سىناپتاي سىرعىپ, قولعا ۇستاتپاس ۋاقىتتىڭ بيلىگىنە باعىنبايتىن جان جوق. بۇگىنگى اياعىن اپىل-تاپىل باسقان بالاقاي ەرتەڭ اپتال ازاماتقا اينالسا, بۇگىنگى جاس ەرتەڭگى قاريا. ال سول ۋاقىت بيلىگىنە باعىنا ءجۇرىپ, قاي كەزەڭدە دە, ول مەيلى بالعىن بالالىعىندا بولسىن, قۋاتى تەمىردەي, قىلشىلداعان جاستىق كەزەڭىندە بولسىن, الدە بويداعى بۇلا قايرات كەمىپ, ەسەسىنە اقىلى كەمەلدەنگەن, ۇلكەندىگىمەن بىرگە كەلەتىن ءتۇرلى سالماقتى پاراساتىمەن كوتەرە بىلەتىن, بارلىعىن وي-تارازىسىنا سالىپ بەزبەندەپ, ولشەر ابىرويلى اقساقالعا اينالعاندا كىسىلىك قالىبىنان تايمايتىن جاندار تىم سيرەك بولار. تامىرىن تەرەڭگە جىبەرگەن تەكتىلىگى بار, كورگەنى مەن تۇيگەنى بار, كىسىگە جاساعان قايىرىمى مەن كەڭدىگى بار, كەيدە جانىنا جاقپايتىن ءىستى كورسە ءتىلىپ ايتار شەشەندىگى بار, ويىنىڭ ورالىمى مەن كوڭىلىنىڭ كوركەمدىگى بار كارىمجان اعاعا ۇنەمى تاڭدانۋمەن كەلەمىن.
سىناپتاي سىرعىپ, قولعا ۇستاتپاس ۋاقىتتىڭ بيلىگىنە باعىنبايتىن جان جوق. بۇگىنگى اياعىن اپىل-تاپىل باسقان بالاقاي ەرتەڭ اپتال ازاماتقا اينالسا, بۇگىنگى جاس ەرتەڭگى قاريا. ال سول ۋاقىت بيلىگىنە باعىنا ءجۇرىپ, قاي كەزەڭدە دە, ول مەيلى بالعىن بالالىعىندا بولسىن, قۋاتى تەمىردەي, قىلشىلداعان جاستىق كەزەڭىندە بولسىن, الدە بويداعى بۇلا قايرات كەمىپ, ەسەسىنە اقىلى كەمەلدەنگەن, ۇلكەندىگىمەن بىرگە كەلەتىن ءتۇرلى سالماقتى پاراساتىمەن كوتەرە بىلەتىن, بارلىعىن وي-تارازىسىنا سالىپ بەزبەندەپ, ولشەر ابىرويلى اقساقالعا اينالعاندا كىسىلىك قالىبىنان تايمايتىن جاندار تىم سيرەك بولار. تامىرىن تەرەڭگە جىبەرگەن تەكتىلىگى بار, كورگەنى مەن تۇيگەنى بار, كىسىگە جاساعان قايىرىمى مەن كەڭدىگى بار, كەيدە جانىنا جاقپايتىن ءىستى كورسە ءتىلىپ ايتار شەشەندىگى بار, ويىنىڭ ورالىمى مەن كوڭىلىنىڭ كوركەمدىگى بار كارىمجان اعاعا ۇنەمى تاڭدانۋمەن كەلەمىن.
