وتكەنگە كوز جۇگىرتسەك, ءاردايىم مەملەكەتتىڭ مەملەكەتتىك-ساياسي ەگەمەندىك الۋى بۇقارانىڭ تاريحي ساناسىنىڭ قالىپتاسۋىمەن ۇشىراسىپ وتىراتىنىن بايقايمىز. ەلباسىنىڭ «ابىلاي اڭساعان ازاتتىق» اتتى ماقالاسىندا: «بۇگىنگى تاڭدا, تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى بويىندا جيناقتالعان تاسىلدەمەلەردى پايدالانۋ ارقىلى ۇلتتىق تاريحتى تۇبەگەيلى قايتا زەردەلەۋ ورىن الىپ وتىر», – دەگەن سوزدەرى دە وسىنى ايعاقتايدى.
وتكەنگە كوز جۇگىرتسەك, ءاردايىم مەملەكەتتىڭ مەملەكەتتىك-ساياسي ەگەمەندىك الۋى بۇقارانىڭ تاريحي ساناسىنىڭ قالىپتاسۋىمەن ۇشىراسىپ وتىراتىنىن بايقايمىز. ەلباسىنىڭ «ابىلاي اڭساعان ازاتتىق» اتتى ماقالاسىندا: «بۇگىنگى تاڭدا, تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى بويىندا جيناقتالعان تاسىلدەمەلەردى پايدالانۋ ارقىلى ۇلتتىق تاريحتى تۇبەگەيلى قايتا زەردەلەۋ ورىن الىپ وتىر», – دەگەن سوزدەرى دە وسىنى ايعاقتايدى.
تاريح عىلىمى ساياسي فيلوسوفيامەن, مەملەكەتتىك بيلىكپەن بايلانىستى. قانداي دا بولماسىن مەملەكەتتىك بيلىك تاريحتى زەرتتەۋ ۇدەرىسىن ءوزىنىڭ ساياسي-يدەولوگيالىق نەگىزدەۋىنە جانە نىعايتۋىنا پايدالانادى. بۇل تۇرعىدا تاريح عىلىم رەتىندە بيلىككە تاۋەلدى, وعان بەلگىلى ءبىر دارەجەدە باعىنىشتى. بيلىكتىڭ ۇزاق ۋاقىتقا تاريح عىلىمىن ءوزىنىڭ نازارىنان تىس قالدىرۋ مەملەكەتكە ءتيىمسىز جانە دۇرىس ەمەس. رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.ءپۋتيننىڭ رەسەيلىك تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋعا نەگىز بولا الاتىن ارقاۋلىق وقۋلىقتى جاساۋ يدەياسىن ۇسىنۋى وسى جاعدايمەن بايلانىستى دەپ ويلاۋعا تولىق نەگىز بار. تۇپكى وي بويىنشا, مۇنداي وقۋلىق رەسەي تاريحىنىڭ فاكتولوگيالىق جانە تەورەتيكالىق قىرلارىن باعالاۋدا ءبىر ىمىراعا كەلۋ بولىپ تابىلادى. بۇل مالىمدەمە انتيليبەرالدىق بولىپ كورىنگەنمەن, مۇنداي وقۋلىقتىڭ جازىلۋى قاجەتتىلىكتەن تۋىنداپ وتىر, ويتكەنى, ول مەملەكەت پەن قوعامنىڭ رۋحاني نەگىزدەرىن نىعايتۋ يدەياسىنا قىزمەت ەتۋگە باعىتتالعان.
اسىرەسە, جاس مەملەكەتكە تاريحتى قايتا زەردەلەۋ كەزەڭىندە تاريح عىلىمىنىڭ دۇرىس, ارقاۋلىق ادىسنامالىق نەگىزىن, دالىرەك ايتقاندا, تاريحتاعى ءوزىنىڭ حالقىنىڭ, مەملەكەتىنىڭ ورنىمەن بايلانىستى جالپى تەورەتيكالىق قاعيداتتاردى, يدەيالاردى, تۇسىنىكتەردى تابۋ ماڭىزدى. اتالمىش تەوريالىق-ارقاۋلىق تۇسىنىكتەردى نەگىزدەۋ مەملەكەت ءۇشىن حالىقتىڭ جالپى رۋحاني قالپىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن وتاندىق تاريحي سانانىڭ جاعدايىنىڭ ەرەكشە ماڭىزدىلىعىمەن ايشىقتالادى. ونى ەسكەرمەۋ مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن دە السىرەتەدى.
