مال شارۋاشىلىعى اۋىل ەكونوميكاسىنىڭ باستى سالالارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنىن ەلباسى حالىققا ارناعان جولداۋلارىندا ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا وسى سالانىڭ ۇزاق مەرزىمگە باعدارلانعان جاڭا قاعيداتتارى بەلگىلەندى. ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا دا ستراتەگيالىق ءمانى ەرەكشە اگرارلىق سەكتوردىڭ پروبلەمالارى بولەك قارالىپ, مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ قايتارىممەن جۇمىس ىستەۋى تالاپ ەتىلدى. ەتتى مال شارۋاشىلىعىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن دامىتۋ جونىندە ناقتى تاپسىرمالار بەرىلدى.
قىزىلجار وڭىرىندە جاعداي قالاي قالىپتاسىپ وتىر دەگەن ساۋالدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى سەرىكباي تۇرالينوۆقا قويعان ەدىك.
جاندانۋ
مال شارۋاشىلىعى اۋىل ەكونوميكاسىنىڭ باستى سالالارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنىن ەلباسى حالىققا ارناعان جولداۋلارىندا ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا وسى سالانىڭ ۇزاق مەرزىمگە باعدارلانعان جاڭا قاعيداتتارى بەلگىلەندى. ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا دا ستراتەگيالىق ءمانى ەرەكشە اگرارلىق سەكتوردىڭ پروبلەمالارى بولەك قارالىپ, مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ قايتارىممەن جۇمىس ىستەۋى تالاپ ەتىلدى. ەتتى مال شارۋاشىلىعىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن دامىتۋ جونىندە ناقتى تاپسىرمالار بەرىلدى.
قىزىلجار وڭىرىندە جاعداي قالاي قالىپتاسىپ وتىر دەگەن ساۋالدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى سەرىكباي تۇرالينوۆقا قويعان ەدىك.
– تاياۋ جىلدارداعى باستى تالاپتاردىڭ ءبىرى – مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەتتى مال شارۋاشىلىعىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن دامىتۋ جونىندەگى تاپسىرمالارىن ورىنداۋ. بۇل ماسەلەگە «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» تاريحي قۇجاتىندا دا باسا نازار اۋدارىلدى. وبلىستا «2011-2015 جىلدارى ءىرى قارا مال ەتىنىڭ ەكسپورتتىق قۋاتىن ارتتىرۋ تۋرالى» باعدارلاما قابىلدانعالى گەرمانيا, اۆستريا, دانيا, يرلانديا, كانادا, اقش جانە رەسەي ەلدەرىنەن ەتتى باعىتتاعى گەرەفورد, انگۋس, سيممەنتال, قالماق تۇقىمدى ءىرى قارا مالدارى اكەلىنىپ, 6,7 مىڭ باسقا ارنالعان 21 اسىل تۇقىمدى رەپرودۋكتور شارۋاشىلىق, 6,9 مىڭ مالعا لايىقتالعان 5 بورداقىلاۋ الاڭى قۇرىلدى. بۇگىندە 300-گە تارتا فەرمەر قوجالىقتارى باعىمىندا 60 مىڭداي زەڭگى بابا ت ۇلىگى بار. شارۋاشىلىقتار جوسپارداعى 9 مىڭ باستىڭ ورنىنا 58,8 مىڭ باس قارا مال اكەلىپ, مال باسى 23 پايىزعا, ەت ءوندىرۋ 17 پايىزعا كوبەيدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ءتورت ت ۇلىكتى وسىرۋمەن اينالىساتىن 290 فەرمەرلىك قوجالىق قۇرىلىپ, جارتى مىڭعا جۋىق ادام جۇمىسقا تارتىلدى. بيىل 76 فەرما ۇيىمداستىرىلدى. جىل اياعىنا دەيىن تاعى 2 اسىل تۇقىمدى رەپرودۋكتور اشۋ بەلگىلەنگەن. «مامبەتوۆ جانە كومپانيا» كومانديتتىك سەرىكتەستىگى «قازاگروقارجى» اق ارقىلى العان نەسيەگە مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان 200 باس انگۋس قاشارلارىن جەتكىزدى. سودان بەرى مال باسى 2 ەسەگە كوبەيىپ, اسىل تۇقىمدى مالداردى اۋكتسيون ارقىلى ساتۋ ۇيىمداستىرىلدى. «جانباي» جشس دانيادان 400 باس گەرەفورد قۇناجىندارىن الدىردى. «اتامەكەن» فيرماسىنىڭ 5 شارۋاشىلىعى 1300-دەن استام اسىل تۇقىمدى مال وسىرەدى. «اقسەلەۋ» سەرىكتەستىگى ءوز قاراجاتىنا رەسەيدەن 200-گە جۋىق گەرەفورد تۇقىمىن ساتىپ الدى.
