الاڭ ەسەبىنە اۋدارادى. ياعني بۇل جاعدايدا تاۋار تۇتىنۋشى تاپقان پايداسىنىڭ ءبىر بولىگىمەن بولىسەدى.
ەكىنشى باعىت:
1) ەگەر تاۋار تۇتىنۋشى ءوز ءونىمىن ءوندىرۋ بارىسىندا وتاندىق تاۋاردى ءجۇز پايىز قولدانىپ جانە ونى تاۋار-الاڭ ارقىلى دايەكتەگەن جاعدايدا, تاۋار تۇتىنۋشىعا كەلەسى جىلى, وسى جىلى بەرگەن ءونىمىنىڭ 50 پايىزدىق مولشەرىندە ونىمگە تىكەلەي, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ زاڭىنان تىس, كەلىسىمشارت جاساسۋ قۇقىعىنا يە بولۋ مۇمكىندىگى بەرىلۋ كەرەك. بۇل شارا دا ءوز كەزەگىندە وتاندىق ءونىمدى پايدالانۋعا زور ىقپال ەتەتىنى داۋسىز.
قازىر مەملەكەتىمىزدىڭ بارلىق سالاسىندا تسيفرلاندىرۋ جۇمىستارى قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. سونىڭ ناتيجەسىندە جۇرتتىڭ بۇرىنعىداي مەكەمەلەردى جاعالاپ, ۇزاق-سونار كەزەككە تۇرىپ, ءار ەسىككە جاۋتەڭدەپ ءجۇرۋى ازايىپ, ءتيىستى قۇجاتتارعا دەر كەزىندە قول جەتكىزۋى جەڭىلدەدى. ياعني تسيفرلاندىرۋ ناتيجەسىنىڭ ەكونوميكامىزعا تيگىزەر اسەرى وراسان زور ەكەنىنە ەشكىمنىڭ تالاسى جوق. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسىندە دە بارلىق جۇمىستار ەلەكتروندى تۇردە جۇرگىزىلۋدە, ياعني سىبايلاس جەمقورلىق مۇمكىندىگى تومەندەگەن سياقتى. دەگەنمەن بۇل سالادا بارماق باستى, كوز قىستى ارەكەتتەر ءالى دە بولسا جەتەرلىك.
وسىنداي جاعدايلاردى بولدىرماۋ ءۇشىن تومەندەگىدەي شارالاردى قاراستىرعان ورىندى سياقتى. ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى ءبىر ەتاپپەن وتكىزۋ, ياعني كونكۋرسقا قاتىسقان مەكەمەلەردىڭ قۇجاتتارىن ءبىر مەزگىلدە قاراپ, قازىرگىدەي, «انا قۇجات جوق, مىنا قۇجات جوق, سونى قوسىمشا بەرىڭىز» دەمەي, بارىن بار, جوعىن جوق دەپ, كونكۋرس قورىتىندىسىن شىعارىپ, جەڭىمپازدى ءبىر ەتاپپەن انىقتاۋ. سوسىن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ءتاسىلى ەلەكتروندى تۇردە جۇرگىزىلەتىندىكتەن, ساتىپ الۋ كونكۋرسىن كەزدەيسوق تاڭداۋ تاسىلىمەن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە جۇرگىزۋ. ياعني بۇل دەگەنىمىز – ءبىزدىڭ وبلىسىمىزداعى كونكۋرستىڭ جەڭىمپازىن باسقا وبلىستا انىقتايدى. ال ءبىزدىڭ ماماندار, كەزدەيسوق تاڭداۋ تاسىلىمەن, رەسپۋبليكا اۋماعىنداعى وتكىزىلەتىن كەز كەلگەن كونكۋرستىڭ قورتىندىسىن شىعارا الادى. ال كونكۋرستاردىڭ زاڭدى وتكىزىلگەندىگىن قازىرگىدەي رەسپۋبليكالىق مونيتورينگ باقىلاپ وتىرادى. بۇل ءتاسىل ءوز كەزەگىندە ەل اۋزىندا جۇرگەن 10 پايىزدى (نەمەسە باسقا پايىز) قۇرتقان بولار ەدى. سەبەبى كونكۋرس جەڭىمپازى مەن كونكۋرس وتكىزۋشى اراسىندا ەشقانداي بايلانىس بولمايدى.