وسىعان بايلانىستى بالتىق رەسپۋبليكالارى, ۋكراينا جانە كەيبىر باسقا دا پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەردىڭ بيلىك تىزگىنىن ۇستاۋشىلار وزدەرىنىڭ تاريحشى عالىمدارى ارقىلى ۇلتتىق تاريحتارىنىڭ جەكە فاكتىلەرىنە باسقاشا تۇسىندىرمەلەر بەرۋمەن شەكتەلمەي, وعان قوسا وزدەرىنىڭ حالىقتارىنىڭ اۋەلگى ادىسنامالىق تۇسىنىكتەرىن وزگەرتۋگە تىرىسىپ باعۋدا. بۇل ۇمتىلىستىڭ نەگىزىندە وسى ماسەلەنىڭ شەشىلۋىنە بايلانىستى ەلدىڭ بولاشاعى قانداي بولاتىندىعىنا الاڭداۋشىلىق جاتىر. بۇل مەملەكەتتەردىڭ ساياساتكەرلەرىنىڭ كوممۋنيزم جانە ءناتسيزمدى ءبىر ماعىنادا قاراستىرۋلارى, « ۇلى وتان سوعىسى» تۇسىنىگىنەن باس تارتىپ, «گولودومور» تۇسىنىگىمەن اۋىستىرۋ جانە ونىڭ زاردابىن كەڭەستىك بيلىكتىڭ قاساقانا جاساعان قىلمىسى دەۋى كەزدەيسوق ەمەس.
جوعارىدا اتالىپ وتىلگەن جايتتار, ارينە, وتان تاريحىن زەرتتەۋدە ناقتىلاۋدىڭ قاجەتتىلىگىن ەش كەمىتپەيدى. كەرىسىنشە, تاريحي تانىمنىڭ ءادىسناماسىنىڭ دۇرىس قاعيداتتارىن تابۋ ناقتى تاريحي وقيعالار مەن فاكتىلەردى ءتيىمدى زەرتتەۋدىڭ قاجەتتى نەگىزى مەن شارتى بولىپ تابىلادى. بىراق بۇگىنگى تاڭدا, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى م.ءتاجين ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا استانادا وتكەن ۇلتتىق تاريحتى زەردەلەۋ جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە ايتقانداي, قازاقستاننىڭ تاريح عىلىمى تەوريالاردىڭ ارتىقشىلىعى مەن مولشىلىعىنان گورى, جەتىسپەۋشىلىك پەن تاپشىلىقتان جاپا شەگىپ وتىر. وتاندىق تاريحشىلاردىڭ ءبىر بولىگىنىڭ ەڭبەكتەرى ساپاسى مەن مازمۇنى جاعىنان تەرەڭ ماعىنالى زەرتتەۋلەرگە ەمەس, كوبىندە انىقتامالارعا, ماعلۇماتنامالىق قۇجاتتارعا, اقپار-كىتاپشالارعا ۇقسايدى.
مۇنداي زەرتتەۋلەردە تاريحي فاكتىلەردى تەوريالىق تۇرعىدان تالداۋ ءتارتىبىنىڭ قاجەتتىلىگى, تاريحتىڭ دامۋىنىڭ جالپى زاڭدىلىقتارىنا ءتان ءۇردىسىن زەرتتەۋ جانە انىقتاۋ جاعى ەسكەرىلە بەرمەيدى, ءتىپتى, نازارعا دا الىنبايدى.