وسىلايشا ەتتى مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلداناتىن شارۋاشىلىقتار مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ارقاسىندا اتالمىش جوبانىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن ايقىن سەزىنىپ وتىر.
– سەرىكباي ءشارىپ ۇلى, مال شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن ۇلعايتۋدىڭ تاعى قانداي تەتىكتەرى قاراستىرىلعان؟
– بيىل مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق قازىنادان 2,4 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ, 2 ميللياردتان استامى يگەرىلدى. بۇدان تىسقارى 3 جىل ىشىندە 2277,2 ميلليون تەڭگەنىڭ 260 جوباسى ىسكە اسىرىلدى. ناتيجەسىندە 11193 باس سيىر جانە 435 باس اتالىق مال ساتىپ الىندى. «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» 79, «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» 181, «قازاگروقارجى» 13 جوبانى قارجىلاندىردى. بۇل جوبالار شەڭبەرىندە 5 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى يگەرىلەتىن بولادى. «سىباعا» جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەۋ باعدارلاماسى ارقىلى 11,6 مىڭ باس مال الىندى. دەمەۋ قارجىنىڭ مۇنداي جەڭىلدەتىلگەن تۇرلەرىنە سۇرانىس جىل وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى. ءسوز اراسىندا «قازاگرو» اق وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەمەنى 5,6 ەسە اسىرا ورىنداپ شىققانىن ايتا كەتكەن ءجون.
– ەلباسى اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ دامۋى نەگىزگى ءۇش باعىتتا ءورىس الۋى ءتيىستىلىگىن اتاپ كورسەتكەنى ءمالىم. ولار – ەڭبەك ءونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ەكسپورتتىق الەۋەتتى ءجۇزەگە اسىرۋ. بۇل تالاپتاردىڭ مال شارۋاشىلىعىنا تىكەلەي قاتىسى بار ەكەنى تالاسسىز.
– ەلباسى 2016 جىلعا تامان ەت ەكسپورتىن 60 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ مىندەتىن قويعانىن جاقسى بىلەمىز. الدىن الا ەسەپتەۋلەر بويىنشا وسى كەزەڭگە قاراي سيىر ەتىنىڭ ەكسپورتىن 6 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزبەك ويىمىز بار. سول سياقتى, ەڭ تومەن ەڭبەك ونىمدىلىگى اگروونەركاسىپتىك كەشەندە ورىن الىپ وتىرعانى بەلگىلى. مەملەكەت باسشىسى 2014 جىلعا قاراي ونىمدىلىكتى ەكى ەسەگە ارتتىرۋ, ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى ىشكى رىنوگىنىڭ 80 پايىزدان استامىن وتاندىق تاعام ونىمدەرىمەن تولتىرۋ, كەدەن وداعى, الىس-جاقىن شەتەلدەردىڭ رىنوك كوزدەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ مەجەلەرىن جۇكتەدى. وبلىستا بۇل ءۇشىن ىشكى مۇمكىندىكتەر مەن رەزەرۆتەر جەتكىلىكتى. ونى اكىمدىك كەڭەستەرىندە سامات ەسكەندىروۆ تە ەسكە سالىپ وتىرادى.
بۇگىندە اۋىلشارۋاشىلىق شيكىزاتىن قايتا وڭدەۋدى شۇعىل ارتتىرۋ, جاڭا تەحنولوگيالار مەن زاماناۋي قۇرال-جابدىقتار قولدانۋ, اگرارلىق-يننوۆاتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ شارالارى ناتيجەسىندە اسىل تۇقىمدى مال باسى كوبەيىپ, ءىرى قارا 46 مىڭ, جىلقى 1,5 مىڭ, شوشقا 42,4 مىڭ باسقا جەتتى. اكەلىنگەن ءىرى قارا مالدارىنان 4 مىڭنان استام ءتول الىنىپ, الدى جەرگىلىكتى شارۋالارعا ساتىلا باستادى. «اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى تۋرالى» زاڭعا سايكەس اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مال باسىن تۇقىمدارى بويىنشا رەسپۋبليكالىق پالاتالاردا تىركەۋ جۇرگىزىلۋدە. وسى كۇندەرى 23 مىڭ باس اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مالى تىركەلدى. بۇل كورسەتكىش قولداعى اسىل تۇقىمدى مالدىڭ 50 پايىزدان استامىن قۇرايدى.