جۇمىستا وتىر ەدىم. كارىمجان اعا تەلەفون سوقتى. داۋىسى تىم اقىرىن, جاي شىعادى: «جاڭا عانا قوستانايدان ءراشيد تەلەفون سوقتى, ايتقان اڭگىمەسىنەن قاتتى اۋىرىپ وتىرمىن. قيباش اتاڭنىڭ بالاسى قارجاۋ اعاڭ قايتىس بولىپتى, ارتى داۋعا ۇلاسقانداي, سوعان قازىر جۇرگەلى وتىرمىن. قۋ سوعىستان اعايىندى شاكۋ مەن قيباشتىڭ ءاليحانى مەن مالباعارى امان كەلگەندە وسى داۋ تۋماس ەدى عوي». اعا شامالى ءۇنسىز قالدى. «قايتەيىن, قيباش اتاڭنىڭ اتىن اتاتىپ جۇرگەن قارجاۋدىڭ وزىنە داۋ تۋعاندا, ەرتەڭ...سوندا...». اعانىڭ ايتا الماي, قينالىپ تۇرعان ويىن تۇسىنگەن مەن ەشقانداي جۇباتاتىن دا, كوڭىل الدارقاتاتىن دا ەش ءسوز تابا المادىم. ويىما اكەم قيەكەڭ دەپ قادىرلەپ وتىراتىن قيباش اتا ءتۇستى.
ول كىسى كىندىكتەن دە جالعىز ەمەس, شاكۋ دەگەن اعاسى, ونىڭ مالباعار دەگەن بالاسى بولعان, بالاسىز دا ەمەس, ءاليحان اتتى ەرجەتكەن ۇلى بار, ەلدىڭ قادىرمەندى ادامىنىڭ ءبىرى. سوعىس باستالعاندا ءاليحان مەن مالباعار العاشقىلاردىڭ قاتارىندا مايدانعا اتتانادى. ەكەۋى دە سوعىستان ورالماعان سوڭ, قيباش اتام ايەلى سالوك اجەنىڭ ءىنىسى ناقىپتىڭ ءبىر بالاسىن باۋىرىنا سالادى. ويتكەنى, ناقىپتىڭ ايەلى قىمبات تا وزىنە اتالاس تۋىس قارىنداسى ەدى. اكەسى جاعىنان ايەلىنە, شەشەسى جاعىنان وزىنە جاقىن, ارمانداپ جۇرگەن اتبايلار بالانى ۇيگە الىپ كەلگەندە, قيباش اتانىڭ كوڭىلى جازدىڭ جايلاۋىنداي كەڭەيىپ, جادىراپ, ماسايراعاننان ءوڭى كىرگەن دوڭگەلەك جۇزىنە كورىك بەرگەن سۇلۋ ساقالىن سيپاپ, اينالاعا نۇرىن توگىلدىرە شاشىپ, ۇلكەن توي جاساعان. كىشكەنتاي قارجاۋدىڭ وتىرعانى دا, تالپىنعانى دا, ەڭبەكتەگەنى دە, جۇرگەنى دە ءبىر-ءبىر قۋانىش بولىپ, تەك سول ءۇي عانا ەمەس, بۇكىل اۋىل قيەكەڭنىڭ جالعىزى دەپ الپەشتەپ, ۇلكەن شالداردىڭ ءوزى قارجاۋدىڭ كوشەدە وزىنە سالەم بەرگەنىن, ءوسىپ قالعانىن كادىمگىدەي جىر عىپ ايتاتىن. ۋاقىت ءوز دەگەنىنە باعىندىرىپ, سالوك اجە دە, قيباش اتا دا ومىردەن وزدى. ارتىندا قالعان ۇلى قارجاۋ قيباش ۇلى بەلگىباەۆ باستاپ, بۇكىل ەل بولىپ قوستاپ, ول كىسىلەردى سوڭعى ساپارىنا شىعارىپ سالدى. ال قارجاۋ اعا قايتقاندا: «ەرتەڭ, و دۇنيەدە الدىنان سۇراق-جاۋاپ شىققاندا, شىن اكەسىنىڭ اتى اتالۋى ءتيىس», دەپتى مولدا. كارىمجان اعانىڭ جانىنىڭ قينالىپ تۇرعانى وسى ءسوز ەكەن. قارجاۋ اعانىڭ اۋىلىنا بارعان سوڭ كارىمجان اعا مولداعا: «قاراعىم, قاسيەتتى قۇران كارىمدە, پايعامباردىڭ حاديستەرىندە ارازداسقان ادامداردى تاتۋلاستىرۋ ءۇشىن وتىرىك ايتۋعا رۇقسات بەرىلەتىنى راس پا؟ ەگەر راس بولسا, تىرىسىندە ءبىرى اپاسىنا, ءبىرى اعاسىنا: «قۇداي الدىندا سۇراۋسىز», دەپ بەرىپ, شاراناعا اسىق جىلىك ۇستاتىپ, انتتاسقان ادامداردىڭ «وتىرىگىن» شىعارعانىڭدى قۇران نە دەيدى؟» – دەگەن ساۋال قويىپتى. ايتەۋىر, نە كەرەك, قارجاۋ اعانىڭ دەنەسى جەر قوينىنا قيباش ۇلى بولىپ قويىلدى. ارتىنان كارىمجان اعا ءوزى ءجۇرىپ, قاراجاتىن قالتاسىنان شىعارىپ, قارجاۋ اعانىڭ كوك تاسىن استانادا جاساتىپ, ونى جانە ءوزى اپارىپ, قابىرىنىڭ باسىنا ورناتىپ كەلدى.
اعانىڭ اناسى ءشاريپا اجەمنىڭ ءوزى دە, ءىسى دە ءىرى بولاتىن. سىرتتان ۇيگە كىرىپ كەلە جاتىپ: «قاراڭعى ءۇيدىڭ جارىعى» دەپ ەركەلەتەتىن كارىمجانىنىڭ جالعىز بولماسى ءۇشىن ءشاريپا اجە قانداي قادامدارعا بارمادى؟ ول كىسىنىڭ سول ىستەرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەل ىشىندە اڭىزداي بولىپ ايتىلادى. بىردە كارىمجان اعادان وسى جايتتىڭ انىق-قانىعىن سۇرادىم.
– ول راس, ەش وتىرىگى جوق, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن اعا. – اجەم قارۋلى, قايراتتى كىسى بولاتىن. قاينىلارىن قولتىعىنا قىسىپ كوتەرىپ كەتىپ, جۇرتتى قىران-توپان كۇلكىگە قالدىراتىن. مەن مەكتەپ وقۋشىسىمىن, اكەم قوي باعادى, ال سىرتقا شىعىپ, ۇيگە قاجەتتى انا-مىنانى الىپ كەلەتىن اجەم. اجەم قاراپ جۇرمەي اكەمە بالا تۋىپ بەرەتىن ايەل قاراستىرادى ەكەن. بارىپ ءوزى سويلەسىپ, بەرەتىنىن بەرىپ, ارباسىنا وتىرعىزىپ, ۇيگە الىپ كەلەدى. «مىنا كىسى كىم؟» – دەپ سۇراعان اكەمە: «قايتەسىڭ ونى سۇراپ, وسى ءۇيدىڭ ادامى», – دەپ 1 جىل, 2 جىل ۇستاپ, تۋسا تۋدى, تۋماي جاتسا, تاعى دا بوس قايتارماي ءوزى اپارىپ تاستايتىن. ءسويتىپ جۇرگەندە, ەكىنشى شەشەمىزگە توقتالدى. ودان الدىمەن يساتاي (سيسا دەيمىز قازىر), ودان اراسىنا ەكى جىل سالىپ جەتپىسباي ءىنىم تۋدى. اجەمنىڭ سول ىسىنەن نە زيان كوردىم. قازىر اقار-شاقار ەل بولدىق. جەتپىسباي ءبىر اۋىل ەل, مەن ءبىر اۋىل. سيسام مەن جەتپىسبايىمدى ماعان كىم بەرەر ەدى. ارتىمنان ەرگەن ءبىر تۋعان ءىنىم مەن قارىنداسىم بار, مەنەن باي ادام جوق. بالالارىمنىڭ كوكەسى مەن تاتەسى دەسە شىعاردا جانى جوق. كورمەسە كوڭىلدەرى ىزدەپ, كورسە قۋانا قاۋىشىپ جاتادى.