ماسەلەنىڭ ءمانى, ارينە, تاريحي فاكتىلەردى تەوريامەن اۋىستىرۋدا ەمەس, ال تاريحتىڭ ءادىسناماسىنىڭ ماسەلەلەرىن بارىنشا تەرەڭ ماعىنالى قىلىپ جاساۋ قاجەتتىلىگىندە تۇر. فاكتولوگيالىق ىرگەتاس ارقاشاندا وتان تاريحىنىڭ مىزعىماس ارقاۋى بولىپ كەلدى جانە الدا دا بولا بەرەدى. تاريحي فاكتىلەر ءاردايىم تاريحشىلاردىڭ ايعاق زاتى بولىپ تابىلادى. بۇل ارادا اڭگىمە, قازىرگى وتاندىق تاريحي زەرتتەۋلەردىڭ تەورياسى مەن فاكتىلەرىنىڭ ورگانيكالىق بىرلىگىن قامتاماسىز ەتۋدە, تاريحتىڭ ءادىسناماسى مەن ەمپيريكالىق بازاسىن دۇرىس بايلانىستىرۋ جولدارىن تابۋدا بولىپ وتىر. باسقاشا ايتقاندا, وتاندىق زەرتتەۋلەردىڭ تاريحي فاكتىلەرىنە تەوريالىق, ادىسنامالىق نەگىزدەۋ جەتىسپەيدى. كوبىندە, بۇل جاعداي, وتاندىق تاريحشىلاردىڭ تەوريالىق بىلىمگە قارسى باعىتتالعان قاتە تۇسىنىكتەرىنىڭ, تاريح عىلىمىنىڭ ادىسنامالىق اپپاراتىن جاساۋ قاجەتتىلىگىن جەتە تۇسىنبەۋىنىڭ سالدارى. ەسكەرەتىن جاي, تەك بۇل عانا ەمەس. قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن كسرو-نىڭ تاريح عىلىمىندا تاريح فيلوسوفياسىنىڭ ماسەلەلەرى مەن ءادىسناماسىن جاساۋ باسىمدىلىعى مەن قۇزىرى كوپ جاعدايدا ەلدىڭ ورتالىقتارى بولىپ تابىلاتىن ماسكەۋ مەن لەنينگراد عالىمدارىنىڭ ەنشىسىندە بولعانىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. بۇل دەگەنىمىز, شەت ايماقتاردىڭ زەرتتەۋشىلەرىنە كوپ جاعدايدا دەرەكتىك-ستاتيستيكالىق تۇسىنىكتەمەشى ءرولى بەرىلدى, سول سەبەپتى ولاردىڭ ەڭبەكتەرىندە تەوريالىق-ادىسنامالىق ماسەلەلەر از قاراستىرىلدى. سوندىقتان قازىرگى تاڭدا تەوريالىق ىزدەنىس رەتىندە قازاقستاندىق تاريح عىلىمى العاشقى قادامدارىن جاساپ جاتىر دەپ تولىق نەگىزبەن پايىمداۋعا بولادى.
وسىعان بايلانىستى وتاندىق تاريحتى تەوريالىق-ادىسنامالىق قايتا زەردەلەۋ قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك-ەتنيكالىق ءوزىن-ءوزى انىقتاۋ, بيلەۋ, كوپ عاسىرلىق وزىندىك دامۋ تاريحى بار بايىرعى ۇلت قازاق مۇددەلەرىن نەگىزگە الۋ تۇرعىسىنان جۇرگىزىلۋى كەرەك. بۇگىندە وتان تاريحىنىڭ دامۋىن تاريحي تانۋدىڭ ءادىسناما سالاسىنىڭ ماڭىزدى ءبىر بولىگى بولىپ تابىلاتىن تاريح فيلوسوفياسىنىڭ ماسەلەلەرى جەتە جاسالماعاندىعى ەرەكشە سەزىلىپ تۇر. بارىمىزگە ءمالىم جانە تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلە, ءالى كۇنگە دەيىن وتاندىق فيلوسوفيا وتاندىق تاريحي ۇدەرىسىنىڭ دۇنيەتانىمدىق, ىرگەلى سۇراقتارىن قاجەتتى دەڭگەيدە قايتا زەردەلەي الا الماي وتىرعاندىعى, سونىڭ ىشىندە, ءبىز, قازاقتار, كىمدەرمىز, دۇنيەجۇزىلىك تاريحتا قانداي ورىن الامىز, ءبىزدىڭ ارعى اتالارىمىزدىڭ تاريحتا قانداي ءرولى بولعان دەگەن سياقتى ساۋالدارعا جاۋاپ بەرىلمەگەندىگى. قازاقستان تاريحىنداعى ۇلت تۇلعالارىنىڭ ءرولىن انىقتاۋ, تاريحي ۇدەرىسكە وركەنيەتتىك پاراديگمالاردى قولدانۋ, قازاقتاردىڭ كوشپەلى قوعامىندا مەملەكەتتىلىكتىڭ ءرولىن قايتا قاراستىرۋ ماسەلەلەرى دە وسى قاتاردا تۇر.