نارىق زاڭى قاتال, باسەكەلەستىك كۇشتى. وعان مىقتىنىڭ مىقتىسى عانا شىدايدى, توتەپ بەرەدى. سوعان قاراماستان ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ينفلياتسيالىق ۇدەرىستى تەجەۋ ماقساتىمەن سەنبى كۇندەرى اۋىل شارۋاشىلىعى جارمەڭكەلەرىن وتكىزىپ كەلەمىز. اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارىن وندىرۋشىلەر تۇتىنۋشىلارعا ءوز ونىمدەرىن تىكەلەي ۇسىناتىندىقتان, بازارعا قاراعاندا 10-20 پايىزعا ارزان. جىل باسىنان بەرى 177 جارمەڭكە ۇيىمداستىرىلىپ, 212 توننا ەت, 196 توننا ءسۇت ونىمدەرى, 157 ميلليون دانا جۇمىرتقا, 237 توننا كارتوپ پەن كوكونىس, 29 توننا بال, 156 توننا باسقا ءونىم تۇرلەرى ساتىلدى.
– قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماقساتىنداعى جايىلىمداردى كەڭەيتە وتىرىپ, مالدى جايلاۋعا شىعارىپ باعۋدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ, جايىلىم-شابىندىقتاردى قۇنارلاندىرۋ تاپسىرماسى قالاي ورىندالۋدا؟
– مال تولدەن وسەدى. ول ءۇشىن جەر وڭدەۋ, وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, قۇنارلى جەمشوپ بازاسىن قۇرۋ سەكىلدى زور الەۋەتكە يە بولۋىمىز كەرەك. وبلىستىڭ اگرونەركاسىپتىك كەشەنى ەكسپورتتىق نارىقتى مەڭگەرۋ, ۇلتتىق باسەكەگە قابىلەتتى ونىمدەر ءوندىرۋ ماقساتىمەن جايىلىمدىق مال شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن دامىتۋدى قولعا الدى. ءسويتىپ, 210 تابىن, 84 ءۇيىر, 102 وتار قۇرىلىپ, 100 مىڭعا جۋىق ت ۇلىك توپتاستىرىلدى. ولار تابيعي سۋ كوزدەرىنە جاقىن جەرلەردە باعىلادى. مال جايىلىمدارىن سۋاتتارمەن قامتاماسىز ەتۋ, مال جايۋ سىزبالارى بەلگىلەنگەن. فەرمەرلەر مەن جەكە قوجالىق يەلەرىنە 2 ميلليون گەكتار جايىلىمدىق جەر بەكىتىلىپ بەرىلگەن. ولاردىڭ نەگىزگى بولىگى ءوڭىردىڭ وڭتۇستىك بەتكەيىنە شوعىرلانعان. اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ ماماندارى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ وتارلى مال شارۋاشىلىعىنا كورسەتىلەتىن الەۋمەتتىك تۇرمىس جاعدايى تاجىريبەسىن زەردەلەپ, قولدانىسقا ەنگىزۋدە.
پرەزيدەنتتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ەگىستىك القاپتارىن ءارتاراپتاندىرۋ جونىندەگى تالاپتارى اياسىندا جەمشوپ داقىلدارىنىڭ كولەمى 319,7 مىڭ گەكتارعا جەتتى. بۇل بىلتىرعىعا قاراعاندا 68,5 مىڭ گەكتارعا ارتىق. كوپجىلدىق ءشوپ 209,3 مىڭ, بىرجىلدىق ءشوپ – 37,9 مىڭ, سۇرلەمدىك داقىلدار – 13,3 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى. تەرىسكەيدە اۋدانداستىرىلعان, اۋا رايىنا ءتوزىمدى جەمشوپ داقىلدارى تۇقىمىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن «ستەپنويشيم ءتاجىريبە ستانساسى» جشس ەليتالىق تۇقىم ءوسىرۋ شارۋاشىلىعى مارتەبەسىن الدى. تەك بيىلدىڭ وزىندە عانا 422 ميلليون تەڭگەنىڭ زاماناۋي 73 تەحنيكاسى ساتىپ الىندى. ءىرى جانە شىرىندى ازىقتاردىڭ باعاسىن ارزانداتۋ باعدارلامالارى بويىنشا دا مەملەكەتتىك قولداۋ جۇيەلى كورسەتىلەدى. قۇس فابريكالارى مەن ءىرى مال شارۋاشىلىعى كەشەندەرى قۇراماجەم شىعاراتىن تسەحتاردى ىسكە قوسىپ, ءبىر ورتالىقتاندىرىلعان اۆتوماتتى رەجىممەن باسقارىلادى. ەت ونىمدەرىنىڭ يمپورتتىق باسەكەلەستىگىن ارتتىرۋ شەڭبەرىندە وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە, كاسىپورىنداردى جاڭعىرتۋعا, جاڭا ءونىم تۇرلەرىن شىعارۋعا, قالدىقسىز وڭدەۋگە ۇلكەن باسىمدىق بەرىلۋدە. ماسەلەن, «بي-اگرو» جشس شۇجىق جانە شۇجىق ونىمدەرىن دايىندايتىن گەرماندىق جابدىق ورناتتى. «مەدەننيكوۆ» جك ونىمدەردى ۆاكۋمدىق بۋىپ-تۇيەتىن جەلىنى ىسكە قوستى.