اجەمدەي ادام سيرەك قوي. ات ۇستىندە جۇرەتىن. شيلىدەن تورعايعا دەيىن 120 شاقىرىم عوي, سودان قىستى كۇندەردىڭ وزىندە سالت اتپەن كەلەدى. مەن تورعايدا پانسيوناتتا جاتىپ وقيمىن, سوندا ماعان اكەلەتىنى ەكى قالتا سوك. قارتايعاندا دا سول ىرىلىگىنەن جاڭىلعان جوق, ەشقاشان ءبىر نارسەنى جاسىرىپ-پىسىرۋدى بىلمەيتىن. جاقسى كورگەنىن بار پەيىلىمەن جاقسى كورىپ, تىلەۋىن تىلەپ وتىراتىن دا, جاراتپاسا ونىسىن دا بەتكە ايتىپ, ايەلدەردىڭ اراسىنان گورى ەر كىسىلەرمەن اڭگىمەلەسكەندى ۇناتاتىن, جارىقتىق. توپىراعى تورقا بولعىرلار. اجەم مەن كەلىنى عايشا اراسىندا عاجاپ تۇسىنىستىك ورنادى. عايشا جەڭگەڭ ەر كوڭىلدى ادام ەدى عوي. وسىلاي, دەپ اعا اڭگىمەسىن قايىردى. اعا راس ايتادى, عايشا جەڭەشەمنىڭ اڭقىلداعان پەيىلى كەرەمەت ەدى. اعايىن-تۋىس, جاقىن-جۋىق قۋانسا شاشۋىن ارقالاپ, ءبىر قويىن سويىپ الىپ بارىپ, تويعا جانىن سالاتىنى, قۋانىش, ءتىپتى, جەر شەتىندە بولسا دا, قينالعانىنا قاراماستان, ارقالانىپ, دوربالانىپ جەتەتىنى وسى كۇنى كورگەن تۇستەي. مەنىڭ ءوز انام دا كەلىنىنىڭ وسى ىسىنە ريزا بولىپ, بىردە: «اينالايىن, كارىمجان جۇمىسباستى عوي, سونى ءومىرى جوقتاتپاي سالىپ ۇرىپ جەتىپ كەلەدى جانە تاپقان بالالارى قانداي, شەتىنەن كارىمجاننىڭ اۋزىنان تۇسكەندەي», دەپ ساپاركۇل, قايىرعالي, ساپارعالي, بيبىگۇلدەردىڭ اعادان اينىماي قالعان ۇقساستىعىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, جەڭەشەمنىڭ كوزى جوق جەردە سىرتىنان ماقتاپ وتىراتىن.
اعا اڭگىمەسىن ءارى قاراي جالعادى. ول كەزدە 4 جانى بار ۇيگە ءبىر شەلەك قارا تارى بەرىلەدى. سونى كەبەگىمەن ءبىر ايعا جەتكىزۋ كەرەك. بىردە ۇيگە قوناق كەلدى مە, سول تارى جەتپەي قالدى. اجەم سالىپ ۇرىپ, ورتالىقتاعى ورازبەك قاينىسىنا بارادى. ەكى كەسە بەرگەن تارىسىن الىپ, ۇيگە قاراي كەتەيىن دەسە, كەش باتىپ قالعان. قاينىسى شوقانبايدىڭ ۇيىنە توقتاپ: «ءاي ۇل, مەن تاڭەرتەڭ ەرتە شىعىپ كەتەمىن, وگىزدەرىمنىڭ ءشوبىن دۇرىستاپ سال», – دەيدى. سوسىن, قاينىسىنىڭ ۇلكەن ايىرمەن شانشىپ تۇرىپ مول ەتىپ ءشوپ سالعانىن كورگەن اجەمنىڭ كوڭىلى دەمدەلىپ, ۇيگە كىرەدى. زاماننىڭ تار, ۋاقىتتىڭ قيىن كەزى ەدى. شاماسى ءشوپ از بولسا كەرەك, ءبىراز وتتاعان سوڭ, اعاي وگىز الدىنداعى ءشوپتى جيناپ السا كەرەك. ەرتەسىنە اجەم شىعىپ كەتەدى. اۋىلدان ۇزاعان سوڭ, اش وگىز باسىن شايقاپ, جۇرمەي تۇرىپ الادى. قاينىسىن سىباپ ءجۇرىپ, ەلگە قاس قارايعاندا ءبىر-اق جەتكەن اجەمە ەندى اكەم ۇرىسپاي ما: «وسىلاي ءجۇرىپ ءبىر كۇنى قاسقىر جەپ كەتەدى سەنى, ەرتەرەك شىقساڭ بولماي ما؟», – دەپ...