راس, وسى سۇراقتارعا جاۋاپ تابۋعا ۇمتىلىس تىپتەن بولمادى دەپ ايتا المايمىز. بۇل سۇراقتارعا ارقايسىسى ءوز تۇسىنىگىنە ساي جاۋاپ بەرۋگە تىرىسىپ باعۋدا. ءسويتىپ, قالىپتاسقان جاعداي تاريح فيلوسوفياسىنىڭ اتالمىش ماسەلەلەرىن قاراستىرۋدا قازاق حالقىنىڭ تاريحىن كەمسىتىپ قورلايتىن جانە تومەندەتەتىن ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراستىڭ ۇستەمدىلىك ەتۋىنە اكەلىپ وتىر. سوندىقتان, وتاندىق تاريحشىلار الدىندا تەك عىلىمي عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, بۇقارالىق سانانى مۇنداي پسيحولوگيالىق ستەرەوتيپتەن ارىلتۋ مىندەتى تۇر.
بىراق تاريح ءادىسناماسى تەك تاريح فيلوسوفياسىنىڭ ماسەلەلەرىنە عانا كەلىپ تىرەلمەيدى. وتان تاريحىنىڭ ادىسنامالىق ماسەلەلەرىن جاساۋ قازاقستان تاريحى عىلىمىنىڭ تىكەلەي تەورياسى رەتىندە ماڭىزدى بولىپ تابىلاتىن قازاقتاردىڭ ەتنوگەنەز ماسەلەسى, قازاقستاننىڭ رەسەيگە قوسىلۋى, قازاقستان تاريحىن داۋىرلەرگە ءبولۋ, ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستار, كەڭەستىك مودەرنيزاتسيالاۋ جانە ت.ب. سياقتى تار ماعىنادا دا قاراستىرىلۋى قاجەت.
تاريحتى زەرتتەۋدىڭ تانىمدىق تەتىگى بولىپ تابىلاتىن ءادىسنامانى قولدانۋدىڭ ءوزى دە وزگەرىستەرگە ءزارۋ. بارىمىزگە ءمالىم, الەمدىك تاريحي وي, اسىرەسە, باتىس تاريحتى تانۋدا الۋان ءتۇرلى تەوريالىق قۇرالداردى تابىستى پايدالانادى. بۇل تۇرعىدا, گەرمەنەۆتيكا تەورياسىنىڭ تانىمدىق قۇرالدارى, اننالوۆتىڭ تاريحي مەكتەبىنىڭ جەتىستىكتەرى, ۆ.ديلتەيدىڭ ىلىمدەرى جانە كوپتەگەن باسقا تاريحتى تانۋداعى باتىس ادىستەرى قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى. وسى اتالعان ادىستەردى قولدانۋ, ءسوز جوق, وتاندىق تاريح عىلىمىنىڭ تانىمدىق سيپاتىن ايتارلىقتاي بايىتا تۇسەدى.
دەمەك, وتان تاريحى تانىمدىق قۇرال رەتىندە قولدانىپ جۇرگەن بىرقاتار عىلىمي بەدەلىنەن ايىرىلعان ادىستەردەن باس تارتۋى كەرەك. ايتالىق, تاريحي تۇلعالار جايلى ويىمىزدى قازىرگى ۋاقىتتىڭ قۇندىلىقتارى جانە مورالىمەن سالىستىرىپ, ءپىشىپ-كەسەتىنىمىز بار. بۇل ۇلكەن قاتەلىك. تاريحقا تورەلىك جۇرمەيدى دەسەم, كەلىسەتىن شىعارسىزدار. مۇنداي قۇقىقتىق جەلىگۋدى ەڭسەرۋگە, اتاپ ايتقاندا, تاريحي ماتىندەردى زەرتتەۋ بارىسىندا زەرتتەۋشىلەردەن نازارداعى داۋىرگە ابدەن بەرىلۋدى تالاپ ەتەتىن, وسى داۋىردە ۇستەم بولعان قۇندىلىقتاردىڭ شىندىعىنا جەتىپ, سول زاماندا ءومىر سۇرگەن تاريحي تۇلعالاردىڭ وي-پيعىلىن, نيەتتەرىن, ىقىلاس-تىلەگىن, ىنتىزارىن ءتۇسىنىپ, تالداپ جانە ەسكەرىپ بارىپ, ولاردىڭ جاساعان ىستەرى مەن تاريحتاعى رولدەرىن باعالاۋعا گەرمەنەۆتيكا ءادىسى كومەكتەسە الادى.