كەلەسى جىلدان باستاپ جۇمىس ىستەيتىن «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسى قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارى ءۇشىن شيكىزات ساتىپ الۋدى سۋبسيديالايتىن بولادى. بۇل جوبانىڭ ىسكە اسىرىلۋى ەت ونىمدەرىنىڭ ساپاسىن دا, ەكسپورتتىق الەۋەتىن دە ۇلعايتۋعا دا ۇلكەن مۇمكىندىكتەر بەرەرى ءسوزسىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
ستراتەگيا – ءبىزدىڭ ومىرىمىزدە
ەلباسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «ەلدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە ساپالى مەديتسينالىق قىزمەتتەر الۋ ءۇشىن قاجەتتى جاعداي جاسالدى» دەپ ناقتىلادى. بۇل اقيقات. كۇندەلىكتى ومىردەن بىرەر مىسال كەلتىرسەم, جەتىسۋ جەرىندە دە ءبىلىمدى مامانعا جارقىن جول اشىلعان. 2012 جىلى وبلىس اكىمىنىڭ مەديتسينا سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ اراسىندا جاريالاعان بايقاۋىنا قاتىسىپ. «ۇزدىك دارىگەر» اتتى جۇلدەنى جەڭىپ الدىم. ەڭبەگىم باعالانىپ تالدىقورعان قالاسىنان ەكى بولمەلى پاتەر بەرىلدى. مۇنى ستراتەگيانىڭ مەنىڭ ومىرىمە ەنگىزگەن ۇلكەن مۇمكىندىگى دەپ باعالايمىن.وسى ويىمدى تەرەڭدەتە تۇسسەم, 2012 جىلى اتالعان ستراتەگيا اياسىندا جوعارى ساپاداعى مامانداندىرىلعان مەديتسينالىق تاسىلدەردىڭ قىر-سىرىن يگەرۋ ءۇشىن وڭتۇستىك كورەيانىڭ سۋۆەن قالاسىنداعى لي – چەن – تەك ەمحاناسىندا ءبىر اي تاجىريبەدەن ءوتىپ, بىرقاتار جاڭا وتا جاساۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ ارقىلى حالىققا ساپالى قىزمەت كورسەتۋ تاسىلدەرىن مەڭگەردىم. ونىڭ ناتيجەسىن قازاقستاندىقتار كورۋدە.
وركەنيەتكە ۇمتىلعان ەلىمىزدەگى سىندارلى ساياساتتىڭ ارقاسىندا بىزدەردىڭ, ياعني مەديتسينا سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جايلى پاتەرلەرگە يە بولۋى حالىققا الاڭسىز قىزمەت كورسەتۋىمىزگە جاعداي تۋعىزسا, شەتەلدەرگە مەملەكەت قاراجاتىمەن بارىپ وقىپ, ءبىلىمىمىزدى تولىقتىرىپ, تاجىريبە جيناقتاپ قايتۋىمىز – قىزمەتىمىزدىڭ ساپاسىن ارتتىرعان ۇستىنە ارتتىرا تۇسەتىندىگى انىق. ەندەشە, ستراتەگيا جۇكتەگەن مىندەتتى ورىنداۋ – ءبىزدىڭ پارىزىمىز.
اناربەك موڭعول,
الماتى وبلىستىق اۋرۋحاناسى جاراقات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ءى ساناتتى ورتوپەد-
تراۆموتولوگ.