سودان ءبىرشاما ۋاقىت وتسە كەرەك, مەن اۋىلعا قىسقى دەمالىسقا كەلىپ جاتقانمىن. كەشكى ۋاقىتتا سىرتتان ءبىر قۇشاق بۋ مەن ايازدى الىپ ىشكە «اسسالاۋماعالەيكۋم», دەپ ەنىپ, سىرت كيىمىن شەشىپ شوقانباي اعا وتىرا بەرگەنى سول ەدى, اكەم ارتقا بۇرىلىپ, ءىلۋلى تۇرعان قامشىنى الىپ, ءىنىسىن قاق باسىنان تارتىپ جىبەردى. قان بۇرق ەتە ءتۇستى, تىماعى مەن شەكپەنىن قىستىرا اعا دالاعا تۇرا قاشتى. اجەمنىڭ بۇرىنعى ايتقانى ەستەن شىققان, شالىنا ايقايلاپ, قاينىسىنىڭ سوڭىنان تۇرا قۋدى. ءتۇنى بويى اجەم ەكەۋمىز اعانى اينالا ىزدەدىك. اتى تۇر, ءوزى جوق. امال جوق, اقىرى تابا الماعان سوڭ ءبىز دە كەلىپ ورنىمىزعا جاتتىق. تاڭەرتەڭ اكەم قوي باعۋعا شىققانى سول ەكەن, شەكەسىنە قان قاتقان شوقاڭ ۇيگە كىردى. اجەم بايەك بولىپ, پەشتە تۇرعان جىلى سۋدى الىپ, قاينىسىنىڭ قانىن جۋىپ, ۇيدەگى بار تاماقتى سالىپ قازان كوتەردى. تۇستە اكەم كەلدى. شوقاڭ جۇرەسىنەن وتىرا قالىپ ەت تۋراپ, تۇك بولماعانداي اس ىشتىك. سەنىڭ ونىڭ نە دەگەن, يا بولماسا باسقا ايتقان ەش اڭگىمە بولعان جوق. ەكەۋى وتىرىپ اڭگىمەلەسىپ, اعام اۋىلىنا قايتىپ كەتتى.
جەتپىسباي مەكتەپ ءبىتىرىپ, وقۋعا باراردا اۋدان ورتالىعىنا جۇرەتىن بولدى. ىنىمنەن: «قازىر قايدا بارىپ تۇسەسىڭ؟» دەسەم, ءبىر تۋىستىڭ اتىن ايتادى. سودان وعان: «جوق, سەن ويتپە, قازىر ۇلكەن ىسەكتى الىپ, شوقانباي اتاڭنىڭ بالاسى تولەپبەرگەن اعاڭنىڭ ۇيىنە بارىپ ءتۇس», – دەدىم. بارسا, ۇيدە شوقاڭ بار ەكەن. ءجون سۇراسىپ, بەكبولاتتىڭ بالاسىمىن دەگەندى ەستىگەن شوقاڭ وتىرىپ جەتپىسبايعا جوعارىداعى اڭگىمەنى ايتادى جانە: «ايتشى, ەگەر سەنى تولەپبەرگەن وسىلاي ساباسا سەن نە ىستەر ەدىڭ, كوتەرەر مە ەدىڭ؟» دەپ سۇرايدى. قانداي اۋليە كىسىلەر, قازىر اعايىن تۇرماق, اكەسى ەسەيگەن بالاسىنا ءسوزدى بايقاپ-بايقاپ ايتادى. قادىر-قاسيەت, ۇلكەندى ۇلىقتاۋ قازاقتىڭ قانىنا سىڭگەن قاسيەت ەدى, امال نە, زامانىنا قاراي ادامى دا, – دەپ ءسوزىن اياقتاعان اعا ءۇنسىز قالدى.