تاريح ءادىسناماسىنىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلاتىن تاريحي تانىمنىڭ وتاندىق ەپيستەمولوگياسى تاريحتى تانۋدا ءىس-جۇزىندە قولدانىلاتىن ادىستەردىڭ ارتۇرلىلىگىن قاجەتسىنەدى. بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن تاريحشىلار ءوز ۋاقىتىندا جەمىسىن بەرگەن, بىراق قازىر ىسكە تۇساۋ بولىپ وتىرعان وقشاۋلانۋ قۇرساۋىنان شىعۋعا ءتيىس. وتاندىق تاريح عىلىمىنا فيلوسوفيامەن, تەك قانا ونىمەن ەمەس, وزگە عىلىمدارمەن, اتاپ ايتقاندا, پسيحولوگيامەن, ەتنولوگيامەن, ارحەولوگيامەن, پالەونتولوگيامەن, جاراتىلىس عىلىمدارى – ماتەماتيكا, بيولوگيامەن جانە ت.ب. وداق قۇرۋ كەرەك. بۇل وداق, ىرگەلەس عىلىمي پاندەردىڭ توعىسۋى, ولاردىڭ جەتىستىكتەرى مەن قۇرالدارىن قولدانۋ – ءارى قاراي تاريح شىندىعىن تانۋدىڭ ولقىلىقتارىن جەڭۋدىڭ جولى, جالپى, وتاندىق تاريح عىلىمىنىڭ دامۋىنىڭ جەتىستىگىنىڭ كەپىلى بولاتىندىعى ءسوزسىز.
تاعى ءبىر نازار اۋداراتىن جايت, وتاندىق تاريحتىڭ دامۋىنداعى قازىرگى وزگەرىستەردى, كەيبىرەۋلەر كوبىنە دەرەكتەمەتانۋ سيپاتتاعى جاڭا قۇجاتتاردىڭ قازاقستاندا جانە شەتەلدەردە عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلۋىمەن بايلانىستىرادى.
بىراق, بۇل وتان تاريحىنىڭ قازىرگى جاعدايىنداعى وزگەرىستىڭ قاجەتتى جانە ماڭىزدى جاعىنىڭ ءبىر عانا باعىتى. ماڭىزدىلىعى جاعىنان كەم تۇسپەيتىن تاعى ءبىر مىندەت – ءبىزدىڭ عالىمداردىڭ وتاندىق تاريحي ويلارىن تاريحتىڭ ادىسنامالىق سۇراقتارىن جاساۋدا بەلسەندىلىك تانىتۋعا بۇرۋ.
مۇنداي وزگەرىستەردى ەڭ الدىمەن, تاريحشىلاردىڭ جاس بۋىن وكىلدەرى جۇزەگە اسىرا الادى, ويتكەنى, ولارعا قازىرگى ۋاقىت تالاپ ەتەتىن جاڭاشىلدىقتى قابىلداۋ كوپ جەڭىل. بىراق مۇنىڭ ءوزى, مەملەكەتتىڭ تاريحشىلاردى دايىنداۋعا قاتىستى ۇستانىمىن بەلگىلى دەڭگەيدە وزگەرتۋىن قاجەت ەتەدى. بۇل تۇرعىدا, تاريح زەرتتەۋشىسىنىڭ ماماندىعى بەدەلدى بولۋى كەرەك, «تاريح» ماماندىعىنا تەك قانا زەرتتەۋشىلىك قابىلەتى بار, دارىندى جاستاردىڭ اعىلۋىن قاناعات تۇتپاي, سونىڭ ىشىندە تاريحي پروتسەستى تەوريالىق, ادىسنامالىق يگەرۋدە يكەمى مەن داعدىسى بارلاردى كوپتەپ تارتۋعا كۇش-جىگەر سالۋ كەرەك. ستۋدەنت تاريحشىلاردى ادىسنامالىق نەگىزدە دايىنداۋ ماقساتىندا تاريح فاكۋلتەتتەرىنىڭ وقۋ باعدارلامالارىنا «تاريح فيلوسوفياسىن» مىندەتتى كۋرس رەتىندە ەنگىزۋ دە ەلەۋلى كومەك بولار ەدى.
سونىمەن, وتاندىق تاريح عىلىمىنىڭ ادىسنامالىق اپپاراتىنداعى وزگەرىستەر ءوزىنىڭ كەشەندى شەشىمىن تالاپ ەتىپ وتىر. وتاندىق تاريحتىڭ تەوريالىق ماسەلەلەرىن جاساۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن جەتە ءتۇسىنۋ, زەرتتەۋشىلەردىڭ تاريحپەن ىرگەلەس باسقا عىلىمدار وكىلدەرىمەن تىعىز وداقتاسۋىنىڭ قاجەتتىلىگى, ستۋدەنت-تاريحشىلاردى دايىنداۋدا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن وزگەرتۋدى.
ساپار كولدىباەۆ,
ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى
قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى فيلوسوفيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