ەندىگى ءبىر ماسەلە, بيۋدجەت قارجىسىن يگەرۋ مەن نىساندى قارجىلاندىرۋ جانە قۇرىلىسى نەمەسە جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالعان نىساندى قابىلداپ الۋ. بىزدە بيۋدجەت قارجىسىن مىندەتتى تۇردە 100 پايىزعا يگەرۋ ءۇردىسى قالىپتاسقان. بيۋدجەت قارجىسىن 100 پايىزعا يگەرۋ كەرەك دەپ تالاي ادال, كاسىبي ماماندار تاياق جەۋدە نەمەسە جۇمىسىن تاستاپ كەتىپ قالۋدا.
مۇنداي كەلەڭسىز ماسەلەلەردى شەكتەۋ ءۇشىن قۇرىلىسى نەمەسە جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىن نىسانداردى بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ ءتاسىلىن وزگەرتۋ كەرەك. مەردىگەر كونكۋرس جەڭىمپازى بولىپ تانىلعاننان كەيىن تاپسىرىس بەرۋشىمەن ەلەكتروندى تۇردە كەلىسىمشارتقا وتىرادى. وسى جاسالىنعان كەلىسىمشارتپەن مەردىگەر ەكىنشى دەڭگەيلى بانككە بارىپ نىسان قۇرىلىسىن جۇرگىزۋگە (جوندەۋگە) نەسيە جەلىسىن اشادى. نەسيە اشۋ جەلىسى دە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر اراسىندا باسەكەلەستىك ورتاعا اينالادى. بۇل جەردە مەملەكەت تاراپىنان بانكتەرگە كەلىسىمشارت نەگىزىندەگى جانە تەك كەلىسىمشارتتا كورسەتىلگەن مەرزىمدە, نەسيە جەلىلەرىنە پايىزدىق مولشەردى شەكتەپ, 5-7 پايىزدان اسىرماۋدى زاڭداستىرۋ كەرەك. نەسيە جەلىسى اشىلعان سوڭ مەردىگەر قۇرىلىستى كەلىسىمشارتتا كورسەتىلگەن مەرزىمدە اياقتاۋعا ءوزى ىنتالى بولادى, سەبەبى كەلىسىمشارت مەرزىمى ءوتىپ كەتسە, نەسيە بەرىپ وتىرعان بانك پايىزدىق مولشەردى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك الادى. جانە ءبىر ەرەكشەلىك, نىساندى دەر كەزىندە جانە جوعارى ساپامەن تاپسىرۋعا مەردىگەر مەن بانك ەكەۋى مۇددەلى بولادى. تاپسىرىس بەرۋشى, ياعني مەملەكەتتىك ورگان, بيۋدجەت قارجىسىن كەلىسىمشارتقا وراي بەلگىلەنگەن مەرزىمگە جوسپارلايدى.
تاپسىرىلاتىن نىسان كەشىكتىرىلگەن جاعدايدا تاپسىرىس بەرۋشى مەردىگەر مەن بانككە ايىپپۇل سالا الادى جانە ساتىپ الۋ قۇنىن تومەندەتۋ قۇقىعىنا يە بولادى. سونىمەن قاتار ساپانى باقىلاۋ ينستيتۋتى تولىعىمەن بانككە وتەدى. بۇل جەردە, اي سايىنعى (توقسان, جىل) بيۋدجەت قارجىسىن يگەرۋ جاۋاپكەرشىلىگىمەن قاتار, مەردىگەر مەن مەملەكەتتىك قىزمەتكەر اراسىنداعى بايلانىس جويىلىپ, سىبايلاس جەمقورلىق بەلگىلەرىنە توسقاۋىل قويىلار ەدى.
راحمانقۇل بايتەليەۆ,
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرمەتتى قۇرىلىسشىسى» توسبەلگىسىنىڭ يەگەرى