كىسىنى جاماندىقتان جيرەنتەتىن, «وكپەگە قيسا دا ولىمگە قيمايتىن», كىشىسى ۇلكەنىن سىيلاپ, كەسىپ وتپەيتىن, اكە مەن بالا, اعا مەن ءىنى, جەڭگە مەن قاينى, ناعاشى مەن جيەن, قۇداندالى جەرمەن سىيلاستىقتىڭ قادىرىن بىلگەن قازاقى قالىپتىڭ قايماعى بۇزىلماعان داستۇرىنەن تاربيە الىپ, ونى زامانىنا ساي وقىعان ءبىلىمى مەن بىلىگى ارقىلى تولىقتىرا تۇسكەن زەردەلى جاننىڭ كىسىلىكتى كەلبەتىن اۋىلداس ايتقان ءبىر اڭگىمە تىرىلتە ءتۇستى. اعانىڭ ماعان جاقىن ەكەندىگىن بىلەتىن سول كىسى: «شىركىن, كاكەڭدەر اسىل عوي. ول 20 جىل كەڭشاردىڭ ديرەكتورى بولىپ تۇرعاندا, ءبىزدىڭ اۋىلدان ءبىر ادام ءىستى بولىپ سوتتالعان جوق. اۋداننىڭ, ءبىرىنشى حاتشىسىنىڭ ءوزى: «كوكالاتقا سوت تا, پروكۋرور دا قاجەت ەمەس, ازاماتتىڭ ازاماتتىعى وسىندايدا دەگەن», دەپ تامسانا وتىرىپ ايتقانى بار. كارىمجان اعادان وسى ءسوزدىڭ انىق-قانىعىن سۇرادىم.
– كىم ايتسا دا شىندىعىن ايتقان ەكەن. ەكى كەڭشاردىڭ ديرەكتورى بولدىم, سوندا قۇرىعىن سۇيرەتىپ جىلاپ كەلگەن جىلقىشى دا, تاياعىن ۇستاپ قالعان قويشى دا, موينىنا اقشا مىنگەن دۇكەنشى دە كەزدەستى, قالقام. بىراق سونىڭ ءبىرىن سوتتاتقان جوقپىن. ەلدىڭ ءىشى ءبىر-بىرىنە اعايىن-تۋىس, جەگجات, قۇداندالى بولىپ كەلەدى عوي, اقساقالداردى جيناپ اقىلداساتىنمىن, بىردە ءتىپتى سومانىڭ كوپتىگى سونداي, اۋىلداعى 5-6 وزگە ۇلت وكىلىنە كرەديت العىزىپ (كوبىنە سايدا سانى, قۇمدا ءىزى جوق, تەك كۇنەلتىسى ءۇشىن جۇرگەن جاندارعا), ونى رەتىن تاۋىپ جاۋىپ وتىردىق, ءسويتىپ, ەشكىمنىڭ دە كوز جاسىنا قالمادىم دەپ كوڭىلىم توعايىپ ايتا الامىن, – دەگەن اعانىڭ كىسىلىك كەلبەتى كوز الدىمدا بۇرىنعىسىنان دا بيىكتەي ءتۇستى.
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
